Nadieżda Nikołajewna Ładygina-Kots (; ur. 18 maja 1886 w Kuźniecku, zm. 3 września 1963 w Moskwie) – rosyjska doktor nauk biologicznych, zoopsycholog, prymatolog, zaliczana do grona pionierów psychologii porównawczej, współzałożycielka i kurator w Moskwie, w latach 1945–1963 starszy pracownik naukowy działu psychologii w Instytucie Filozofii Akademii Nauk ZSRR. Została wyróżniona m.in. tytułem Zasłużony Działacz Nauki RFSRR i odznaczeniami państwowymi (m.in. Orderem Lenina).

Życiorys thumb|left|Gimnazjum w Penzie thumb|left|Budynek główny MWŻK Była dziewiątym dzieckiem Nikołaja Ładygina, nauczyciela muzyki i śpiewu w szkole artystycznej w Penzie. Jej matka była córką przedsiębiorczego drobnego kupca (wykupił się z poddaństwa pańszczyźnianego niedługo przed reformą uwłaszczeniową). W roku jej narodzin rodzina przeniosła się z Kuźniecka do Penzy. Tamże Nadieżda uczęszczała do pierwszego żeńskiego gimnazjum. Po jego ukończeniu (z wyróżnieniem) w 1908 kontynuowała naukę w Moskwie, w MWŻK (moskiewskie wyższe żeńskie kursy, zob. elementy historii kształcenia kobiet), gdzie studiowała zoologię nа wydziale matematyczno-fizycznym (oddział przyrodniczy). Studia skończyła w 1917. Uzyskała na Uniwersytecie Moskiewskim stopień doktora nauk biologicznych.

W MWŻK zajęcia praktyczne z anatomii zwierząt, a następnie również wykłady na temat ewolucji prowadził od 1907 (1880–1964), pasjonat teorii Darwina, namiętny kolekcjoner okazów przyrodniczych. Kots wprowadził innowacyjną formę wykładów, łącząc je z demonstracjami okazów swojej kolekcji. Przeniósł ją do laboratorium uczelni (stała się zaczątkiem przyszłego Muzeum Darwinowskiego). Nadieżda N. Ładygina, jego zafascynowana darwinizmem studentka, a od 1911 żona, asystowała przy organizacji wykładów i zajęć praktycznych. W latach 1911–1923 uczestniczyła też w tworzeniu muzealnej ekspozycji kolekcji, która w 1913 liczyła już kilka tysięcy eksponatów (jej wartość oszacowano na około 15 tysięcy rubli).

W 1913 A. Kots i N. N. Ładygina-Kots odwiedzili muzea przyrodnicze w Dreźnie, Berlinie, Lipsku, Monachium, Antwerpii, Paryżu, Londynie i inne (zob. Muzeum Historii Naturalnej w Berlinie, Muzeum Historii Naturalnej w Paryżu). Wspólnie zajmowali się systematyką zbiorów, zgromadzonych w Muzeum Brytyjskim. W Monachium odwiedzili Rudolfa Steinera, którego koncepcje wywarły na nich silne wrażenie.

W tymże roku Nadieżda Ładygina-Kots założyła w nowym moskiewskim muzeum laboratorium zoopsychologiczne, w którym zajmowała się procesami poznawczymi zwierząt. Od 1945 pracowała w Instytucie Filozofii Rosyjskiej Akademii Nauk jako starszy pracownik naukowy. Jej naukowym asystentem był wówczas syn, Rudolf (Rudi) Kots, urodzony w 1925. Porównanie jego rozwoju w dzieciństwie z wcześniej obserwowanym przez matkę rozwojem młodego szympansa Joni (1913–1916) stało się tematem głośnej książki, wydanej w języku rosyjskim w 1935 (wyd. ang. 2002). Nawiązała kontakty naukowe z Robertem Yerkesem, Janem Dembowskim i in.

Muzeum Darwina Muzeum powstało dzięki pasji Aleksandra Kotsa, który był nie tylko miłośnikiem przyrody i namiętnym kolekcjonerem okazów przyrodniczych. Był też poszukiwaczem idei, która umożliwiłaby uporządkowanie bogactwa faktów, co wyjaśnia jego zainteresowanie teorią Darwina. Był również sprawnym taksydermistą. Wypchane ptaki z Zachodniej Syberii prezentował w 1899 na XIV wystawie Rosyjskiego Towarzystwa Aklimatyzacji (otrzymał srebrny medal). Doświadczenie w tym zakresie zdobywał m.in. w najlepszym zakładzie taksydermii w Moskwie, którym kierował znany ornitolog .

Nie mając funduszy na uruchomienie odrębnego muzeum przyrodniczego Aleksandr Kots zdecydował się na podjęcie pracy dydaktycznej w MWŻK i skorzystanie z pomieszczeń tej szkoły. Z pieniędzy na posag Nadieżdy Ładyginy zostały zakupione nowe cenne eksponaty, m.in. wypchane okazy rzadkich form wilka – całkowicie czarnej i albinosa.

Kolekcję i dokumenty umieszczono m.in. w piwnicach uczelni. Według Fransa de Waala sprzyjało to bezpieczeństwu pracy dotyczącej darwinizmu. Przyczyną zagrożenia była opinia Trofima Łysenko, że część założeń Darwina jest „reakcyjna” (przeciwnicy łysenkizmu byli wówczas rozstrzeliwani lub skazywani na zesłanie, a instytuty badawcze zamykano). Bezpieczeństwu moskiewskich darwinistów miał też sprzyjać pomnik Lamarcka, ustawiony przy wejściu do muzeum.

Według informacji, które znajdują się na internetowej stronie dzisiejszego Muzeum Darwinowskiego, działalność Kotsa i jego współpracowników nie była uznawana za sprzeczną z oficjalną ideologią – ani kolekcja, ani żaden z pracowników muzeum nie ucierpiał podczas represji stalinowskich.

Badania naukowe w dziedzinie zoopsychologii

Wyjaśniając swoje zainteresowania nową naukową dyscypliną, zoopsychologią i psychologią porównawczą, N.N. Ładygina-Kots odwoływała się nie tylko do prac Darwina, np. do The Expression of the Emotions in Man and Animals. Wskazywała również innych myślicieli, poszukujących przez stulecia odpowiedzi na pytania o początek ludzkiego myślenia: Lamarka (zob. lamarkizm), Goethego (zob. goetheanizm), Haeckela, Hobhouse'a oraz takich specjalistów w dziedzinie psychologii, jak Wolfgang Köhler, John Watson, , Robert Yerkes i inni, np.: E.L. Thorndike – autor m.in. Animal Intelligence (1898) A.J. Kinnaman – autor m.in. Mental life of two Macacus rhesus monkeys in captivity (1902) W.T. Shepherd – autor m.in. Some mental processes of the rhesus monkey (1910) Harold C. Bingham – autor m.in. Gorillas in a Native Habitat (1932)

Jej najważniejsze badania własne dotyczyły: 1913–1916 – zachowań młodego szympansa Joni lata 1920. – ontogenezy zachowań i instynktów nieprymatów 1925–1930 – ontogenezy zachowań małego dziecka 1940–1950 – stosowania i wytwarzania narzędzi przez szympansa o imieniu Parys oraz przez niższe małpy lata 1950. – naśladowania wzorów przez dzieci i szympansy

Szympans Joni i „dziecko człowieka” Najbardziej znane doświadczalne badania procesów poznawczych człowieka i innych naczelnych (zob. psychologia poznawcza, etapy rozwoju poznawczego, zoopsychologia) Ładygina-Kots prowadziła w latach 1913–1929. Uważa się, że jako pierwsza wykonała rzetelne naukowe badania tzw. – „wychowania krzyżowego“.

W latach 1913–1916 obserwowała rozwój młodego szympansa o imieniu Joni, wychowywanego w warunkach domowych od osiemnastego miesiąca życia do jego śmierci na zapalenie płuc w wieku czterech lat. Przez trzy lata regularnie i szczegółowo rejestrowała zachowania Joniego, jego mimikę wyrażającą emocje, mowę ciała itp. Prowadziła też eksperymenty zoopsychologiczne. Opublikowała wyniki badań umiejętności rozpoznawania przedmiotów dwu- i trójwymiarowych, kątów prostych, ostrych i rozwartych, wrażliwości na barwy i in. Wykazała, że szympans nie potrafi skupić uwagi (koncentracja), a jego wrażenia i wspomnienia (zob. też konfabulacja) są przelotne, co utrudnia rozwijanie się idei.

Po urodzeniu w 1925 syna Rudolfa (Rudiego) Ładygina-Kots zgromadziła równie szczegółową dokumentację jego rozwoju (rozwój „dziecka człowieka”) w czasie pierwszych czterech lat życia (porównaj m.in. pierwsze etapy rozwoju poznawczego według Jeana Piageta).

Wyniki tak przeprowadzonych międzygatunkowych badań porównawczych (zob. też psychologia ewolucyjna) zostały opisane w głośnej książce zatytułowanej (w wolnym tłumaczeniu): „Dziecko szympansa i ludzkie dziecko w swoich instynktach, emocjach, zabawach, nawykach i ruchach ekspresyjnych” (angielskojęzyczne wydanie tej książki ukazało się w 2002 pt. Infant Chimpanzee and Human Child). Książka została zilustrowana m.in. licznymi fotografiami mimiki szympansa, przypominającymi grafiki z książki Darwina The Expression of the Emotions in Man and Animals (1872).

Makak Dezi thumb|Żyjąca na wolności samica makaka rozwiązująca problem zdobycia pomarańczy (Indie, 2013)

W latach 1917–1919 Ładygina-Kots prowadziła doświadczalne badania dorosłego, półoswojonego makaka o imieniu Dezi (ros. Дэзи). Określała adaptacyjne zdolności motoryczne (zob. stadium sensoryczno-motoryczne rozwoju poznawczego dziecka). Korzystała z technik opracowanych przez zoopsychologów amerykańskich, wprowadzając modyfikacje tzw. „skrzynek problemowych”. Motywacją zwierzęcia do działań motorycznych były dwa podstawowe bodźce – jedzenie i wolność (wyjście z klatki). Działanie polegało na otwieraniu różnorodnych mechanizmów blokujących o konstrukcjach wymagających różnego użycia palców dłoni makaka (ruchy palców umożliwiające przesuwanie, pchanie, obracanie, odkręcanie, podnoszenie i in., różniące się kierunkiem, siłą itp.). Ładygina-Kots rejestrowała m.in. czas rozwiązania problemu w kolejnych próbach. Konstrukcja skrzynek problemowych i wykresy, ilustrujące szybkość nabierania sprawności motorycznej, zostały zaprezentowane w książce „o przystosowawczych nawykach motorycznych w warunkach doświadczalnych”.

Szympans Parys W latach 40. XX wieku Ładygina-Kots badała umiejętności wytwarzania narzędzi i posługiwania się nimi przez 16-letniego szympansa o imieniu Parys. Wykonała liczne doświadczenia, objęte drobiazgowo opracowanym programem. Rejestrowała ich wyniki w sposób umożliwiający porównania rodzaju i liczby poszczególnych manipulacji.

W czasie doświadczeń szympans otrzymywał różne przedmioty, umożliwiające wydobycie z wąskiej rurki umieszczonego tam smakołyka (patyki, gałęzie drzew różnych gatunków, deska, karton itp.). Łącznie wykonywał 50 zadań o różnym stopniu trudności (badaczka opisała przebieg ponad sześciuset siedemdziesięciu prób rozwiązania tych zadań). Skuteczne użycie wielu spośród udostępnionych przedmiotów wymagało dokonania ich odpowiedniej obróbki, np. oberwania z dużej gałęzi bocznych gałązek i liści, wygięcia lub wyprostowania drutu, oddzielenia szczapy od deski. Większe trudności sprawiało Parysowi korzystanie z krótkich patyków, które należało połączyć w użyteczną całość.

Metodyka i wyniki przeprowadzonych eksperymentów zostały opublikowane w 1959 w obszernej monografii. Zawiera ona protokoły wszystkich eksperymentów. Analiza ich przebiegu pozwoliła stwierdzić, że procesy poznawcze szympansów przypominają myślenie, charakterystyczne dla kilkuletnich dzieci. Największe znaczenie jest przypisywane potwierdzeniu umiejętności wykorzystania szerokiej deski jako materiału na narzędzie użyteczne w opisanej sytuacji doświadczalnej. Zostało to uznane za dowód, że zmysłowe spostrzeżenia (oglądanie i obmacywanie dostępnych materiałów) mogą być zastąpione wyobrażeniami potrzebnego przedmiotu (wyższy poziom rozwoju intelektualnego).

Inne prace thumb|Młody rezus naśladuje mimikę człowieka (Liza Gross, PLoS Biol 2006)

W końcu lat 50. XX wieku Ładygina-Kots opublikowała pracę, dotyczącą szeroko ujętego problemu kształtowania się psychiki w procesie ewolucji. Wykazywała, że ten proces, który rozpoczął się od powstania najprostszych organizmów jednokomórkowych z materii nieożywionej (początkowo z prostych związków nieorganicznych, zob. biogeneza) doprowadził do rozwoju różnych form życia dzięki pobudliwości komórek biologicznych (zob. potencjał czynnościowy, metabolizm). Zwracała uwagę na różnorodność biologiczną, wyrażającą się w zróżnicowaniu sposobów spostrzegania otoczenia i reagowania na odbierane sygnały fizyczne i chemiczne przez na przykład: rośliny reagujące na zmiany warunków fotosyntezy i wzrostu (światło, wilgotność gleby i jej skład chemiczny; zob. inteligencja roślin, taksje) pierwotniaki, stułbie i inne proste organizmy czynnie zdobywające pożywienie (zob. też rośliny mięsożerne). Na tym tle przedstawiała możliwości zwierząt, odbierających różne bodźce dzięki narządom zmysłów i odpowiednim analizatorom, a zwłaszcza możliwości człowieka rozumnego, dysponującego mózgiem i umysłem, zdolnego do uczenia się i zapamiętywania, posiadającego osobowość i samoświadomość. Poszukiwała odpowiedzi na pytanie, w którym momencie ewolucji pojawiły się pierwsze formy myślenia i zachowania przemyślane obok instynktowych.