Bronisław Zyska (ur. 31 sierpnia 1924 w Hajdukach Wielkich, zm. 10 czerwca 2006 w Chorzowie) – polski naukowiec, nauczyciel akademicki, prof. nauk technicznych, specjalista w zakresie mykologii, mikrobiologii, inżynierii materiałowej w przemyśle węglowym i ochrony zbiorów bibliotecznych przed zniszczeniem.

Życiorys Był synem Emanuela Zyski i Marii Antoniny Korpus.

W latach 1936–1939 uczył się w Państwowym Gimnazjum im. Odrowążów w Chorzowie. Podczas II wojny światowej został wywieziony do pracy przymusowej do Kankelau pod Hamburgiem. W 1945 roku pracował ochotniczo jako tłumacz i pracownik w obozach UNRRA w Landsbergu i Schongau. Po powrocie do kraju znalazł zatrudnienie w Zakładach Chemicznych „Hajduki” w Chorzowie, a następnie w KWK „Polska” w Świętochłowicach. W 1947 roku zdał egzamin maturalny w Państwowym Koedukacyjnym Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcącym dla Dorosłych w Katowicach.

W latach 1947–1951 studiował na Wydziale Rolniczo-Leśnym Uniwersytetu Poznańskiego, uzyskując dyplom inżyniera rolnictwa i magistra nauk agrotechnicznych na podstawie pracy dyplomowej „Grzyby Kopalni Węgla Kamiennego Mysłowice i szkody przez nie wywołane” przygotowanej pod kier. prof. Karola Zaleskiego.

Był nauczycielem biologii i chemii w państwowym Liceum Ogólnokształcącym dla Pracujących w Chorzowie (1952-1953) oraz konsultantem w fabryce superfosfatu „Bogucice” w Katowicach (1957-1962).

W roku 1960 uzyskał stopień naukowy doktora nauk rolno-leśnych w Wyższej Szkole Rolniczej w Poznaniu na podstawie rozprawy „Badania nad graniczną wartością grzybobójczą fluorokrzemianów w drewnie”, napisanej pod kier. prof. dr Stanisława Prosińskiego.

Był stypendystą ONZ w Commonwealth Mycological Institute w Kew (Surrey) w Wielkiej Brytanii (1965).

W 1971 roku Wyższa Szkoła Rolnicza w Poznaniu nadała mu stopień naukowy doktora habilitowanego w zakresie chemicznej technologii drewna na podstawie rozprawy habilitacyjnej „Hamowanie dysymilacji bielu sosnowego przez preparaty stosowane w impregnacji kopalniaków”.

W 1977 roku uzyskał tytuł profesora nadzwyczajnego nauk technicznych.

Pracę zawodową rozpoczął w 1951 roku jako starszy asystent w Głównym Instytucie Górnictwa (GIG) w Katowicach. Pracował tam do przejścia na emeryturę w 1990 roku. Piastował kolejno stanowiska adiunkta (1954), docenta (1973) oraz profesora nadzwyczajnego (1978). W latach 1978–1993 zasiadał w Radzie Naukowej GIG. Powołał tam Pracownię Drewna Kopalnianego przekształconą w Samodzielny Zakład Inżynierii Materiałowej, którego był kierownikiem.

Był wykładowcą w katedrze Biologii Sanitarnej Politechniki Śląskiej (1962), a w latach 1982–1984 kierował Katedrą Nauk Biologicznych na Akademii Wychowania Fizycznego w Katowicach. Prowadził także wykłady monograficzne z dziedziny korozji materiałów na Wydziale Biologii i Ochrony Środowiska Uniwersytetu Śląskiego (1987-1989).

Równocześnie w latach 1980–1994 podjął pracę w Zakładzie Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej Instytutu Literatury i Kultury Uniwersytetu Śląskiego, gdzie prowadził badania i wykłady z zakresu ochrony zbiorów bibliotecznych przed zniszczeniem, tworząc podstawy nowej w skali ogólnopolskiej specjalizacji na studiach bibliotekoznawczych. Miał również wielkie zasługi w organizacji badań nad trwałością papieru drukowego i sposobami jego przedłużania. W roku 1991 został wybrany na stanowisko dyrektora Instytutu Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej (IBiIN). Był także przewodniczącym Komitetu Wydawniczego IBiIN, przyczyniając się do opublikowania dziesięciu tomów prac naukowych oraz dwudziestu kilku wydawnictw dydaktycznych. W 1992 roku w IBiIN powołano pod jego kierunkiem jedyną w kraju na bibliotekoznawstwie specjalizację w zakresie ochrony zbiorów bibliotecznych przed zniszczeniem.

Prowadził również gościnne wykłady z ochrony zbiorów bibliotecznych na Uniwersytecie Jagiellońskim i w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Krakowie (1992-1997).

Po przejściu na emeryturę z Uniwersytetu Śląskiego (1994) wykładał i prowadził seminaria magisterskie w Górnośląskiej Wyższej Szkole Handlowej w Katowicach oraz w chorzowskim oddziale Wyższej Szkoły Bankowej w PoznaniuJan Wachowicz: Profesor Bronisław Zyska. Jubileusz 50-lecia pracy naukowej i dydaktycznej. Zeszyty Chorzowskie. T. 7, (2002), s. 490–491.I. Socha: Bronisław Zyska: (31 VII 1922 – 10 VI 2006). Roczniki Biblioteczne. R. 52 (2008), s. 275–283..

Dorobek naukowy Początkowo specjalizował się w zagadnieniach chemicznej technologii drewna, jego trwałości, ochrony i konserwacji w kopalniach węgla oraz mikrobiologią w górnictwie. Współpracował z „Jahresberichte über Holzschutz” w Berlinie, przygotowując abstrakty dokumentacyjne z literatury fachowej z zakresu impregnacji i ochrony drewna w krajach słowiańskich. Wypracował podstawy metodologiczne i organizacyjne nowej dyscypliny – inżynierii materiałowej. Opracował technologię produkcji trudnopalnych taśm z polichlorku winylu, których zastosowanie pozwoliło całkowicie wyeliminować z polskich kopalń katastrofy powodowane ich pożarem.

Dziedziną jego największych dokonań naukowych i głównym kierunkiem badań była mykologia, zwłaszcza mykologia przemysłowa. Zajmował się mikrobiologiczną korozją materiałów i mykologią powietrza, biologią domów mieszkalnych i budynków użyteczności publicznej oraz szkodliwością mikotoksyn dla ludzi. Ponadto analizą szkód ekonomicznych powodowanych przez drobnoustroje w materiałach technicznych i destrukcyjną działalnością drobnoustrojów w procesach technologicznych w różnych gałęziach przemysłu, od zagrożenia do awarii i katastrofy mikrobiologicznej. Zwieńczeniem dokonań z tej dziedziny miała być monografia „Życie grzybów” poświęcona historii polskiej mykologii. Publikacji tej nie ukończył.

Głównym problemem badawczym podczas pracy w Uniwersytecie Śląskim były czynniki niszczące zbiory biblioteczne, w tym biologia książki i problematyka kwaśnego papieru XIX- wiecznych druków polskich. W latach 1992–1995 w ramach pozyskanego „grantu” Komitetu Badań Naukowych zrealizował projekt badawczy „Opracowanie sposobów ochrony przed całkowitą destrukcją XIX- wiecznych papierów drukowanych […], a następnie wprowadzanie trwałego papieru do książek współczesnych”. Świadom zagrożeń postępującej erozji XIX- wiecznych druków proponował środki zaradcze – masowe odkwaszanie i odgrzybianie ich w komorach próżniowych oraz mikrofilmowanie dokumentów. Z jego inicjatywy w Instytucie Celulozowo-Papierniczym w Łodzi podjęto badania nad udoskonaleniem technologii produkcji papieru zasadowego, zastosowanej przez International Paper w Kwidzynie. Efektem prowadzonych badań jest czterotomowa publikacja „Ochrona zbiorów bibliotecznych przed zniszczeniem” oraz szereg wykładów i szkoleń w zakresie ochrony książki.

Kolejnym problemem badawczym były katastrofy w bibliotekach. Był rzeczoznawcą w kwestii konserwacji i rekonstrukcji księgozbiorów bibliotek dotkniętych powodzią w 1997 roku.

Bogaty i ważny jest jego dorobek jako nauczyciela akademickiego, dydaktyka oraz popularyzatora wiedzy. Jest autorem 241 publikacji naukowych, 6 norm i 55 patentówZ. Gębołyś: Bibliografia prac Bronisława Zyski. Studia Bibliologiczne. T. 10, (1997), s. 25–67.W. Ocieczek: Bibliografia prac prof. dr hab. inż. Bronisława Zyski za lata 1997–2003. Zeszyty Chorzowskie. T. 7. Chorzów 2002, s. 492–496..

Wypromował ponad 80 magistrów i 3 doktorów nauk przyrodniczych.

Organizacje, stowarzyszenia Był członkiem wielu instytucji naukowych zarówno krajowych, jak i zagranicznych:

Stowarzyszenie Inżynierów i Techników Górnictwa (1953-1990) Polskie Towarzystwo Przyrodników im. Kopernika (od 1963; przewodniczący Oddziału Katowickiego 1968-1974; wiceprzewodniczący 1974-1980, członek Zarządu Głównego) Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk (od 1963) zespół red. „Jahresberichte iiber Holzschutz” (Berlin) International Biodeterioration Society (Wielka Brytania, od 1975)

Komisja Mikrobiologii Przemysłu przy Komitecie Mikrobiologii PAN (1972-1978)

Komitet Mikrobiologii PAN (1978-1996 ; 1999-2002) Rada Naukowo-Techniczna Centralnego Laboratorium Technicznego Wyrobów Włókienniczych w Łodzi (1976-1990) Rada Naukowa GIG w Katowicach (1978-1993) Rada Redakcyjna „Postępów Mikrobiologii” (1979-1991) Editional Board „International Biodeterioration Bulletin” (Wielka Brytania, od 1965; od 1988 – „International Biodeterioration”, od 1992 – „International Biodeterioration and Biodegradation”) zespół red. „Review of medical and veterinary mycology” w Commonwealth Mycological Institute, Kew (Wielka Brytania, 1968-1975) przewodniczący Komitetu Wydawniczego „Prac Instytutu Bibliotekoznawstwa UŚ” (1992-1995) przewodniczący Komitetu Redakcyjnego „Notesu Konserwatorskiego” (od 1998) przewodniczący Stowarzyszenia Miłośników Chorzowa (1971-1977) członek Związku Nauczycielstwa Polskiego (1992-1994)A. W. Jarosz, G. J. Ocieczek: Profesor Bronisław Zyska w świetle swej biografii i wspomnień. Zeszyty Chorzowskie. T. 9 (2008), s. 285.

Ordery, nagrody, wyróżnienia Srebrny Krzyż Zasługi (1955) Złoty Krzyż Zasługi (1971) Medal Komisji Edukacji Narodowej (1977) Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1983) Medal „W dowód uznania za zasługi dla bibliotekarstwa oraz Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich” (1999) Nagroda Wydziału Nauk Biologicznych PAN (1978) Nagroda I stopnia Naczelnej Organizacji Technicznej Oddziału Wojewódzkiego w Bydgoszczy (1980) Złota Odznaka Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Mikołaja Kopernika (1980) Odznaka „Za zasługi dla Żyrardowskich Zakładów Tkanin Technicznych im. M. Kasprzaka” (1981) Wyróżnienie Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji (1999) Złota Odznaka „Zasłużony dla Górnictwa” Złota Odznaka „Zasłużony dla Województwa katowickiego”

Wybrane publikacje B. Zyska: Biologia książki. Cz. 1-2. Katowice, 1996-1997 B. Zyska: Czynniki niszczące materiały w zbiorach bibliotecznych. Katowice: UŚ, 1993 B. Zyska: Działania profilaktyczne w bibliotece. Katowice: UŚ, 1994 B. Zyska: Katastrofy w bibliotekach: przyczyny, zapobieganie i akcje ratunkowe. Katowice: UŚ, 1998 B. Zyska: Kwaśny papier: zagrożenie dla druków XIX i XX wieku. Katowice: Wojewódzka Biblioteka Publiczna, 1995 B. Zyska: Mikrobiologiczna korozja materiałów. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1977 B. Zyska: Mikrobiologiczny rozkład i korozja materiałów technicznych. Łódź: Politechnika Łódzka, 2000 B. Zyska: Nad trwałością papierów drukowych. Katowice: IB, 1993 B. Zyska: Ochrona zbiorów bibliotecznych i katastrofy w księgozbiorach: główne tezy. Chorzów, 2000 B. Zyska: Trwałość papieru w drukach polskich z lat 1800–1994 : wyniki badań. Katowice: UŚ, 1999 B. Zyska: Zagrożenia biologiczne w budynku. Warszawa: Arkady, 1999

Życie prywatne Był utalentowanym muzykiem amatorem, melomanem i uczestnikiem życia muzycznego na Śląsku. Pasjonowała go biografistyka, kultura Śląska oraz historia, zwłaszcza wojna polsko-niemiecka w 1939 roku.

W 1950 roku ożenił się z Marią Moniką Sobalą – lekarz stomatolog. W roku 1952 urodziła się ich córka Aleksandra – nauczycielka romanistka, a w 1955 roku syn Zbigniew – handlowiec.

Przypisy

Bibliografia Adam W. Jarosz: Kalendarium Bronisława Zyski. Studia Bibliologiczne. T.10, (1997), s. 7–24 Adam W. Jarosz, Grzegorz J. Ocieczek: Profesor Bronisław Zyska w świetle swej biografii i wspomnień. Zeszyty Chorzowskie. T. 9 (2008), s. 280–294 Bronisław Zyska Jan. W: Złota księga nauki polskiej 2000. Naukowcy przełomu wieków. Gliwice: Helion 2001, s. 607–608 Irena Socha: Bronisław Zyska: (31 VII 1922 – 10 VI 2006). Roczniki Biblioteczne. R. 52 (2008), s. 275–283 Jan Wachowicz: Profesor Bronisław Zyska. Jubileusz 50-lecia pracy naukowej i dydaktycznej. Zeszyty Chorzowskie. T. 7, (2002), s. 485–492 Wiesława Ocieczek: Bibliografia prac prof. dr. hab. inż. Bronisława Zyski za lata 1997–2003. Zeszyty Chorzowskie. T. 7. Chorzów 2002, s. 492–496 Zdzisław Gębołyś: Bibliografia prac Bronisława Zyski. Studia Bibliologiczne. T. 10, (1997), s. 25–67