Interwencja radziecka na Ukrainie (1919)

Interwencja radziecka na Ukrainie, ofensywa Frontu Ukraińskiego – agresja Rosji Radzieckiej przeciwko Ukraińskiej Republice Ludowej, zaplanowana w listopadzie 1918, po uznaniu przez Radę Komisarzy Ludowych RFSRR traktatu brzeskiego za nieistniejący, a rozpoczęta w pierwszych dniach stycznia 1919 r. operacją charkowską. Jedna z faz wojny ukraińsko-sowieckiej. Jej celem było przyłączenie Ukrainy do RFSRR, co miało dla bolszewików istotne znaczenie gospodarcze, demograficzne i strategiczne, a w dalszej perspektywie opanowanie wybrzeża Morza Czarnego, by uniemożliwić aktywne wsparcie białej Armii Ochotniczej przez Ententę przez porty czarnomorskie. Bolszewicy zamierzali wreszcie rozciągnąć kontrolowany przez siebie obszar maksymalnie w kierunku zachodnim, by móc wesprzeć ruchy rewolucyjne w EuropieP. Kenez, Red Advance..., s. 142–143..

W pierwszych dniach stycznia 1919 r., łącząc siły z lokalnymi oddziałami robotniczymi, wojska 1 Ukraińskiej Dywizji Radzieckiej zajęły Charków, który ogłoszono siedzibą Tymczasowego Rządu Robotniczo-Chłopskiego Ukrainy (przekształconego w końcu miesiąca w Radę Komisarzy Ludowych USRR). Następnie opanowały w szybkim tempie większą część Ukrainy północnej i wschodniej, by 5 lutego 1919 r. bez walki wkroczyć do Kijowa. Rząd Ukraińskiej Republiki Ludowej (Dyrektoriat) przeniósł się do Winnicy, następnie do Kamieńca Podolskiego. Wiosną Armia Czerwona osiągnęła linię Zbrucza, w marcu odpierając kontrofensywę armii URL zagrażającą Kijowowi.

Wprowadzenie przez Radę Komisarzy Ludowych USRR polityki komunizmu wojennego i rekwizycje żywności na potrzeby miast szybko zraziło znaczącą część ukraińskiego chłopstwa do rządów bolszewików. Wybuch szeregu lokalnych powstań, a w maju 1919 r. bunt 20-tysięcznych sił atamana Hryhorjewa, uznającego od stycznia 1919 zwierzchność bolszewickiego dowództwa, uniemożliwiły Armii Czerwonej ostateczne rozbicie sił URL i marsz na zachód, ku Besarabii i Węgrom, gdzie 21 marca 1919 została proklamowana Węgierska Republika Rad. W końcu czerwca Armia Czerwona poniosła serię klęsk w starciach z Armią Ochotniczą Denikina w Donbasie, na Lewobrzeżu oraz nad Morzem Czarnym, tracąc w końcu czerwca 1919 r. Jekaterynosław i Połtawę, a także zdobyte w toku operacji przeciwko interwentom Mikołajów i Odessę. W sierpniu Armia Czerwona uległa również ofensywie połączonych sił armii URL i Ukraińskiej Armii Halickiej (wypartej za Zbrucz przez Wojsko Polskie z Galicji Wschodniej po klęsce w wojnie polsko-ukraińskiej i połączonej z armią URL). 31 sierpnia Kijów został zajęty najpierw przez armię Ukraińskiej Republiki Ludowej, a następnie, po jej wycofaniu się z miasta, przez Siły Zbrojne Południa Rosji.

Przebieg interwencji Plan uderzenia Armii Czerwonej na Ukrainę thumb|upright|Dowódca Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej Władimir Antonow-Owsiejenko 12 listopada 1918 r., na bezpośrednie polecenie Rady Komisarzy Ludowych, Rada Rewolucyjno-Wojskowa Rosyjskiej FSRR na czele z Lwem Trockim odwołała Władimira Antonowa-Owsiejenkę z Frontu Uralskiego i wydała mu rozkaz przygotowania w ciągu dziesięciu dni ofensywy w kierunku ukraińskim. Natychmiast utworzona została Ukraińska Rada Rewolucyjno-Wojskowa, do której weszli Antonow-Owsiejenko, Józef Stalin, Wołodymyr Zatonski oraz Jurij PiatakowA. Adams, Bolsheviks..., s. 25.. W ciągu kolejnych dwóch dni Antonow-Owsiejenko opracował plan ofensywy. Opierał się on na założeniu, iż w pierwszej kolejności siły bolszewików powinny opanować miasta, ośrodki przemysłowe, porty, węzły kolejowe, co zapewniłoby niezbędne zasoby, a równocześnie gwarantowałoby możliwość pozyskiwania poparcia robotników. W pierwszym ruchu Antonow-Owsiejenko planował uderzenie na Charków, który stałby się następnie bazą wypadową do marszu na Donbas. Drugim krokiem miało być zdobycie Kijowa, zaś w trzeciej kolejności Armia Czerwona miała opanować południe Ukrainy i wybrzeże Morza Czarnego, w tym kluczowe ośrodki – Mikołajów i OdessęA. Adams, Bolsheviks..., s. 31–32.. Jako że głównodowodzący Armii Czerwonej Jukums Vacietis przyjął plan Antonowa-Owsiejenki bez poprawek, ten uznał, iż otrzyma w toku działań wszystkie niezbędne uzupełnienia (w tym pociągi pancerne) i zaopatrzenie. W szczególności dowódca bolszewickiego Frontu Ukraińskiego spodziewał się, że do jego dyspozycji oddana będzie tworzona właśnie w rejonie Kurska Armia Rezerwowa pod dowództwem Wasilija Głagolewa. Vacietis wyznaczył jej jednak zupełnie inne zadania – udział w obronie Woroneża przed białymi Kozakami dońskimi Piotra Krasnowa oraz Armią Ochotniczą Antona DenikinaA. Adams, Bolsheviks..., s. 35.. Było to zgodne z oczekiwaniami Lenina – podczas gdy Trocki był przekonany, że zajęcie Ukrainy powinno być dla Armii Czerwonej priorytetem, przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych za bardziej istotne uważał odparcie bezpośrednich zagrożeń dla Frontów Południowego (a więc walkę z Krasnowem i Denikinem) i Uralskiego (gdzie bolszewikom zagrażała Armia Rosyjska adm. Aleksandra Kołczaka). Dodatkowym źródłem konfliktów między Vacietisem a Ukraińską Radą Rewolucyjno-Wojskową było przekonanie Stalina, Zatonskiego i Piatakowa, iż wykonują zadanie o szczególnym znaczeniu, niezależne od innych operacji prowadzonych przez Front PołudniowyA. Adams, Bolsheviks..., s. 35–36..

Do dyspozycji Antonowa-Owsiejenki oddano początkowo 1 i 2 ukraińską dywizję powstańczą (w grudniu przemianowane na radzieckie), a także 9 dywizję, do której stale napływali nowi ochotnicy, lecz która wymagała pilnych uzupełnień w sprzęcie i zaopatrzeniu. Również dwie radzieckie dywizje ukraińskie, sformowane w połowie 1918 r. przez ukraińskich bolszewików w celu walki z rządem Skoropadskiego i wspierającymi go Niemcami, nie przedstawiały wysokiej wartości bojowej. Wielu ochotników, którzy przyłączyli się do nich w czasie formowania, zamierzało walczyć jedynie w rejonie własnych miejsc zamieszkania i zdezerterowało, gdy walki przenosiły się w inne rejonyA. Adams, Bolsheviks..., s. 66–67..

20 listopada Antonow-Owsiejenko skierował rozkazy zarówno do jednostek liniowych Armii Czerwonej, jak i do sprzyjających bolszewikom nieregularnych oddziałów na Ukrainie (uczestniczących w powstaniu antyhetmańskim i uznających, przynajmniej formalnie, zwierzchność Wszechukraińskiego Centralnego Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego). Oddziałom rewolucyjnym w Homlu polecił utrzymać kontrolę nad miastem, by nie dopuścić do ruchów antybolszewickich sił z Kijowa w kierunku Kurska i Briańska. Tym, które działały w regionie Jekaterynosławia i Charkowa polecono wszczęcie lokalnych buntów i w miarę możliwości opanowywanie mniejszych miast, by ułatwić marsz Armii Czerwonej na południe, pomóc w zdobyciu Charkowa, a w dalszej perspektywie Mikołajowa. Zwolenników bolszewików na północy Donbasu wzywano do organizacji partyzantki i opanowania północnej części regionu, zaś tych, którzy znajdowali się na Krymie – do przygotowania się do odparcia ewentualnej interwencji aliantów na półwyspieA. Adams, Bolsheviks..., s. 37.. W listopadzie 1918 r. w miastach na wschodniej Ukrainie (Charków, Połtawa, Jekaterynosław, miasta Donbasu) wybuchła fala strajków, oddziały partyzanckie działały również poza miastamiRed. P. Suprunenko, Istorija..., s. 325–326.. Tymczasem 21 listopada Vacietis rozkazał Antonowowi-Owsiejence skupienie się na rozbudowie i szkoleniu wojsk oraz wydzielenie grupy uderzeniowej, która miałaby uderzyć na siły Piotra Krasnowa pod MillerowemA. Adams, Bolsheviks..., s. 39.; oddziały Kozaków dońskich za zgodą ustępujących Niemców przejmowały z ich rąk kontrolę nad Donbasem.

Dowódca Frontu Ukraińskiego postanowił zignorować rozkazy naczelnego dowództwa, dowiedziawszy się o lądowaniu pierwszych alianckich okrętów w Odessie, a także obrażony tonem i sformułowaniami zawartymi w dyrektywach Vacietisa, i poprowadzić ofensywę według własnej koncepcjiA. Adams, Bolsheviks..., s. 40–41.. Równocześnie Piatakow i Zatonski przystąpili do tworzenia bolszewickiego rządu dla UkrainyA. Adams, Bolsheviks..., s. 54., chociaż jeszcze w październiku 1918 r. rząd bolszewicki zawarł z liderem ukraińskich socjalistów, a od 14 listopada 1918 r. członkiem rządzącego Ukrainą Dyrektoriatu, Wołodymyrem Wynnyczenką porozumienie, w myśl którego miał nie wtrącać się w sprawy wewnętrzne Ukraińskiej Republiki Ludowej, w zamian za zgodę na legalne działanie partii komunistycznej w jej granicachA. Adams, Bolsheviks..., s. 99.. Zdecydowano jednak o podjęciu zbrojnej interwencjiJ. D. Smele, The „Russian”..., s. 101.. Marionetkowy Tymczasowy Robotniczo-Chłopski Rząd Ukrainy z Piatakowem na czele został utworzony 28 listopada 1918 r. w Kursku.

Przebieg interwencji Zdobycie Charkowa W grudniu 1918 r. przekazane do dyspozycji Antonowa-Owsiejenki radzieckie dywizje ukraińskie, liczące prawdopodobnie od ok. 5 tys. żołnierzy każda, nadal nie były pełnowartościowymi regularnymi formacjami. Składały się z niezdyscyplinowanych, działających w znacznej mierze na własną rękę oddziałów. Wśród ich dowódców byli zarówno ideowi komuniści, jak i zwykli awanturnicy czy chłopi liczący na wzbogacenie się drogą rabunkuA. Adams, Bolsheviks..., s. 67–68.. Jedna trzecia czerwonych żołnierzy i partyzantów nie miała w ogóle broni. Przed rozpoczęciem działań zbrojnych Antonow-Owsiejenko pozbawił dowództwa najbardziej skompromitowanych dowódców, nigdy jednak nie miał całkowitej kontroli nad jednostkami wchodzącymi w skład jego frontu.

Dalsze spory Antonowa-Owsiejenki z Vacietisem, dotyczące kompetencji i taktyki, trwały przez niemal cały grudzień 1918 r.A. Adams, Bolsheviks..., s. 76–77. Ostatecznie 2 stycznia 1919 r. Antonow-Owsiejenko podjął samodzielnie decyzję o rozpoczęciu marszu na Charków, dowiedziawszy się, że z miasta wycofują się ostatnie jednostki niemieckie, a robotnicze oddziały bolszewickie szykują się do wszczęcia zbrojnego powstaniaA. Adams, Bolsheviks..., s. 88–89.. 3 stycznia 1918 r. 1 ukraińska dywizja radziecka wkroczyła do Charkowa. Następnego dnia formalnie utworzony został Front Ukraiński z Antonowem-Owsiejenką jako dowódcą. Do Frontu przyłączono Armię Rezerwową, a Wasilija Głagolewa mianowano szefem sztabu frontu. Znaczna część partyzanckich oddziałów chłopskich na Ukrainie, walczących wcześniej z Niemcami i sympatyzującymi z Petlurą, przechodziła, pod wpływem bolszewickiej agitacji, na stronę radzieckąA. Adams, Bolsheviks..., s. 92.. Do walki po stronie Armii Czerwonej przyłączał się również miejski proletariat nieukraińskiego pochodzeniaP. Kenez, Red Advance..., s. 146..

Zdobycie Połtawy, Jekaterynosławia i Kijowa Po zdobyciu Charkowa ofensywa Frontu Ukraińskiego znacząco przyspieszyła. 12 stycznia 1919 r. Armia Czerwona zajęła Czernihów, 20 stycznia zwycięsko zakończyła szesnastodniową bitwę o PołtawęA. Adams, Bolsheviks..., s. 93., której broniły jednostki Korpusu ZaporoskiegoJ. Legieć, Armia..., s. 17.. Jednostki 2 ukraińskiej dywizji radzieckiej dowodzone przez Pawła Dybienkę wkroczyły do Jekaterynosławia, o który wcześniej zacięte walki toczyli petlurowcy i machnowcyA. Adams, Bolsheviks..., s. 94.. 18 stycznia 1919 r. Antonow-Owsiejenko, który przeniósł swoją kwaterę z Kurska do Czernihowa, przyspieszył przygotowania do marszu na Kijów. Spodziewał się, że alianci, którzy wylądowali w Odessie i na Krymie, zamierzają również, wspierając Armię Ochotniczą gen. Denikina, rozpocząć ofensywę w tym samym kierunkuA. Adams, Bolsheviks..., s. 94–95.. Negocjacje Dyrektoriatu z Francuzami w sprawie aktywnej pomocy wojskowej zakończyły się jednak odmową FrancuzówA. Adams, Bolsheviks..., s. 102–103.. mały|Czołowi politycy Dyrektoriatu: Semen Petlura i Wołodymyr Wynnyczenko