Alfabet baszkirski (baszk. башҡорт яҙыуы) – alfabet służący do zapisu języka baszkirskiego. Od czasu jego wprowadzenia kilkukrotnie zmieniano jego postać graficzną. Współczesne pismo baszkirskie opiera się na cyrylicy. W historii pisma baszkirskiego można wyróżnić trzy etapy:

XIX w. – początek XX w. – pierwsze próby wprowadzenia alfabetu na bazie pisma arabskiego i cyrylicy 1923–1930 – alfabet baszkirski oparty na arabskim 1930–1940 – alfabet baszkirski oparty na łacińskim od 1940 – alfabet stworzony na podstawie cyrylicy

Historia Początki thumb|Genealogia baszkirskiego rodu Jurmaty z XVI w. - przykład tekstu w języku turki Do połowy XIX w. językiem piśmiennictwa baszkirskiego był język turki i jego lokalna odmiana: język starotatarski. W języku turki napisano wiele dzieł literatury baszkirskiej, m.in. utwory XIX-wiecznych poetów A. Kargały, T. Jałsygułowa, Ch. Salichowa, G. Sokoroja, Akmułły, M. Umietbajewa i innych. Do zapisu turki wykorzystywano alfabet arabski. W literaturze powstałej w tamtych czasach można znaleźć wiele cech charakterystycznych dla mówionego języka baszkirskiego.

W 1869 r. Mirsalikh Bekczurin opublikował pierwszą baszkirską gramatykę pt. „Naczalnoje rukowodstwo k izuczeniju arabskogo, piersidskogo i tatarskogo jazykow s narieczijami bucharcew, baszkir, kirgizow i żytielej Turkiestana”. W tejże książce, napisanej w dialekcie południowym języka baszkirskiego przy wykorzystaniu pisma arabskiego, autor umieścił bajkę pt. „Батыр батша əкиəте”.

W latach 60. XIX w. misjonarz i pedagog N. I. Ilimskij w swojej pracy „Wstupitielnoje cztienije w kurs turiecko-tatarskogo jazyka” zaproponował zastosowanie cyrylicy do zapisu alfabetu baszkirskiego. Na podstawie tej pracy na przełomie XIX i XX w. opublikowano szereg projektów baszkirskich alfabetów. Autorem pierwszego z nich, wydanego w 1892 r. w Orenburgu, był W. W. Katarinskij (przedruk w 1898 r. i 1906 r.). Alfabet zawarty w projekcie wspomnianego autora zawierał wszystkie litery ówczesnego alfabetu rosyjskiego (oprócz ё, й, ѳ, ѵ), a także dodatkowe litery ä, г̇, ҥ, ö, ӳ. W wydanym przez A. G. Biessonowa w 1907 r. w Kazaniu „Bukwarie dla baszkir” również uwzględniono litery alfabetu rosyjskiego (poza ё, й) oraz dodatkowe litery ä, г̣, д̣, ҥ, ö, с̣, ӱ. Jeszcze jedną propozycję alfabetu stworzył na przełomie XIX i XX w. N. F. Katanowy; dla oddania dźwięków języka baszkirskiego zaproponował on litery z umlautem (ӓ – /ә/, ӧ – /ө/, ӟ – /ҙ/, к̈ – /ҡ/, ӱ – /ү/ itd.). Ten alfabet pozostał jedynie w formie rękopisu. W 1912 r. M. A. Kułajew wydał książkę pt. „Osnowy zwukopodrażanija i azbuka dla baszkir” (przedruk w 1919 r.), w której wykorzystał zapis cyrylicą. Na potrzeby oznaczenia dźwięków języka baszkirskiego stworzył własne litery. Ostatecznie żaden z opisanych projektów nie znalazł szerszego uznania.

Pismo arabskie W lipcu 1921 r. na Drugim ogólnobaszkirskim kongresie sowietów postanowiono podjąć działania mające na celu stworzenie alfabetu dla języka baszkirskiego jako języka państwowego Baszkirskiej ASRR. W grudniu 1922 r. w Akademickim centrum Ludowego komisariatu edukacji Baszkirskiej ASRR powołano komisję celem opracowania alfabetu. Komisji przewodniczył Sajfi Ufały, a pozostałymi członkami byli G. Szonasi, S. Ramiew i inni. Podstawą nowego alfabetu był tatarski „alfabet średni” stworzony w oparciu o arabski, zaproponowany przez G. Ibragimowa w 1911 r. Komisja dostosowała ten alfabet do potrzeb baszkirskiej fonetyki: zrezygnowano z liter wykorzystywanych tylko w zapożyczeniach z języka arabskiego oraz zmodyfikowano pisownię samogłosek. Wprowadzono pisownię samogłosek na początku słowa ze znakiem diakrytycznym hamza (). Nie uwzględniono rozróżnienia samogłosek przednich i tylnych w piśmie (przykładowo oznaczało zarówno /у/, jak i /ү/; – /о/ i /ө/ itd.).

Alfabet zawierał następujące litery: dla spółgłosek i dla samogłosek. Na przełomie lat 1923–1924 alfabet ten został oficjalnie zatwierdzony. W marcu 1924 r. dokonano drobnych zmian dotyczących zapisu dźwięków /ы/ i /э/] na początku słowa. Alfabet oparty na arabskim obowiązywał do 1930 r.

Pismo łacińskie thumb|Baszkirski podręcznik dla szkoły podstawowej zapisany alfabetem łacińskim, 1934 r. Równolegle z przyjęciem alfabetu arabskiego pojawiły się pomysły zakładające wprowadzenie pisma opartego na łacińskim. Po raz pierwszy kwestię latynizacji pisma baszkirskiego podniesiono w Centrum akademickim w czerwcu 1924 r., a już w październiku stworzono pierwszy projekt (nieco wcześniej, w lipcu, tatarscy naukowcy zaproponowali wspólny zlatynizowany alfabet tatarsko-baszkirski). Po tym projekcie powstało jeszcze kilka następnych. Zasugerowano użycie następujących liter dla oddania dźwięków: /h/ – h, /х/ – ħ, /ы/ – ȗ, ә, /ң/ – n̑, /ш/ – ŝ, /ҫ/ – t', /ый/ – î, /ж/ – ĵ, /w/ – ŭ, /җ/ – ĝ, j.

W czerwcu 1927 r. Komitet nowego alfabetu tureckiego zatwierdził wprowadzenie do użytku nowego alfabetu — janalifu. Po jego wprowadzeniu zmodyfikowano zlatynizowany alfabet baszkirski. 6 lipca 1930 r. Baszkirski centralny komitet wykonawczy Baszkirskiej ASRR oficjalnie przyjął ten alfabet; w tym samym roku wydano nowe zasady pisowni. Później wprowadzono niewielkie zmiany - w maju 1933 r. na konferencji Instytutu języka i literatury Baszkirów usunięto literę Çç, a w 1938 r. - digraf ьj. 3 marca 1939 roku pojawiły się nowe zasady pisowni języka baszkirskiego alfabetem łacińskim.

Po reformie w latach 1938—1939 baszkirski alfabet oparty na łacińskim miał następującą postać:

A aB ʙC cD dclass=skin-invert-image|x13px đE eƏ əF fG gƢ ƣH hI iJ jK kL ʟM mN nꞐ ꞑO oƟ ɵP pQ qR rS sŞ şT tclass=skin-invert-image|15px class=skin-invert-image|10pxU uV vX xY yZ zƵ ƶЬ ь'

Cyrylica thumb|Dwujęzyczna tablica z nazwą ulicy w mieście Agidel W sierpniu 1938 r. biuro Regionalnego komitetu baszkirskiego KPZR podniosło kwestię przejścia z zapisu języka baszkirskiego alfabetem łacińskim na zapis cyrylicą. Rozpoczął się rozwój nowego systemu pisma. Największy spór budził zapis dźwięków /йы/, /йе/; /йа/, /йә/; /йо/ /йө/ – zasugerowano, aby oznaczać je odpowiednio literami е, я oraz ё. Ostatecznie wniosek ten został odrzucony. Kolejnym problemem był zapis specyficznych dźwięków języka baszkirskiego; poniżej przedstawiono kilka propozycji oraz ostateczną wersję.

Wersjaostateczna Propozycje ә э, ӓ, ā ү ӳ, уь, ӱ, ӯ һ һь, хъ, гх, ҳ, хь ҙ дз, д́, дь, q, ӟ, дъ ҫ с̈, сь, ԑ, ц, с́, тсь ө ӧ, оь, ő, ō, ǫ ң нг, нъ, ң, н́, н̄, ҥ ғ гь, v, гг, ѓ ҡ кь, k, кк, к̄

23 listopada 1939 r. nowy alfabet został zatwierdzony przez Prezydium Rady Najwyższej Baszkirskiej ASRR, a w 1940 roku został wprowadzony do użytku. W 1950 roku wprowadzono literę Ё ё. W 1981 r. wprowadzono nowe zasady ortografii, które wprowadziły nową zasadę pisowni litery Ю ю – od czasu zmiany zaczęła ona oznaczać wyłącznie dźwięk /йу/. Dźwięk /йү/, dotychczas oznaczany również literą Ю, zaczęto zapisywać przy pomocy liter йү.

Współczesny alfabet Źródło:

LiteraMAFLiteraMAFLiteraMAFА а (а)[ɑ], [ä]Б б (бэ)[b], [β]В в (вэ)[w], [v]Г г (гэ)[g]Ғ ғ (ғы)[ɣ]Д д (дэ)[d]Ҙ ҙ (ҙе)[ð]Е е (е)[jɘ],[ɘ], [je], [e]Ё ё (йо)[jo]Ж ж (жэ)[ʐ], [ʒ]З з (зэ)[z]И и (и)[i]Й й (ҡыҫҡа и)[j]К к (ка)[k]Ҡ ҡ (ҡы)[q]Л л (эль)[ɫ], [l]М м (эм)[m]Н н (эн)[n]Ң ң (эң)[ŋ]О о (о)[ʊ̞], [o]Ө ө (ө)[ø]П п (пэ)[p]Р р (эр)[r]С с (эс)[s]Ҫ ҫ (ҫе)[θ]Т т (тэ)[t]У у (у)[u]Ү ү (ү)[y]Ф ф (эф)[f]Х х (ха)[χ]Һ һ (һы)[h]Ц ц (цэ)[ʦ]Ч ч (че)[ʧ]Ш ш (ша)[ʂ], [ʃ]Щ щ (ща)[ɕ]Ъ ъ (ҡалынайырыу билдәһе)[ʔ]Ы ы (ы)[ɯ]Ь ь (нәҙекайырыу билдәһе)[ʲ]Э э (э)[e]Ә ә (ә)[æ]Ю ю (йу)[ju]Я я (йа)[ja]

Porównanie alfabetów Porównanie alfabetów baszkirskich

Cyrylica (с 1940) Łacinka (1930—1940) Łacinka (1924, projekt) AlfabetKułajewa Pismoarabskie А а A a A a А а Б б B ʙ B b Б б В в V v V v - Г г G g G g Г г Ғ ғ Ƣ ƣ Ĝ ĝ 10px 8px Д д D d D d Д д Ҙ ҙ Đ đ Dh dh 10px 8px Е е E e - Ь ь, 10px 8px Ё ё - - - - Ж ж Ƶ ƶ Ƶ ƶ Ж ж - Ç ç (do 1933) J j - З з Z z Z z З з И и I i I i И и Й й J j - Ј ј К к K k K k К к Ҡ ҡ Q q Q q Һ һ Л л L l L l Л л М м M m M m М м Н н N n N n Н н Ң ң Ꞑ ꞑ Ꞑ ꞑ Ҥ ҥ О о O o O o 10px ɷ Ө ө Ө ө Ö ö Ꞝꞝ П п P p P p П п Р р R r R r Р р С с S s S s С с Ҫ ҫ 9px 6px Th th 10px 8px Т т T t T t Т т У у U u U u У у Ү ү Y y Ü ü 10px 8px Ф ф F f F f Ф ф Х х X x X x Х х Һ һ H h H h 10px 8px Ц ц - - - - Ч ч C c C c - Ш ш Ş ş Ç ç Ш ш Щ щ - - - - - ьj (do 1939) Y y - Ъ ъ - - - - Ы ы Ь ь Ә ә Ъ ъ Ь ь - - - - Э э - - Ь ь Ә ә Ә ә E e 10px 8px Ю ю - - - - Я я - - - - - V v W w - - - Э э - -

Zobacz też język baszkirski Baszkortostan

Uwagi

Przypisy Письменные языки мира. Российская Федерация. — М., 2000. — Т. I. — С. 74. — 651 с.

Projekt alfabetu tatarsko-baszkirskiego opublikowano w gazecie „Jeszcze” 18 lipca 1924 r.

B