mały|Wnętrze kościoła z lektorium, w tle gotycki główny ołtarz mały|Nagrobek fundatora i jego żony Bazylika Świętego Krzyża – romański kościół w Wechselburgu w Niemczech, w kraju związkowym Saksonia, zbudowany w XII w. w klasztorze augustianów Zschillen. Po sekularyzacji klasztoru w XVI w. pełniący funkcję kaplicy zamku Wechselburg. Od XIX w. z powrotem katolicki, od 1957 parafialny, od 1993 znowu pełni funkcję także kościoła klasztornego. Bardzo cennym zabytkiem w kościele jest XIII-wieczne lektorium.

Historia Kościół Świętego Krzyża w obecnym Wechselburgu powstał w XII w. z fundacji późniejszego margrabiego Łużyc Dedona III z dynastii Wettynów. W 1156 odziedziczył on miasto Rochlitz z okolicami i rozpoczął fundację klasztoru Zschillen, do którego sprowadził z ufundowanego przez jego ojca klasztoru Lauterberg augustianów. Do budowy założenia użyto porfiru z Rochlitz. Wschodnia część kościoła została poświęcona przez biskupa Miśni Gerunga w 1168, cała świątynia została ukończona prawdopodobnie ok. 1180. Istnieje wzmianka o poświęceniu całej świątyni w 1184. Świątynia miała być nekropolią rodu Dedona. On sam został tu pochowany w 1180, obok dwóch swych synów, później pochowano tu też jego żonę i kolejnych dwóch synów, Dytryka i Konrada. Ok. 1230–1235 wzniesiono w kościele okazałe, rzeźbione lektorium.

Wskutek zaburzeń w klasztorze Henryk III Dostojny rozwiązał go w 1278 i przekazał go krzyżakom. Ci w XV w. przebudowali kościół, m.in. zmieniając stropy na sklepienia i likwidując kryptę pod prezbiterium. W 1543 dobra krzyżackie zostały zsekularyzowane i przeszły na własność księcia Maurycego Wettyna. W tym samym roku zamienił klasztor i jego dobra za dobra położone w Saskiej Szwajcarii z hrabiami Schönburga. Klasztor uległ pożarowi w 1557, a kościół przez długi czas stał nieużywany.

W drugiej połowie XVII w. jeden z hrabiów Schönburga odnowił świątynię, pełniącą odtąd funkcję kościoła zamkowego, a także nekropolii hrabiowskiej. Podzielono wówczas na części cenne romańskie lektorium, które usunięto ze swego miejsca i wykorzystano w innych celach (część użyto jako ścianę ołtarzową w apsydzie, część jako ambonę w nawie). W 1843 rozpoczęto na powrót odprawiać w nim nabożeństwa katolickie, a w drugiej połowie XIX w. odnowiono go przywracając mu pierwotną postać.

Po drugiej wojnie światowej rodzinę hrabiowską wywłaszczono, ale kościół nadal pełnił funkcje sakralne i był centrum pielgrzymkowym. W 1957 stał się kościołem parafialnym dla Wechselburga. W latach 1952–1972 przeprowadzono prace restauracyjne, podczas których m.in. na powrót ustawiono lektorium. Od 1993 kościół służy także zgromadzeniu benedyktynów, którzy znaleźli miejsce w części zbudowanego na miejscu klasztoru zamku.

4 marca 2018 kościół został wyniesiony do godności bazyliki mniejszej.

Opis Kościół zbudowano w stylu romańskim, w formie trójnawowej bazyliki, na planie krzyża. Prezbiterium zamknięte jest apsydą, dwie inne apsydy znajdują się przy wschodnich ramionach transeptu, który jest nieco szerszy od korpusu nawowego. Pierwotnie sklepienia otrzymały tylko prezbiterium oraz empora, w pozostałych częściach kościoła znajdowały się stropy. Obecne gotyckie sklepienia powstały w XV w. Świadectwem kunsztu budowniczych są rzeźbione, kamienne kolumny empory.

Wyjątkowo cennym zabytkiem sztuki romańskiej jest znajdujące się w kościele XIII-wieczne lektorium – przegroda oddzielająca prezbiterium przeznaczone dla zakonników od korpusu nawowego udostępnianego świeckim. W głównej części lektorium, ponad głównym przejściem znajduje się Jezus Chrystus w scenie Deesis: po bokach Chrystusa znajdują się Maria i Jan Chrzciciel. Na bocznych ścianach głównej części znajdują się sceny ze Starego Testamentu: ofiarę Abrahama oraz Kaina i Abla. W bocznych częściach lektorium znajdują się duże figury sześciu proroków starotestamentowych. Zwieńczeniem lektorium jest sięgająca sklepienia kościoła grupa Ukrzyżowania z Chrystusem triumfującym (zwyciężającym śmierć), Adamem leżącym u stóp krzyża oraz Marią i Janem Chrzcicielem stojącymi po bokach.

W bazylice znajduje się także cenny nagrobek fundatora, margrabiego Dedona i jego żony Matyldy.

Kościół należy do najlepiej zachowanych romańskich budowli w Niemczech, a lektorium jest jednym z najpiękniejszych dzieł sztuki romańskiej na całym obszarze niemieckojęzycznym.

Zobacz też Wechselburg (klasztor) Wechselburg (zamek)

Przypisy

Bibliografia

Bazylika Wechselburg Kategoria:Bazyliki w Niemczech Wechselburg Kategoria:Kościoły i klasztory zakonu krzyżackiego Wechselburg Wechselburg

Kategoria:Świątynie pod wezwaniem Świętego Krzyża