Strona bierna w języku niemieckim – kategoria gramatyczna służąca do przedstawienia dopełnienia jako podmiotu w języku niemieckim. Istnieją dwa rodzaje strony biernej: Vorgangspassiv, odnosząca się do czynności, i Zustandspassiv, opisująca stan. Strona bierna jest zabiegiem gramatycznym, pozwalającym wyeksponować osobę lub rzecz, na której wykonywana jest dana czynność. Oprócz formalnej strony biernej w języku niemieckim istnieje szereg konstrukcji pozwalających osiągnąć efekt podobny do jej zastosowania. Istnieją wreszcie czasowniki i konteksty gramatyczne, w których użycie strony biernej nie jest możliwe.

W porównaniu z językiem polskim strony biernej używa się w języku niemieckim znacznie częściej, zwłaszcza w formalnym języku pisanym, w tekstach technicznych i dziennikarskich. Ze względu jednak na możliwość dość swobodnej zmiany szyku wyrazów w zdaniu w celu podkreślenia innej jego części, strony biernej w języku niemieckim używa się nieco rzadziej niż w językach bez takiej możliwości (np. w języku angielskim).

Użycie strony biernej Strony biernej używa się, kiedy mówiący chce postawić na pierwszym planie osobę lub rzecz, na której jest wykonywana dana czynność; wykonawca czynności jest w tym przypadku mniej ważny dla mówiącego i często się go pomija: Der Hausmeister schließt abends um 10 Uhr die Tür ab. → Abends um 9 Uhr wird die Tür abgeschlossen. → Wieczorem o dziesiątej drzwi są zamknięte. Często wykonawca czynności (agens) nie jest znany i w zdaniu w stronie czynnej nie pojawia się, zastępowany przez wyrażenia nieosobowe, np. z man: Man baut hier ein neues Haus. → Hier wird ein neues Haus gebaut. → Tu buduje się (jest budowany) nowy dom.

W języku niemieckim istnieją dwa sposoby wyrażania strony biernej: Vorgangspassiv (werden-Passiv, strona bierna czynności) i Zustandspassiv (sein-Passiv, strona bierna stanu). Pierwsza opisuje czynność, która jest wykonywana na danym obiekcie bądź osobie, druga wyraża stan, który osiągnięto przez wykonanie jakiejś czynności. Podstawową formą strony biernej jest Vorgangspassiv; Zustandspassiv istnieje tylko wtedy, kiedy możliwe jest utworzenie Vorgangspassiv. O ile każde zdanie w Zustandspassiv ma swój odpowiednik Vorgangspassiv, zasada ta nie działa w drugą stronę; zmiana możliwa jest tylko z czasownikami, które opisują zmianę stanu

W związku z powyższym Zustandspassiv nie należy utożsamiać z Vorgangspassiv ani używać zamiennie, choć rodzimi użytkownicy języka niemieckiego mają tendencję do ich mieszania z powodu dużego podobieństwa, zwłaszcza w dialektach wernakularnych i mowie potocznej.

Vorgangspassiv Vorgangspassiv (werden-Passiv, strona bierna czynności) jest pierwotnym i najczęściej używanym sposobem wyrażania czynności biernej, czyli takiej, która jest wykonywana na podmiocie. We wszystkich czasach tworzona jest przy użyciu słowa werden, które występuje tu jako czasownik posiłkowy, oraz imiesłowu biernego czasu przeszłego (Partizip II).

Zdanie w stronie czynnej powinno zawierać agensa (wykonawcę czynności), który jest w nim podmiotem. Przy przekształceniu zdania na stronę bierną podmiot staje się dopełnieniem dalszym zdania w stronie biernej (w celowniku). Podmiotem zdania w stronie biernej staje się dopełnienie bliższe zdania w stronie czynnej: Der Arzt podmiot untersucht den Patienten dopełnienie bliższe. Der Patient podmiot wird vom Arzt dopełnienie dalsze untersucht.

Formy Strona bierna Vorgangspassiv przyjmuje następujące formy w zależności od użytego czasu:

Czas teraźniejszy Präsens Vorgangspassiv tworzy się przy pomocy czasu teraźniejszego czasownika posiłkowego werden i imiesłowu biernego czasu przeszłego czasownika głównego.

Singular Plural ich werde geimpft wir werden geimpft du wirst geimpftihr werdet geimpft er, sie, es wird geimpft sie werden geimpft

Czas przeszły Präteritum Vorgangspassiv tworzy się przy pomocy czasu przeszłego czasownika posiłkowego werden i imiesłowu biernego czasu przeszłego czasownika głównego.

Singular Plural ich wurde geimpft wir wurden geimpft du wurdest geimpft iht wurdet geimpft er, sie, es wurde geimpft sie wurden geimpft

Czas przeszły Perfekt strony biernej Vorgangspassiv tworzy się przy pomocy czasownika sein w czasie teraźniejszym, imiesłowu biernego czasu przeszłego czasownika głównego oraz imiesłowu czasu przeszłego czasownika werden, który przyjmuje formę worden:

Singular Plural ich bin geimpft worden wir sind geimpft worden du bist geimpft worden ihr seid geimpft worden er, sie, es ist geimpft worden sie sind geimpft worden

Czas zaprzeszły Plusquamperfekt strony biernej Vorgangspassiv tworzy się przy pomocy czasownika sein w czasie przeszłym, imiesłowu biernego czasu przeszłego czasownika głównego oraz imiesłowu czasu przeszłego czasownika werden, który przyjmuje formę worden:

Singular Plural ich war geimpft worden wir waren geimpft worden du warst geimpft worden ihr wart geimpft worden er, sie, es war geimpft worden sie waren geimpft worden

Czas przyszły Futur I w stronie biernej tworzy się przy użyciu czasownika werden w czasie teraźniejszym, imiesłowu biernego czasu przeszłego czasownika głównego i bezokolicznika czasownika werden:

Singular Plural ich werde geimpft werden wir werden geimpft werden du wirst geimpft werden ihr werdet geimpft werden er, sie, es wird geimpft werden sie werden geimpft werden

Czas przyszły Futur II w stronie biernej tworzy się przy użyciu czasownika werden w czasie teraźniejszym, imiesłowu biernego czasu przeszłego czasownika głównego, imiesłowu worden i bezokolicznika czasownika sein:

Singular Plural ich werde geimpft worden sein wir werden geimpft worden sein du wirst geimpft worden sein ihr werdet geimpft worden sein er, sie, es wird geimpft worden sein sie werden geimpft worden sein

Czas przyszły jest jednak rzadko używany w stronie biernej – zamiast Futur I preferowany jest czas teraźniejszy, jeśli z kontekstu jasno wynika, że mowa jest o przyszłości. Jeżeli więc chodzi o przyszłość, ale w zdaniu nie ma podanych ram czasowych, używany jest czas przyszły w stronie biernej: Das Gebäude wird abgerissen werden. → Budynek zostanie zburzony. Jeśli kontekst jest jasny, stosuje się zwykle czas teraźniejszy, np. Das Gebäude wird nächste Woche abgerissen zamiast Das Gebäude wird nächste Woche abgerissen werden → Budynek zostanie w przyszłym tygodniu zburzony. Konstrukcje w Futur II są natomiast zastępowane konstrukcjami w Perfekt, np. ich bin geimpft worden zamiast ich werde geimpft worden sein.

+CzasKonstrukcjaPrzykładPräsens Passivwerden + Partizip IIDas Haus wird gerade gebaut. → Dom jest właśnie budowany.Präteritum Passivwerden w czasie przeszłym + Partizip IIDas Haus wurde 1901 gebaut. → Dom został zbudowany w 1901.Perfekt Passivsein + Partizip II + wordenDas Haus ist 1901 gebaut worden. → Dom został zbudowany w 1901.Plusquamperfekt Passivsein w czasie przeszłym + Partizip II + wordenDas Haus war damals neu gebaut worden. → Dom został wówczas wybudowany od nowa.Futur I Passivwerden + Partizip II + werdenDas Haus wird neu gebaut werden. → Dom zostanie na nowo wybudowany.Futur II Passivwerden + Partizip II + worden + seinBis morgen wird das Haus gebaut worden sein. → Do jutra dom zostanie wybudowany.

Strona bierna Vorgangspassiv w trybie łączącym Konjunktiv I i Konjunktiv II tworzona jest w taki sam sposób jak w trybie orzekającym z tą różnicą, że czasowniki posiłkowe haben, sein lub werden występują w trybie łączącym.

+ Werden-Passiv w trybie Konjunktiv ICzasPrzykładPräsenser werde geliebtPräsensperfekter sei geliebt wordenFuturer werde geliebt werdenFuturperfekter werde geliebt worden sein

+ Werden-Passiv w trybie Konjunktiv IICzasPrzykładPräteritumer würde geliebtPräteritumperfekter wäre geliebt wordenwürde-Former würde geliebt werdenwürde-Perfekter würde geliebt worden sein

+ Inne formy werden-PassivFormaPrzykładInfinitiv Igeliebt (zu) werdenInfinitiv Perfekt(Infinitiv II)geliebt worden (zu) seinPartizip I(geliebt werdend)Partizip I Perfekt(geliebt worden seiend)

Strona bierna nieosobowa Również zdania bezpodmiotowe mogą być przekształcone na stronę bierną. Ponieważ są to zdania bezpodmiotowe, niemożliwy jest również podmiot w stronie biernej. Zdania bezosobowe występują zawsze w liczbie pojedynczej. Bezosobowy zaimek es dodawany jest wówczas, jeśli przed czasownikiem nie występuje inne słowo lub fraza. Man arbeitet sonnabends nicht. → Es wird sonnabends nicht gearbeitet. → Sonnabends wird nicht gearbeitet. – W soboty nie pracuje się. Hier darf nicht geparkt werden. → Tu nie wolno parkować. Vor Taschendieben wird gewarnt. → Ostrzega się przed kieszonkowcami. Heute ist mit den Renovationsarbeiten begonnen worden. → Dzisiaj rozpoczęto prace remontowe. Am Abend wurde viel gelacht → Wieczorem było dużo śmiechu.

Bezpodmiotowe konstrukcje w stronie biernej bywają używane do wyrażania rozkazów i poleceń, np. Jetzt wird gearbeitet! → Zabierajmy się teraz do pracy!

W języku niemieckim tylko dopełnienie w bierniku (dopełnienie bliższe) czasownika przechodniego może stać się podmiotem konstrukcji w stronie biernej. Jeśli czasownik wymaga dopełnienia w celowniku, w stronie biernej pozostaje ono w celowniku i może tworzyć bezpodmiotowe zdania, np. Der Arzt kann dir helfen. → Dir kann geholfen werden. → Tobie można pomóc. Ihm wurde für seinen weisen Ratschlag gedankt. → Podziękowano mu za mądrą poradę. Dem kranken Mann wurde das Geld gegeben. → Choremu mężczyźnie dano pieniądze.

Na podobnej zasadzie można tworzyć bezosobowe konstrukcje w stronie biernej z czasownikami wymagającymi dopełnienia w dopełniaczu lub wyrażenia przyimkowego, np. Sie gedachten der Opfer. → Der Opfer wurde gedacht. → Upamiętniono ofiary. Sie sorgen für die Hunde. → Für die Hunde wird gesorgt. → Zaopiekowano się psami.

Bezokolicznik strony biernej Stronę bierną bezokolicznika tworzy się przy użyciu imiesłowu biernego czasu przeszłego czasownika oraz bezokolicznika czasownika werden: geimpft werden → być szczepionym gemacht werden → być robionym gelesen werden → być czytanym

Strona bierna z czasownikami modalnymi Stronę bierną można utworzyć tylko wtedy, gdy czasownik modalny nie występuje samodzielnie, a z czasownikiem mającym zdolność tworzenia strony biernej. Gdy zdanie zawiera czasownik modalny, stronę bierną Zustandspassiv tworzy się przy pomocy czasownika modalnego i bezokolicznika strony biernej. Strony biernej z czasownikami modalnymi w czasach Perfekt, Plusquamperfekt i Futur I używa się bardzo rzadko: Das Zimmer soll sofort aufgeräumt werden. → Pokój należy natychmiast wysprzątać. Sie hat das Buch lesen müssen → Das Buch hat (von ihr) gelesen werden müssen → Książka musiała zostać (przez nią) przeczytana Er wird das Buch ins Bibliothek zurückgeben müssen → Das Buch wird (von ihm) zurückgegeben werden müssen. – Książka będzie musiała być oddana do biblioteki. Strona bierna w konstrukcjach bezokolicznikowych Strona bierna w konstrukcjach bezokolicznikowych pojawia się, gdy przekształcane jest zdanie podrzędnie złożone. Podmiot zdania nadrzędnego musi być ten sam, co w zdaniu podrzędnym: Ich fürchte, dass ich bald entlassen werde. → Ich fürchte bald entlassen zu werden. → Obawiam się, że zostanę zwolniony. Jeśli obie czynności (ta wyrażona w zdaniu nadrzędnym jak i ta w podrzędnym) odbywają się równocześnie, używa się konstrukcji bezokolicznikowych z bezokolicznikiem biernym w czasie teraźniejszym: gezwungen zu werden, angestellt zu werden. Gdy czynność wyrażona w zdaniu nadrzędnym występuje później niż czynność zdania podrzędnego, używa się bezokolicznika biernego czasu przeszłego: gelobt worden zu sein, verstanden worden zu sein, itp. Sie hoffte, vom Bahnhof abgeholt zu werden. → Ona miała nadzieję, że zostanie odebrana z dworca. Er bedauert es, nicht eingeladen worden zu sein. → On żałuje, że go nie zaproszono.

Strona bierna w zdaniu podrzędnym