mały|243x243px|Wspomnienia Sybiraków wydane przez Muzeum Pamięci Sybiru mały|243x243px|Polsko-angielskie publikacje popularnonaukowe mały|242x242px|Sala edukacyjna mały|243x243px|Do Muzeum Pamięci Sybiru wchodzi się wzdłuż torów dawnej bocznicy kolejowej. Szyny symbolicznie nikną w głębi budynku. mały|242x242px|Skwer między wejściem głównym do Muzeum a ulicą Towarową. Muzeum Pamięci Sybiru – ogólnopolskie muzeum narracyjne przedstawiające historię polskiej obecności na Syberii od XVIII wieku, carskich zsyłek Polaków w głąb Rosji oraz represji i zbrodni sowieckich, w tym deportacji na Syberię i do Kazachstanu. Powstało 1 stycznia 2017 roku jako samorządowa instytucja kultury miasta Białegostoku. Pierwszym dyrektorem muzeum został profesor dr hab. Wojciech Śleszyński. Siedziba przy ulicy Węglowej 1 wraz z wystawą stałą zostały otwarte 17 września 2021 r.
Idea Pierwsze koncepcje upamiętnienia doświadczeń polskich Sybiraków w formie muzeum narodziły się już w okresie międzywojennym. Próby te przerwał wybuch wojny, po której temat porzucono jako politycznie „niewłaściwy”To się Sybirakom po prostu należy – o budowie Muzeum Pamięci Sybiru z Prezydentem Miasta Białegostoku Tadeuszem Truskolaskim, „Sybir. Magazyn Muzeum Pamięci Sybiru” nr 2, 2018, s. 80..
Białystok jest jedynym dużym miastem zajętym przez Związek Sowiecki w wyniku agresji we wrześniu 1939 roku, które znajduje się w obecnych granicach Polski. Co piąty mieszkaniec tego miasta, w wyniku czterech masowych deportacji w latach 1940–1941, trafił na Syberię lub do KazachstanuWojciech Śleszyński, Marcin Zwolski, Przyszli ze Wschodu. Okupacja sowiecka ziem wschodnich II Rzeczypospolitej (1939–1941), Muzeum Pamięci Sybiru, Białystok 2019, s. 143.. Dlatego idea stworzenia ośrodka upamiętniającego wiedzę o dawnych ziemiach wschodnich Rzeczypospolitej oraz pamięci o traumie zesłań syberyjskich odrodziła się na początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku właśnie w BiałymstokuWojciech Śleszyński, Michał Sowiński, Droga na Sybir, Droga na Sybir. Dodatek specjalny, „Tygodnik Powszechny” nr 38/2021, s. 62.. Wówczas w ramach Oddziału Polskiego Towarzystwa Historycznego w Białymstoku powstała Sekcja Dziejów Dawnych Ziem Północno-Wschodnich Rzeczypospolitej. Próbę całościowej dokumentacji zesłań i wywózek podjął po 2000 roku białostocki oddział Instytutu Pamięci Narodowej. Wielowątkowe badania prowadzone były również w ramach prac naukowych w Instytucie Historii Uniwersytetu w Białymstoku. W 1998 roku przy Kościele Ducha Świętego w Białymstoku powstała izba pamięci poświęcona tragedii osób wywiezionych na Sybir.
Nazwa Nazwa Muzeum Pamięci Sybiru odnosi się do pojęcia historycznego, nie geograficznego. Wyraz „Sybir” pochodzi najprawdopodobniej od nazwy tatarskiego grodu nad Irtyszem (okolice dzisiejszego Tobolska) zwanego Isker lub Sibir. Według innej wersji wywodzi się z tunguskiego sibur lub mongolskiego sziber oznaczającego tereny podmokłeMarcin Zwolski, Idea Muzeum Pamięci Sybiru – Sybir, „Sybir. Magazyn Muzeum Pamięci Sybiru” nr 3, 2019, s. 4.. Słowo „Sybir” odnosi się do traumatycznego doświadczenia historycznego PolakówTomasz Danilecki, Druga ojczyzna Polaków, Droga na Sybir. Dodatek specjalny, „Tygodnik Powszechny” nr 38/2021, s. 60. i innych narodów: carskich zsyłekGrzegorz Zackiewicz, W krainie zesłań. Losy Polaków na Syberii do 1914 r., Muzeum Pamięci Sybiru 2019, s. 9., sowieckich deportacji, łagrówGUŁag. Struktury – kadry – więźniowie, red. Dariusz Rogut i Wojciech Śleszyński, Muzeum Pamięci Sybiru, Białystok 2018, s. 81.. Dlatego odnosi się także do losów osób, które znalazły się w europejskiej części Rosji (na zachód od Uralu) lub w KazachstaniePolacy w Kazachstanie 1936–1956. Wspomnienia i pamiątki ze zbiorów Muzeum Pamięci Sybiru, Muzeum Wojska Polskiego, Białystok 2016.. Słowo „pamięć” w nazwie muzeum odnosi się do misji placówki, którą jest zachowanie ciągłości pamięci o polskim doświadczeniu SybiruSybir. Pamięć. Muzeum, Muzeum Pamięci Sybiru, Białystok 2021, s. 9..
Historia W 2010 roku władze miejskie Białegostoku wydzieliły z kompleksu przedwojennych magazynów wojskowych dwuhektarową działkę z przeznaczeniem na budowę przyszłego Muzeum Pamięci SybiruSybir. Pamięć. Muzeum, Muzeum Pamięci Sybiru, Białystok 2021, s. 64.. W Muzeum Wojska w Białymstoku powstał wtedy Dział Badań Zsyłek i Deportacji. W 2012 roku zespół kierowany przez architekta Jana Kabaca opracował dokumentację projektową budowy siedziby, a w 2014 roku rozstrzygnięto konkurs na przygotowanie scenariusza i aranżacji wystawy stałej Muzeum Pamięci Sybiru – wygrała go belgijska firma TEMPORA S.A. Z końcem 2016 roku zakończono wstępny etap prac budowlanych polegających na przygotowaniu terenu i głównych instalacji, a 1 stycznia 2017 roku otwarto samodzielne Muzeum Pamięci Sybiru. 18 kwietnia 2018 roku podpisano umowę na wykonanie głównego etapu budowy siedziby Muzeum. 19 czerwca 2019 roku firma Deko-Bau Sp. z o.o. wygrała konkurs na budowę wystawy stałej. 9 grudnia 2019 roku nastąpiło oficjalne przekazanie kluczy do nowej siedziby Muzeum przy ulicy Węglowej 1 dyrektorowi profesorowi Wojciechowi Śleszyńskiemu przez Prezydenta Białegostoku Tadeusza Truskolaskiego.
30 kwietnia 2021 roku zakończona została realizacja projektu „Wykonanie wystawy stałej i zakup wyposażenia na potrzeby Muzeum Pamięci Sybiru” (w ramach VIII osi priorytetowej „Ochrona dziedzictwa kulturowego i rozwój zasobów kultury” Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko 2014–2020, dla którego Instytucją Pośredniczącą było Ministerstwo Kultury, Dziedzictwa narodowego i Sportu) o łącznej wartości niemal 13 mln złotych. Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego dofinansował projekt kwotą 6 783 630,07 zł. Pozostałe koszty pokryte zostały z budżetu Miasta Białystok.
Muzeum zostało otwarte 17 września 2021 roku w rocznicę agresji sowieckiej na Polskę. W uroczystościach udział wzięli m.in. Prezydenci RP Andrzej Duda i Bronisław Komorowski, premier Mateusz Morawiecki i minister kultury, dziedzictwa narodowego i sportu profesor Piotr Gliński. Wśród gości specjalnych była córka Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, dr Marta Grudzińska. Na uroczystość przyjechali także Sybiracy z całej Polski.
Działalność Muzeum Pamięci Sybiru oprócz działalności wystawienniczej prowadzi badania naukowe o szerokim zakresie tematycznym. Gromadzi i opracowuje informacje odnoszące się zarówno do przedwojennych polskich KresówJustyna Hanula, Pamiątki kresowej przeszłości w zbiorach Muzeum Pamięci Sybiru, „Biuletyn Historii Pogranicza” nr 20, 2020, s. 102., jak i do wielowiekowej obecności Polaków na Syberii (także tych, którzy osiedlili się tam dobrowolnie)Tomasz Danilecki, Syberyjska gorączka. The Siberian rush, Muzeum Pamięci Sybiru, Białystok 2020, s. 6., począwszy od XVII wieku, poprzez carskie zsyłki i sowieckie deportacje do czasów najnowszych. Pracownicy naukowi Muzeum zbierają, spisują i opracowują relacje Sybiraków i ich potomków oraz obejmują opieką i badają obiekty i dokumenty źródłowe odnoszące się do historii Sybiru i Sybiraków.
Reprezentanci Muzeum Pamięci Sybiru biorą udział w posiedzeniach Komisji Syberyjskiej Komitetu Historii Nauki i Techniki Polskiej Akademii Nauk.
W ramach Muzeum funkcjonuje Instytut Badawczy im. Prezydenta Seweryna Nowakowskiego powołany 16 września 2021 r. Celem Instytutu jest badanie i popularyzacja wiedzy o historii zesłań i deportacji obywateli polskich w głąb Rosji i Związku Sowieckiego oraz prowadzenie otwartej dyskusji i dialogu między narodami wschodniej Europy.
Muzeum Pamięci Sybiru prowadzi działalność wydawniczą. Wydaje dwujęzyczny (polsko-angielski) bogato ilustrowany cykl popularnonaukowyKatarzyna Śliwowska, Polski Dom Dziecka w Bolszoj Jerbie. The Polish Orphanage in Bolshaya Yerba, Muzeum Pamięci Sybiru, Białystok 2020. oraz serię „Sybir” przekrojowo prezentującą dzieje polskich Kresów WschodnichWojciech Śleszyński, Życie na Kresach. Województwa wschodnie II Rzeczypospolitej (1919-1939), Muzeum Pamięci Sybiru 2020, . i Sybiru. Wśród publikacji szczególnie miejsce zajmują wspomnienia SybirakówJadwiga Okołów, Uparłam się i poszłam. Zesłańcze wspomnienia, red. i oprac. nauk. A. Kietlińska, Muzeum Pamięci Sybiru, Białystok 2020.. Te wydawane są w różnych formach, także jako komiksySybir. Moja historia. Na podstawie relacji Danuty Pietrzak, t. 1, scenariusz i rysunki: Paweł Piechnik; tusz: Paweł Piechnik, Lena Maćków; kolor: Paweł Piechnik, Lena Maćków, Katarzyna Klas, Kamil Mickiewicz; okładka: Paweł Piechnik, Izabela Tomasiewicz; opracowanie historyczne: Marcin Zwolski, Piotr Popławski, Paweł Kalisz, Muzeum Pamięci Sybiru, Białystok 2020.. mały|244x244px|Część budynku mieszcząca dziś wystawę stałą Muzeum Pamięci Sybiru to przedwojenny magazyn wojskowy. mały|243x243px|Fragment wystawy stałej
mały|242x242px|Fragment wystawy stałej Muzeum wydaje dwa czasopisma: popularnonaukowy „Sybir” oraz naukowy „Biuletyn Historii Pogranicza” (wespół z Polskim Towarzystwem Historycznym).
Muzeum organizuje wydarzenia cykliczne. 10 lutego przed Muzeum organizowane jest Światło Pamięci, w ramach którego upamiętniane są ofiary sowieckich deportacji, które rozpoczęły się 10 lutego 1940 roku. Tego samego dnia odbywa się Bieg Pamięci Sybiru, impreza, która łączy sport z pielęgnowaniem pamięci o ofiarach przesiedleńJan Roguz, Bieg Pamięci Sybiru, „Sybir. Magazyn Muzeum Pamięci Sybiru” nr 2, 2019, s. 80.. 17 września, w rocznicę sowieckiej agresji na Polskę, przez Białystok przejeżdża rowerowy Peleton PamięciŻaneta Kisiel, Rowerem przez historię Białegostoku, „Sybir. Magazyn Muzeum Pamięci Sybiru” nr 2, 2019, s. 96.. "Kierunek Muzeum" to cykl debat i prelekcji dotyczących nowoczesnego muzealnictwaJustyna Owłasiuk, Anna Pyżewska, O odbiorcach i granicach, „Sybir. Magazyn Muzeum Pamięci Sybiru” nr 2, 2019, s. 112..
W ramach swojej działalności Muzeum Pamięci Sybiru realizuje program edukacyjny – oprowadzanie po wystawie stałej, lekcje muzealne, warsztaty i spotkania tematyczne obejmujące kilka wieków historii zarówno Kresów Wschodnich, jak i obecności Polaków na Syberii oraz doświadczeń składających się na pojęcie Sybiru. Organizowane są debaty, wykłady, pokazy filmów, spotkania z naukowcami i świadkami historiiAnna Kietlińska, Z filmem, książka i historią..., „Sybir. Magazyn Muzeum Pamięci Sybiru” nr 2, 2019, s. 94.. W ramach działalności wystawienniczej Muzeum Pamięci Sybiru prezentuje instalacje artystyczne i popularyzujące historię w różnych miastach PolskiPaweł Kalisz, Instalacja RzeczyViste, czyli o trudnej historii poprzez sztukę, „Sybir. Magazyn Muzeum Pamięci Sybiru” nr 3, 2019, s. 82..
Siedziba Muzeum Pamięci Sybiru powstało na terenie dawnych magazynów wojskowych przy ulicy Węglowej, w dzielnicy określanej jako Węglówka, w Białymstoku. Na siedzibę Muzeum wybrano magazyn nr 5, najbliższy ulicy Wasilkowskiej. Miejsce wybrano celowo, ponieważ transporty deportowanych na Syberię i do Kazachstanu w latach 1940–1941 odchodziły z pobliskiego Dworca Poleskiego (obecnie Fabryczny), a ofiary były ładowane do wagonów na bocznicy kolejowej graniczącej z magazynem nr 5.
Działka zajmowana przez Muzeum Pamięci Sybiru obejmuje 1,583 ha. Powierzchnia zabudowy wynosi 3705,15 m kw.
Budynek o łącznej powierzchni użytkowej wynoszącej 5458 m kw. zaprojektowany został przez białostockiego architekta Jana Kabaca. Łączy on substancję zabytkową oraz nowoczesne wzornictwo. Magazyn wojskowy z lat 30. XX w. został zaadaptowany na siedzibę wystawy stałej. W dobudowanym do niego budynku mieści się administracja Muzeum, szatnia i zaplecze sanitarne oraz sala konferencyjna na 120 osób i restauracja. W przyziemiu mieszczą się magazyny muzealne, nowoczesna pracownia konserwatorska oraz zaplecze techniczne.
Pomiędzy dwiema bryłami budynków, wzdłuż magazynowej rampy ciągną się tory, które wnikają w głąb budynku. Wewnątrz niego na torach stoi największy eksponat Muzeum, rosyjski wagon towarowyPaweł Kalisz, Tiepłuszka już jest!, „Sybir. Magazyn Muzeum Pamięci Sybiru” nr 2, 2019, s. 110..
Nagrody