Czynnik ludzki – ogół zagadnień, które mają zastosowanie w lotniczym projektowaniu, certyfikowaniu, szkoleniu, działaniu w obsłudze technicznej, oraz które pozwalają znaleźć obszary wzajemnego oddziaływania pomiędzy człowiekiem i innymi elementami systemu, uwzględnienie możliwości i ograniczeń człowieka, które mają wpływ na bezpieczeństwo i sprawność jego działania w lotnictwie. Czynnik ludzki związany jest z nieadekwatnym działaniem człowieka, które skutkuje błędem.
Czynnik ludzki jest jedną z grup przyczynowych zdarzeń lotniczych odnoszącą się do personelu latającego. Jednakże aspekty działania czynnika ludzkiego znajdują swoje odniesienie w obszarach technicznych, środowiskowych i organizacyjnych.
Klasyfikacja grup przyczynowych zdarzeń lotniczych +Kod grupy przyczynowejGrupa przyczynowaOpis przykładowych zdarzeńH1postępowanie umyślneZamierzone odstąpienie od procedur operacyjnych lub przepisów np. postępowanie załogi/pilota/skoczka z pamięci (nie według pisemnych instrukcji) lub umyślne lekceważenie standardowych procedur operacyjnych, ograniczeń, instrukcji lub podręcznikówH2brak kwalifikacjiBłędne działanie załogi/pilota/skoczka wynikające z braku wiedzy, umiejętności, połączone z brakiem doświadczenia lub wyszkolenia np. niewłaściwe utrzymanie parametrów podczas podejścia do lądowania, (także podczas skoku) lub nieumiejętność wykorzystania komputera pokładowego, innych urządzeńH3błędy w komunikowaniuNieodpowiednie komunikowanie się, błędna interpretacja lub niemożność właściwego porozumiewania się w załodze albo załogi z odbiorcami zewnętrznymi, np. ATC. Niewłaściwe zrozumienie otrzymanego zezwolenia, błędne przekazanie istotnej informacji dotyczącej wykonywanego lotu/skokuH4błędy proceduralneNiezamierzone odstąpienie od przestrzegania procedur lub przepisów. Intencja działania prawidłowa lecz wykonanie błędne np. sytuacja, w której załoga zapomina lub pomija istotne czynności. Załoga/pilot/skoczek wprowadza niewłaściwą wysokość do komputera pokładowego/innych urządzeń kontroli lub wybiera niewłaściwą wysokość w module kontroliH5niezdolnośćCzłonkowie (członek) załogi/pilot/skoczek są niezdolni do wykonywania czynności z powodu fizycznej lub psychofizycznej niedyspozycji
Modele analizy zdarzeń lotniczych z uwzględnieniem czynnika ludzkiego Model SHELL Zostało opracowanych kilka teorii i modeli czynnika ludzkiego. Powszechnie uznanym modelem odnoszącym się do zobrazowania interakcji zachodzących pomiędzy człowiekiem a elementami systemu lotniczego, pozwalającym na głębsze zrozumienie „czynnika ludzkiego” jest tzw. model SHELL. Akronim pochodzi od pierwszych liter słów angielskich:
software – procedury, oprogramowanie, logistyka (polityka bezpieczeństwa, instrukcje, karty zadaniowe) hardware – maszyny (narzędzia, statek powietrzny, wyposażenie, stanowisko pracy) environment – otoczenie i warunki (fizyczne, organizacyjne, polityczne, ekonomiczne) w jakich działają wszystkie elementy systemu liveware – niewłaściwe działanie ludzi poza załogą lifeware - czynnik ludzki – człowiek, jego cechy osobowe, stan zdrowia, stan psychiczny
„Parszywa dwunastka” Określenie „parszywa dwunastka” odnosi się do najczęściej występujących zagrożeń i przyczyn błędów ludzkich podzielonych na dwie grupy związane z nadmiarem czynników oraz ich brakiem. W przypadku braków wyszczególniono: komunikację, wiedzę, współpracę, zasoby, asertywność, świadomość. Natomiast nadmiar jest szkodliwy w przypadku: zaufania do siebie, rozproszenia, zmęczenia, stresu, presji, norm.
5 × M Analiza badań z zakresu bezpieczeństwa lotów pozwoliła pogrupować źródła zagrożeń na następujące elementy:
statek powietrzny (machine) – jego wyposażenie, przystosowanie do możliwości człowieka, stopnia trudności pilotowania człowiek (man), w tym załogi lotnicze, personel inżynieryjno-lotniczy i personel zarządzający ruchem lotniczym środowisko naturalne i sztuczne (media), w którym jest realizowane dane zadanie lotnicze zadanie (mission), jego stopień trudności oraz zagrożenia występujące zarówno w czasie pokoju, jak i działań bojowych zarządzanie (management) – szeroko pojęty proces prowadzenia planowania i przygotowania do realizacji danego zadania.
Zobacz też wypadek lotniczy katastrofy i incydenty cywilnych samolotów pasażerskich
Przypisy
Kategoria:Lotnictwo Kategoria:Psychologia Kategoria:Ergonomia