Dubn (Db ) – syntetyczny pierwiastek chemiczny o liczbie atomowej 105. Jest wysoce radioaktywny. Najstabilniejszy z izotopów, dubn-268, cechuje się okresem półtrwania około 28 godzin. Znacznie ogranicza to zakres badań pierwiastka.
Dubn nie występuje naturalnie na Ziemi, wytwarzany jest sztucznie. Radziecki Zjednoczony Instytut Badań Jądrowych ogłosił jego odkrycie w 1968, amerykańskie Lawrence Berkeley Laboratory zrobiło to w 1970. Oba zespoły zaproponowały własne nazwy na określenie nowego pierwiastka, których używały bez formalnego zatwierdzenia. Długotrwała dyskusja rozwiązała się w 1993 oficjalnym śledztwem w sprawie odkrycia prowadzonym przez IUPAC/IUPAP Joint Working Party. W rezultacie uznano oficjalnie, że odkrycia dokonały oba zespoły. Pierwiastek nazwano formalnie dubnium w 1997, odwołując się do miasta Dubnej, gdzie leży Zjednoczony Instytut Badań Jądrowych.
Badania teoretyczne lokują dubn w 5 grupie układu okresowego w serii 6d metali przejściowych, pod wanadem, niobem i tantalem. Dubn dzieli z pierwiastkami grupy 5 większość własności, jak konfiguracja elektronowa powłoki walencyjnej oraz dominacja stopnia utlenienia +5, kilka anomalii wynika z efektów relatywistycznych. Przeprowadzone jedynie ograniczone badania potwierdziły te przewidywania. W roztworach zachowuje się raczej jak niob, niż jak tantal, łamiąc prawo okresowości.
Odkrycie Tło Uran, pierwiastek 92, jest najcięższym z pierwiastków występujących w istotnej ilości w naturze. Pierwiastki cięższe od niego można praktycznie uzyskać jedynie poprzez syntezę. Pierwsza taka synteza nowego pierwiastka, nazwanego neptunem pierwiastka 93, przeprowadzona została w 1940 przez zespół naukowców z USA. W kolejnych latach amerykańscy badacze wytworzyli takie pierwiastki do mendelewa o liczbie atomowej 101, czego dokonali w 1955. Począwszy od 102. pierwiastka pierwszeństwo odkryć bywało tematem sporu pomiędzy fizykami amerykańskimi i radzieckimi. Rywalizacji między nimi skutkowała wyścigiem o nowe pierwiastki i uznanie ich odkrycia, określanej po angielsku terminem Transfermium Wars.
Doniesienia Pierwsze doniesienie o odkrycie pierwiastka 105 pochodziło ze Zjednoczonego Instytutu Badań Jądrowych (ZIBJ) w Dubnej w ZSRR, ukazało się w kwietniu 1968. Badacze bombardowali ameryk-243 wiązką jonów neonu-22 . Odnotowali aktywność alfa o energiach 9,4 MeV (z okresem półtrwania 0,1–3 s) i 9,7 MeV (t1/2 > 0,05 s), a następnie aktywność alfa podobną do lub . Na podstawie wcześniejszych rozważań teoretycznych te dwie aktywności przypisano odpowiednio do oraz .
Po obserwacji rozpadu alfa pierwiastka 105 badacze podjęli próbę obserwacji samorzutnego rozszczepienia tego jądra i zbadania produktów jego rozpadu. Praca ukazała się w lutym 1970. Opisywała liczne przykłady dwóch takich aktywności o okresach półtrwania 14 ms i 2,2 ± 0,5 s. Pierwszą z nich przypisano (użyta notacja oznacza jądro stanowiące izomer rozpadający się poprzez samorzutny rozpad, ang. ). Druga powiązana została z pierwiastkiem 105. Zasugerowano, że nieprawdopodobnym było pochodzenie tej aktywności z reakcji transferu zamiast z pierwiastka 105, jako że wydajność tego procesu była znacznie niższa od reakcji z udziałem , zgodnie z przewidywaniami teoretycznymi. By dowieść, że aktywność nie pochodziła z reakcji (,xn), badacze bombardowali jonami , otrzymane w reakcji i wykazywały niewielką aktywność samorzutnego rozszczepienia jądra, a reakcja produkująca cięższe jądra i w ogóle nie powodowała samorzutnych rozszczepów jąder, zgodnie z danymi teoretycznymi. Badacze doszli do wniosku, że zaobserwowana aktywność wynika z samorzutnych rozpadów jąder pierwiastka 105.
W kwietniu 1970 zespół Lawrence Berkeley National Laboratory (LBL) w Berkeley w Kalifornii w USA ogłosił syntezę pierwiastka 105 przez bombardowanie kalifornu-249 jonami azotu-15. Aktywność alfa miała energię 9,1 MeV. By wykazać, że rzeczona aktywność nie pochodzi od innej reakcji, zespół przeprowadził inne procesy: bombardował za pomocą , ołów za pomocą i rtęć również . Nie stwierdzono obserwowanej wcześniej aktywności. Charakterystyka nowo powstałych jąder pasowała do , co wskazuje na pierwotne jądra .
Wyniki te nie potwierdziły odkryć radzieckich dotyczących rozpadów alfa energii 9,4 MeV ani 9,7 MeV jąder , pozostawiając możliwość wytworzenia tylko .
Rosjanie próbowali przeprowadzić inny eksperyment celem wytworzenia pierwiastka 105, opublikowany w maju 1970. Twierdzili, że zsyntetyzowali więcej jąder szukanego pierwiastka i że ich eksperyment potwierdził ich wcześniejsze racje. Zgodnie z publikacją wytworzonym izotopem był prawdopodobnie lub, możliwe, . Przeprowadzono zarazem wstępne badanie własności chemicznych: wariant gradientu termicznego chromatografii gazowej miał pokazać, że chlorek utworzonego drogą samorzutnego rozpadu pierwiastka przypominał właściwościami chlorek niobu(V) bardziej, niż chlorek hafnu(IV). Zespół zidentyfikował 2,2-sekundową aktywność spontanicznego rozpadu jąder w lotnym chlorku, z czego wniósł, że rozpadać się muszą jądra pierwiastka 105.
W czerwcu 1970 Zjednoczony Instytut Badań Jądrowych ulepszył swój pierwszy eksperyment, wykorzystując czysty cel i redukując intensywność reakcji transferu przez zainstalowanie kolimatora. Tym razem byli zdolni znaleźć aktywność alfa o energii 9,1 MeV powstających jąder zidentyfikowanych jako lub , co wskazywało na pierwotny izotop lub .
Konflikt o nazwę thumb|upright=0.8|left|Niels Bohr thumb|upright=0.8|left|Otto Hahn
Zjednoczony Instytut Badań Jądrowych nie zaproponował nazwy po ogłoszeniu syntezy pierwiastka 105, co stanowiłoby zwyczajową praktykę. Dlatego LBL uznało, że ZIBJ nie dysponuje wystarczającymi danymi doświadczalnymi, by podeprzeć swe roszczenia. Po zebraniu większej ilości danych ZIBJ zaproponował nazwę nielsbohrium (Ns), honorując w ten sposób duńskiego fizyka jądrowego Nielsa Bohra, twórcy teorii budowy atomu i teorii kwantowej. Ogłosiwszy syntezę pierwiastka 105, LBL zaproponował nazwę hahnium (Ha), upamiętniając niemieckiego chemika Otto Hahna, zwanego ojcem chemii jądrowej. W ten sposób powstał konflikt.
We wczesnych latach siedemdziesiątych oba zespoły doniosły o syntezie nowego pierwiastka, 106, ale nie zaproponowały nazw, tłumaczenie z . ZIMJ sugerował utworzenie międzynarodowego zespołu, który wyostrzy kryteria odkrycia. Propozycję zaakceptowano w 1974 i utworzona została neutralna grupa łącząca oba obozy. Żaden z zespołów nie był zainteresowany rozwiązaniem konfliktu przez trzecią stronę, wobec czego wiodący naukowcy LBL – Albert Ghiorso i Glenn Seaborg – w 1975 udali się do Dubnej i spotkali z wiodącymi naukowcami ZIBJ – Gieorgijem Florowem, Jurijem Oganiesianem i innymi – by podjąć próbę rozwiązania konfliktu wewnątrz i uczynić neutralną grupę niepotrzebną. Po dwóch godzinach dyskusji poniesiono porażkę. Neutralnej grupie nigdy nie udało się zebrać i dokonać oceny, wobec czego problem pozostawał nierozwiązany. W 1979 IUPAC zasugerowała systematyczne nazwy pierwiastków do czasu ustalenia ostatecznych nazw. Tak pierwiastek 105 nazwano unnilpentium, wykorzystując łacińskie un- i nil- oraz greckie pent- (znaczące odpowiednio cyfry 1, 0 i 5). Oba skłócone zespoły zignorowały to, nie chcąc osłabiać swoich roszczeń.
W 1981 Instytut Badań Ciężkich Jonów w Darmstadt (GSI) w RFN ogłosił syntezę pierwiastka 107. Jego doniesienie przypada 5 lat po doniesieniu ZIBJ, jednak cechowało się większą precyzją, będącą mocniejszą podstawą do roszczeń o uznanie odkrycia. GSI uznał wysiłki ZIBJ, sugerując dla nowego pierwiastka nazwę nielsbohrium. ZIBJ nie sugerował nowej nazwy dla pierwiastka 105, stwierdzając, że istotniejsze jest ustalenie jego odkrywców.
W 1985 International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC) i International Union of Pure and Applied Physics (IUPAP) utworzyły IUPAC/IUPAP Joint Working Party (JWP) celem oceny odkryć i ustalenia ostatecznych nazw kontrowersyjnych pierwiastków. Spotykano się z przedstawicielami trzech skłóconych instytucji. W 1990 ustalono kryteria uznania odkrycia pierwiastka. W 1991 ukończono pracę nad oceną odkryć i rozwiązaniem. Efekty opublikowano w 1993. Zgodnie z nimi, pierwszy udany eksperyment przeprowadzono w kwietniu 1970 w LBL, a zaraz po nim w czerwcu 1970 eksperyment ZIBJ, wobec czego oba zespoły powinny podzielić się uznaniem za odkrycie.
LBL stwierdziło, że wkład ZIBJ został przeszacowany, że instytut ten potrafił jedynie pokazać niewątpliwą syntezę pierwiastka 105 rok po ich dokonaniu. ZIBJ i GSI natomiast poparły publikację JWP.
W 1994 IUPAC opublikowała rekomendacje nazywania spornych pierwiastków. W przypadku pierwiastka 105 zaproponowano joliotium (Jl) po francuskim fizyku Frédérikiem Joliocie-Curie, który przyczynił się do rozwoju chemii i fizyki jądrowej. Nazwę tę pierwotnie zaproponował zespół radziecki dla pierwiastka 102, nazwanego noblem. Rekomendacje te spotkały się z krytyką amerykańskich naukowców z kilku przyczyn. Po pierwsze sugestie zamieszały: nazwy rutherfordium i hahnium, pierwotnie zaproponowane przez Berkeley dla pierwiastków 104 i 105, zostały przypisane do pierwiastków odpowiednio 106 i 108. Po wtóre pierwiastkom 104 i 105 dano nazwy zgodnie z JINR, pomimo wcześniejszego uznania LBL za równorzędnych współodkrywców obu z nich. PO trzecie zaś i zarazem najważniejsze IUPAC odrzuciło nazwę seaborgium dla pierwiastka 106, uznawszy zasadę, że pierwiastek nie może nosić nazwy pochodzącej od imienia żyjącej osoby, mimo że w 1993 przyznano zespołowi LBL jego odkrycie.
W 1995 IUPAC porzuciła kontrowersyjną zasadę i założyła komitet narodowych reprezentantów celem znalezienia kompromisu. Zasugerowali oni nazwanie pierwiastka 106 seaborgiem (seaborgium) w zamian za wycofanie wszystkich innych amerykańskich propozycji z wyjątkiem ugruntowanego już lorensa (lawrencium) dla pierwiastka 103. Równie zakorzeniony nobel (nobelium) dla pierwiastka 102 zastąpiono flerowem (flerovium) po Gieorgiju Florowie, idąc za publikacją z 1993, wedle której pierwiastek po raz pierwszy otrzymano w Dubnej. Amerykańscy naukowcy odrzucili ten pomysł i decyzję wycofano. Nazwa flerow została użyta później dla pierwiastka 114.
W 1996 IUPAC przeprowadził kolejne spotkanie, rozważając ponownie wszystkie nowe nazwy. Przyjęto inne zestaw rekomendacji, który zatwierdzono i opublikowano w 1997. Pierwiastek 105 nazwano dubnem dubnium (Db), odwołując się do Dubnej, gdzie leży ZIBJ. Amerykańskie sugestie przeszły dla pierwiastków 102, 103, 104 i 106. Poprzednie rekomendacje UPAC używały nazwy dubnium dla pierwiastka 104. Amerykańscy naukowcy niechętnie zaakceptowali tę decyzję. IUPAC zwróciła uwagę, że laboratorium Berkeley było już kilkukrotnie uczczone w nazwach berkel, kaliforn i ameryk, wobec czego nazwy rutherford (rutherfordium) i seaborg (seaborgium) dla pierwiastków 104 i 106 byłyby wystarczającą kompensatą za wkład ZIBJ w odkrycie pierwiastków 104, 105 i 106.
Izotopy thumb|left|Stabilność nuklidów.