Nikiszowiec () – część Katowic, położona w rejonie ulicy Szopienickiej, w dzielnicy Janów-Nikiszowiec, na terenach historycznej gminy Janów, a także zabytkowe osiedle patronackie wybudowane w latach 1908–1919 z inicjatywy koncernu górniczo-hutniczego Georg von Giesches Erben jako osiedle robotnicze dla górników kopalni „Giesche” (od 1946 roku „Wieczorek”).
Osiedle zaprojektowali architekci Emil i Georg Zillmannowie z Charlottenburga, którzy byli również autorami projektu sąsiedniego Giszowca. W dniu 9 maja 1924 roku nastąpiła likwidacja obszaru dworskiego i Nikiszowiec wraz z Giszowcem włączono do gminy Janów. W 1951 roku osiedle stało się częścią nowego miasta – Szopienice, które 31 grudnia 1959 włączono do Katowic.
Osiedle robotnicze Nikiszowiec stanowi unikatowy i w pełni zachowany przykład zabudowy patronackiej. Składa się z zespołu dziewięciu ceglanych bloków zabudowy mieszkaniowej posiadających zróżnicowane detale architektoniczne, nad którym dominuje bryła neobarokowego kościoła św. Anny. Nikiszowiec, podobnie jak sąsiedni Giszowiec, znajduje się na Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego. Układ urbanistyczno-przestrzenny osiedla robotniczego został wpisany do rejestru zabytków nieruchomych w 1978 roku, a w 2011 roku stał się jednym z pomników historii.
Geografia lewo|mały|Fragment skweru Emila i Georga Zillmannów w Nikiszowcu
Nikiszowiec położony jest we wschodniej części Katowic, w granicach dzielnicy Janów-Nikiszowiec, w rejonie ulic Szopienickiej i Zamkowej. Pod względem podziału na jednostki fizycznogeograficzne obszar Nikiszowca położony jest na Wyżynie Katowickiej, będącej częścią makroregionu Wyżyna Śląska.
Geologicznie obszar miejscowości znajduje się w niecce górnośląskiej, a utwory ją wypełniające pochodzą z górnego karbonu i wykształcone są w postaci łupków, piaskowców i zlepieńców zawierających pokłady węgla kamiennego. Geomorfologicznie Nikiszowiec położony jest na Płaskowyżu Murcek, zbudowanym z nieco bardziej odpornych utworów karbońskich. W rejonie miejscowości występują duże fragmenty trzeciorzędowych spłaszczeń denudacyjnych zlokalizowanych na wysokościach powyżej 300 m n.p.m., w tym Mrówcza Górka.
Klimat Nikiszowca nie wyróżnia się zbytnio od klimatu dla całych Katowic. Występuje tu klimat umiarkowany przejściowy. Średnia roczna temperatura w wieloleciu 1961–2005 dla stacji w pobliskim Muchowcu wynosi 8,1 °C, a średnia roczna suma opadów dla wielolecia 1951–2005 wynosiła 713,8 mm.
Pod względem hydrograficznym Nikiszowiec położony jest w dorzeczu Wisły, a w głównej mierze obszar miejscowości jest odwadniany przez Bolinę. Znajdująca się nieopodal Nikiszowca dolina Boliny stanowi tereny otwarte, w których występuje kilka rzadkich i chronionych gatunków roślin i zwierząt. Został w tamtym rejonie ustanowiony park Bolina, zaś w samym Nikiszowcu znajdują się dwa skwery: Emila i Georga Zillmannów (przy placu Wyzwolenia) oraz Artystów Grupy Janowskiej (przy ulicy Zamkowej).
W Nikiszowcu i w jego najbliższej okolicy nie ma natomiast ustanowionych żadnych powierzchniowych form ochrony przyrody i pomników przyrody. Obszary leśne występują na południowy wschód oraz na północny zachód od zabytkowego osiedla.
Nazwa Niemiecka nazwa osiedla patronackiego Nickischschacht pochodzi od położonego w jego pobliżu szybu kopalnianego „Nickisch” („Nickisch-Schacht”; później szyb „Poniatowski” Kopalni Węgla Kamiennego „Wieczorek”). Obecny Nikiszowiec jest spolszczoną formą niemieckiej nazwy osiedla i szybu (Nikisz – nazwa szybu + formant -owiec). Niemiecka nazwa szybu wywodzi się zaś od nazwiska przedstawiciela spółki Georg von Giesches Erben (niem. Spadkobiercy Gieschego), barona Friedricha Nickisch von Rosenegka.
Historia Początki lewo|mały|Fragment mapy Janowa z końca XIX wieku; po zachodniej stronie tereny późniejszego Nikiszowca
Powstanie osiedla Nikiszowiec, wzniesionego na terenach leśnych Janowa sięga początku XX wieku, kiedy to kopalnia „Giesche” (późniejsza kopalnia „Wieczorek”) należąca do koncernu Georg von Giesches Erben zapoczątkowała eksploatację nowych pokładów węgla w polu górniczym „Reserve”. Za początek zaś samej kopalni „Giesche” przyjmuje się 1826 rok, kiedy to zostało nadane pole górnicze „Morgenroth” („Jutrzenka”). W następnych latach spółka skupowała okoliczne pola górnicze i kopalnie, łącząc je pod jednym zakładem w 1883 roku – „Giesche”. W 1903 roku rozpoczęto drążenie szybu „Carmer” i zainstalowano nowe maszyny.
Gdy zapadła decyzja o budowie nowego zakładu z szybami Carmer i Nickisch, ówczesny dyrektor Anton Uthemann postanowił rozwiązać braki mieszkaniowe poprzez budowę nowych osiedli robotniczych w pobliżu szybów, aby droga pomiędzy nimi była jak najkrótsza. Dodatkowo osiedla miały spełniać warunki zawarte w ustawie osiedleńczej z 1904 roku, a więc posiadać odpowiednią infrastrukturę techniczną oraz obiekty użyteczności publicznej.
mały|Szyb „Carmer” („Pułaski”) kopalni węgla kamiennego „Giesche” („Wieczorek”), przy którym wzniesiono osiedle Nikiszowiec; zdjęcie z lat 30. XX wieku
W dniu 13 maja 1907 roku powołano obszar dworski Giszowiec i jeszcze w tym samym roku przystąpiono do budowy osiedla górniczego Giszowiec dla górników zatrudnionych w kopalni „Giesche”. Szybko po wybudowaniu Giszowca okazało się jednak, że liczba przygotowanych mieszkań była zbyt mała, stąd też podjęto starania o pozyskanie terenu na budowę kolejnego zespołu mieszkaniowego.
Dnia 16 grudnia 1908 roku Wydział Powiatowy w Katowicach wydał zgodę na wybudowanie nowej kolonii robotniczej zlokalizowanej w sąsiedztwie szybu „Nickisch” (od 1935 roku szyb „Poniatowski”) – jednego z czternastu szybów kopalni „Giesche”. Na budowę nowego osiedla przeznaczono obszar o powierzchni 20 hektarów, a docelowo miało w nim zamieszkać około 5 tys. robotników oraz urzędników. Zgoda ta była dyktowana kilkoma warunkami, w tym przekazaniem funduszy i terenu rzymskokatolickiej gminie w Mysłowicach celem budowy kościoła, budowie i utrzymaniu szkół, podłączeniu nowych budynków do sieci wodno-kanalizacyjnej czy montażu instalacji przeciwpożarowych.
Projekt osiedla patronackiego Nikiszowiec powstał w 1908 roku, a zaprojektowali go architekci Emil i Georg Zillmannowie z Charlottenburga, którzy byli także projektantami sąsiedniego Giszowca. Nad pracami budowlanymi, podobnie jak w przypadku budowy Giszowca, czuwał Anthon Uthemann. Jesienią 1911 roku oddano do użytku pierwszy blok mieszkalny. Wtedy też osiedle otrzymało swego żandarma, a w 1913 roku zastępcę naczelnika obszaru dworskiego, którym został asesor górniczy Ernest Mogwitz. Do wybuchu I wojny światowej wybudowano łącznie 6 bloków osiedla, a ostatni blok (IX) oddano do użytku w 1919 roku. Projekt ten ostatecznie nie został zrealizowany w całości. Nie wykonano chociażby parku osiedlowego, który był zaplanowany w północnej części osiedla czy też niewielkiego zespołu mieszkaniowego po północno-wschodniej stronie kościoła – w tym miejscu w 1930 roku powstał skwer, nazwany w późniejszych latach skwerem Emila i Georga Zillmannów.
lewo|mały|Osiedle Nikiszowiec w 1912 roku; widok na plac Wyzwolenia
W 1914 roku przystąpiono do budowy neobarokowego kościoła przy centralnym placu Nikiszowca. Świątynię tę również zaprojektowali Zillmannowie. W kościele znajdują się witraże wykonane przez Georga Schneidera z Ratyzbony i zabytkowe organy braci Rieger z Karniowa. Z powodu wybuchu I wojny światowej budowę kościoła przerwano, a parafianie uczęszczali do tymczasowego kościoła w budynku kotłowni przy szybie „Albert”. Wielu mężczyzn trafiło w tym czasie do wojska, co spowodowało jednocześnie mniejsze wydobycie węgla w „Giesche”, które zmalało o około 30%. Do pracy pod ziemią zaczęto przyjmować kobiety i chłopców w wieku od 14 do 16 lat. Dodatkowo zatrudniano jeńców wojennych i robotników przymusowych z byłego zaboru rosyjskiego. W 1917 roku 33% załogi w kopalni stanowili jeńcy.
Ludność cywilna zamieszkująca osiedle dotkliwie odczuwała kłopoty z zaopatrzeniem w żywność. Pracownicy kopalni celem poprawy zaopatrzenia w żywność i dla wywalczenia podwyżki płac postanowili strajkować. W dniach 8–11 września 1916 roku doszło do strajku. W związku z czym władze kopalni zapewniły pracownikom zakup dodatkowych środków spożywczych. Kolejny strajk odbył się w lipcu 1918 roku. Górnicy domagali się m.in. skrócenia czasu pracy, lepszego zaopatrzenia w żywność i podwyższenia zarobków. Buntujących się pracowników kopalni „Giesche” wysłano na front lub skazano wyrokiem sądu wojskowego na karę więzienia w twierdzy w Nysie. Mieszkańcy Giszowca i Nikiszowca w czasie wojny wskutek niedożywienia cierpieli na wiele chorób, a brak opieki lekarskiej sytuację tę pogarszał. W chwili zakończenia wojny w Nikiszowcu wybuchła epidemia tyfusu.
Okres międzywojenny mały|Pomnik Powstańców Śląskich znajdujący się przy ulicy Zamkowej
Po zakończeniu I wojny światowej większość mieszkańców Nikiszowca oczekiwała na przyłączenie Górnego Śląska do Polski, a część z nich postanowiła chwycić za broń. W 1919 roku utworzono komórkę Polskiej Organizacji Wojskowej, przygotowującej swoich członków do podjęcia walki zbrojnej. Komendantem został Feliks Marszalski, a jego zastępcą Teodor Chrószcz. 13 sierpnia 1919 roku górnicy kopalni „Giesche” przyłączyli się do strajku generalnego. W czasie tego strajku doszło do wybuchu I powstania śląskiego.
Podczas powstań śląskich (lata 1919–1921), a szczególnie w czasie I powstania, w Nikiszowcu toczyły się zacięte walki o przyłączenie terenów Górnego Śląska do Polski. O wydarzeniach tamtych czasów opowiada film Kazimierza Kutza Sól ziemi czarnej. W czasie II powstania śląskiego Nikiszowiec został zajęty przez powstańców bez walk po rozbrojeniu niemieckiej policji, a 19 sierpnia 1919 roku górnicy kopalni „Giesche” rozpoczęli strajk, który trwał do końca powstania.
Dnia 20 marca 1921 roku w przeprowadzonym na Górnym Śląsku plebiscycie, na obszarze dworskim Giszowiec uprawnionych do głosowania było 4 288 osób, a zagłosowało 4 222. W Nikiszowcu głosowanie odbyło się w budynku szkoły. Za przyłączeniem do Polski opowiedziało się 3 056 osób. W samym Nikiszowcu za pozostawieniem Górnego Śląska w granicach Niemiec głosowały 672 osoby, natomiast za przyłączeniem do Polski 1 946 (74,3% głosów). Jako że wyniki plebiscytu nie były korzystne dla Polski, w nocy z 2 na 3 maja 1921 roku doszło do wybuchu III powstania śląskiego. Nikiszowiec został zdobyty przez powstańców bez walki w pierwszym dniu powstania. Powstańcy pochodzący z osiedla brali udział w walkach w rejonie Góry św. Anny.
mały|lewo|Fragment Nikiszowca w rejonie skweru Zillmannów w 1931 roku
Na mocy konwencji zawartej w Genewie Nikiszowiec znalazł się w granicach II Rzeczypospolitej w maju 1922 roku. Wraz z przyłączeniem Nikiszowca do Polski rozpoczęto zmiany w nazewnictwie – Nickischschacht oficjalnie stał się Nikiszowcem, a także zmieniono nazwy ulic na polskie. W 1924 roku nastąpiła likwidacja obszaru dworskiego Giszowiec i osiedle wraz z Giszowcem zostało 1 lipca 1924 roku włączone do gminy Janów. W okresie międzywojennym na terenie osiedla propagowano kulturę polską i rozwijano działalność wielu organizacji społecznych, m.in.: Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” (gniazdo to nosiło nazwę „Nikisz-Giszowiec”), chóru męskiego im. Stanisława Moniuszki, chóru mieszanego „Wolność” (w 1927 roku zmiana nazwy na „Halka”), Towarzystwa Czytelni Ludowych i Związku Harcerstwa Polskiego. W 1936 roku w Nikiszowcu mieszkało 7 185 osób – głównie rodziny górników kopalni „Giesche”.