Jan z Żytawy – XV-wieczny iluminator czynny na Śląsku i we Wrocławiu.
Działalność artystyczna Jan z Żytawy pochodził prawdopodobnie z górnołużyckiego miasta Żytawa lub morawskiej Svitavy„Missale Wratislaviense”. Jego aktywność artystyczna datuje się na pierwszą ćwierć XV wieku, a jego prace znalazły odbicie w środowisku iluminatorów wrocławskich. Studiował prawdopodobnie w Pradze. Jego twórczość została zaliczona do późnej fazy stylu gotyku międzynarodowego (według Ernsta Klossa) lub do okresu przejściowego zrywającego ze „stylem pięknym” (według Alicji Karłowskiej-Kamzowej), przy czym ta ostatnia zaliczyła go do propagatorów realizmu w malarstwie śląskim w drugim i trzecim dziesięcioleciu XV wieku. Był uczniem praskiego Mistrza Mszału Hazemburskiego, przedstawiciela stylu pięknego oraz pozostawał pod wpływem twórczości innych praskich artystów, którzy działali w pierwszej dekadzie XV wieku. W jego pracach można odnaleźć również cechy charakterystyczne dla kręgu iluminatorów Biblii Konrada z Vechty powstałej w latach 1402-1403.
Charakterystyka stylu thumb|left|200px|Strona z rękopisu Prawo miejskie dla Głubczyc z 1421 W twórczości Jana z Żytawy dominującą cechą jest linearyzm i graficzność kompozycji. Używane barwy są chłodne, matowe i czyste, a forma uproszczona. W jego palecie znajdowały się takie barwy i ich odcienie jak błękit nieba i azuryt oraz zieleń miedziowa, seledynowa i oliwkowa, cynober, kraplak, jasny róż, szarość popielata lub niebieskawa, wrzosowy fiolet, gorąca żółcień i ochra. Za pomocą tylko kilku powyższych barw tworzył swoje barwne kompozycje miniatur, przy czym zachowywał zasady symetrii oraz kontrastów barwnych i walorowych. Figury i płaszczyzny wyraźnie odznaczał linią, a w kontrastowych zestawieniach płaszczyzn barwnych, które tworzyły zamknięte przestrzenie wnętrz, umieszczał postacie ludzkie. Jego kompozycje cechuje stateczność i symetria, podkreślające wyraziście piony (np. iluminacja Zmartwychwstanie w Antyfonarzu klarysek wrocławskich). Wzorców dla swoich prac Jan z Żytawy szukał również w iluminatorstwie franko-flamandzkim, co szczególnie widoczne jest w Brewiarzu R 166, gdzie stworzył niezwykły krajobraz ogrodu Oliwnego.
Mistrz stosował dwie formuły postaci ludzkiej: jedna była wyidealizowana, przeznaczona dla uczestników scen religijnych, druga realistyczna i odnosząca się do zwykłych ludzi. Pierwsza formuła nawiązuje do stylu pięknego; jej przykładem są całostronicowe miniatury Mszału R 165, które przedstawiają stojące pojedynczo postacie Madonny Apokaliptycznej, św. Jana Ewangelisty i świętych dziewic. Jak zauważa Barbara Miodońska: „swoisty charakter postaciom nadaje jej ostry linearyzm i usztywnienie bogato rozbudowanych kaskad draperii o zgeometryzowanych układach”. Druga forma postaci ma cechy bardziej indywidualne i realistyczne, co głównie zauważalne jest w nadawaniu indywidualnych cech głowom i we wprowadzaniu współczesnych, prostych strojów z odsłoniętymi nogami.
Podobny linearyzm, usztywnienie i geometryzacja form charakteryzują rozwinięte dekoracje roślinne, często wprowadzane przez artystę. Jan z Żytawy jest tym, który jako pierwszy wprowadził na Śląsku nowy typ dekoracji marginalnej, zaczerpnięty z Pragi, z kręgu iluminatorów Biblii Konrada z Vechty. Przykładem takich innowacji są miniatury przedstawiające „pionowe i poziome pręty oderwane od inicjałów, splatające się w narożach kart i przechodzące w cienkie, słabo ulistnione łodygi tworzące wokół kolumn tekstu przejrzyste układy ramowe”. Łodygi roślin, najczęściej akantu, uzupełniał kwiatostanami, rozetami i szyszkamiKodeks praw miejskich Głubczyc jako średniowieczne dzieło sztuki. Motywy roślinne Jan uzupełniał motywami ptaków, zarówno tych realnych, jak i fantastycznych, owadów, zwierząt i „dzikich ludzi” (np. małpą trzymającą kubek i zwierciadło), co było niespotykane we wcześniejszym malarstwie śląskim.
Kolejnymi innowacjami, jakie wprowadził Jan z Żytawy do śląskiego malarstwa książkowego, były nowości ikonograficzne oraz nowe tematy i ujęcia. Rozwinął i przetworzył wielokrotnie przez siebie ukazywaną scenę ukrzyżowania, dodając do niej tłum świadków i postacie zamaskowanych łotrów na krzyżach. Prawdopodobnie inspiracją dla artysty były miniatury z Mszału Zbyńka z Házemburka z 1409 roku, mające swoje korzenie w ikonografii włoskiej epoki Giotta i Duccia. Do często przedstawianych scen należy również Biczowanie Chrystusa lub różne warianty scen maryjnych, gdzie wzbogacił ikonografię własnymi wariantami tematów Niewiasty Apokaliptycznej na tle krzewu oraz Ewy i Marii (Biblia M 106). W tej samej Biblii Jan przedstawił własne interpretacje scen Adoracji Dzieciątka przez dziewczęcą Matkę oraz Zaśnięcia Marii w pozie klęczącej, które to stanowiły bardzo ważne wzory dla rozwoju ikonografii tych tematów na obszarach Czech, Moraw, Śląska i Małopolski.
Iluminowane rękopisy Jan z Żytawy jest autorem miniatur do około piętnastu ksiąg datowanych na lata 1420-1421Justyna Kuska "Zaginione(?)– odnalezione... „Missale Wratislaviense”, APDom. Kr, rkps R XV 45 i „raciborskie” rękopisy w zbiorach Archiwum Polskiej Prowincji oo. Dominikanów w Krakowie", s.189 Zaginione (?) – odnalezione... „Missale Wratislaviense”. Dwie prace datowane na rok 1420 i 1421 zaopatrzył, jako jedyny artysta pracujący na Śląsku, sygnaturami "Johannes de Zittawia"; można je znaleźć na marginesach rękopisu Vitae Patrum (Wrocław, Biblioteka Uniwersytecka, rękopis IV F 179) i na banderoli na pierwszej stronie iluminowanej przez siebie księgi Codex iuris Lubschicensis (Księdze miejskiej z Głubczyc). W dwóch rękopisach Jan z Żytawy wykonał miniatury wielostronicowe: siedem dla Mszału R 155 i trzy otwierające Brewiarz R 166. Według Barbary Miodońskie, te bogate samodzielne kompozycje figuralne autora oraz jego kompozycje historyczne o tematyce zaczerpniętej z życia Chrystusa i z legend świętych Aleksego i Urszuli mogą sugerować, że Jan z Żytawy uprawiał również malarstwo tablicowe.
Jan z Żytawy jest autorem iluminacji w rękopisach:
Codex iuris Lubschicensis (Opole AP, sygn 208, kodeks przepisany w 1421 przez Mikołaja Brevis (Kurz) w Krakowie); Vitae Patrum z klasztoru cystersów w Henrykowie (BUWr, rkps IV F 179 kodeks przepisany w 1420 przez Wacława za Slatinka, sygnowany)); Mszał wrocławski z kościoła Świętej Elżbiety (R 165, dawniej w zbiorach Stadtbibliothek Breslau); w rękopisie znajduje się siedem całostronicowych miniatur; Antyfonarz klarysek wrocławskich lub Hymnarium klarysek wrocławskich If 430 (BUWr, IF 30); Breviarium Wratislavience (Brewiarz wrocławski, BUWr, R 166 z ok, 1420;) ze zbiorów Biblioteki Rehdigera; brewiarz otwierają trzy całostronicowe miniatury ze scenami pasyjnymi: Ogrójec, Cierniem Koronowanie, Biczowanie; całostronicowa miniatura Ukrzyżowanie z pierwszej karty oraz inicjał T[e igitur] z ilustracją Biczowania pochodząca z niezachowanego Mszału IF 342 z kolegiaty w Głogowie.
Do prac warsztatowych Jana zalicza się iluminacje do I części Biblii z wrocławskiej Biblioteki Uniwersyteckiej (BUWr, M 1006) i część Mszału z Głogowa (BUWr. IF342).
Uczniowie i spadkobiercy Twórczość Jana z Żytawy oddziaływała głównie na iluminatorów śląskich. Kopiowano lub naśladowano system dekoracji karty oraz niektóre kompozycje, zwłaszcza sceny Ukrzyżowania. W różny sposób przetwarzano jego sposób ujęcia architektury wnętrza oraz sposób przedstawiania postaci ludzkiej. Według Alicji Karłowskiej-Kamzowej jego prace miały wpływ na wczesne małopolskie malarstwo tablicowe, głównie na Mistrza Ołtarza z Ptaszkowej.
Do grona uczniów Jana należał iluminator wrocławski zwany Mistrzem Postaci Żydowskich lub Mistrzem Księgi Szachowej. Był on autorem wielu rękopisów iluminowanych pochodzących z trzeciego dziesięciolecia XV wieku, m.in. dwóch mszałów z kościoła Świętej Elżbiety we Wrocławiu, Antyfonarza z 1426, Biblii kanoników regularnych z Żagania z 1422, wreszcie zaś ilustracji do rękopisu Liber de moribus hominum et officiis nobilium super ludo scacchorum, czyli Księgi figur szachowych, autorstwa Jakuba de Cessolis, od którego przybrał swój przydomek.
Przypisy
Uwaga
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Kategoria:Iluminatorzy Kategoria:Malarze związani ze Śląskiem Kategoria:Malarze związani z Wrocławiem