thumb|400px|Imhotep przyzywa bóstwa w „świątyni zdrowia”, a jego asystent czyta zwój papirusu (obraz Ernesta Boarda) Medycyna starożytnego Egiptu – medycyna w starożytnym Egipcie (od okresu predynastycznego do początku epoki hellenistycznej), dostępna ówcześnie wiedza o zdrowiu i chorobach człowieka oraz o sposobach ich leczenia i zapobiegania im. Medycyna starożytna miała częściowo charakter magiczno-religijny, a częściowo empiryczno-racjonalny. W świątyniach szkolono lekarzy wielu specjalności, wykonywano zabiegi chirurgiczne, opracowywano receptury leków itp. Działał system opieki zdrowotnej, który wywarł wpływ na późniejszy rozwój medycyny w Grecji i Rzymie.
Tło historyczne i kulturowe
Historia Egiptu liczy ponad 5 tys. lat (ok. XXX w.p.n.e.–XXI w.n.e.). W historii państwa starożytnego (lata od ok. 3200–3000 r. p.n.e. do ok. 305–30 p.n.e.) egiptolodzy wyróżnili 10 dużych okresów, w których panowali przedstawiciele 31 kolejnych dynastii: okres predynastyczny i protodynastyczny (ok. 5500-3150 r. p.n.e.) – wcześni wodzowie i królowie z Hierakonpolis, Nubt, Tinis i Abydos w Górnym Egipcie (dynastia 0) oraz królowie Per-Wadżet w Dolnym Egipcie (znani z kamienia z Palermo) okres wczesnodynastyczny, archaiczny (ok. 3150–2686 r. p.n.e.) – dynastie I i II Stare Państwo (ok. 2686–2181 r. p.n.e.) – dynastie III–VI Pierwszy Okres Przejściowy (2181–2133 r. p.n.e.) – dynastie VII–X Średnie Państwo (tebańskie) (ok. 2133–1786 r. p.n.e.) – dynastie XI i XII) Drugi Okres Przejściowy (ok. 1786–1567 r. p.n.e.) – dynastie XII–XVII Nowe Państwo (ok. 1567–1085 r. p.n.e.) – dynastie XVIII–XX Trzeci Okres Przejściowy (ok. 1085–730 r. p.n.e.) – władcy: XXI dynastia, (Teby), dynastie XXII i XXIII Epoka Późna (ok. 730–305 r. p.n.e.) – dynastie: XXIV, XXV, XXVI, XXVII (Achemenidzi), XXVIII, XXIX, XXX i XXXI (Achemenidzi) Okres grecko-ptolomejski (ok. 305–30 r. p.n.e.) – władcy macedońscy i dynastia Lagidów (Ptolemeusze) Starożytni Egipcjanie utrzymywali się głównie z rolnictwa, rybołówstwa i hodowli (zob. Gospodarka starożytnego Egiptu) – ciężkiej pracy fellahów, której efekty w bardzo dużym stopniu zależały od warunków meteorologicznych, a przede wszystkim od użyźniających wylewów Nilu. Długotrwałe susze i powodzie były też przyczyną zagrożeń dla zdrowia i życia ludności, takich jak klęski głodu lub epidemie (zob. np. plagi egipskie). Przyczyną wysokiej śmiertelności były również wojny, trudne warunki fizycznej pracy fellahów, niesprzyjające zdrowiu odżywianie i in.. Długość życia mężczyzn wynosiła ok. 35 lat, a kobiet ok. 30 lat. Około ⅓ dzieci umierała we wczesnym dzieciństwie.
Uważa się, że całkowite uzależnienie od rzeki było źródłem wiary w bóstwa, decydujące o losie ludzi (zob. religia starożytnego Egiptu). Przebywający w świątyniach mędrcy, opanowali matematykę i pismo (pismo hieroglificzne, pismo klinowe) i potrafili przepowiadać zjawiska meteorologiczne i astronomiczne. Wysokiego poziomu rozległej wiedzy medycznej wymagało opracowanie metod balsamowania zwłok (mumifikowano również czczone zwierzęta, np. , zob. Bastet, Sechmet). Mędrcy byli otaczani czcią jako bóstwa (zob. bóstwa mądrości, politeizm, Thot i Maat, uważana za córkę Ra). Mędrcy – doradcy faraonów – przygotowali kalendarz egipski, obliczali wysokości podatków i ceny towarów w handlu, projektowali konstrukcje umożliwiające regulację rzeki, spichlerze, świątynie, grobowce (zob. np. Dolina Królów), rozważali problemy natury filozoficznej (zob. źródła myśli greckiej). W świątyniach m.in. wykonywano eksperymenty medyczne i uczono pierwszych lekarzy.
Zachowane ślady medycyny
Źródłami wiedzy o starożytnej medycynie egipskiej (zob. ) są obiekty archeologiczne i różnorodne artefakty kultury medycznej, m.in. instrumenty chirurgiczne i stomatologiczne, wyposażenie aptek (np. wagi, naczynia apteczne, moździerze, lekarstwa), opakowania leków i instrumentów medycznych. Historycy medycyny mają również do dyspozycji liczne fragmenty architektury, rzeźby, malarstwa. Liczne informacje o zdrowiu Egipcjan, ich chorobach i metodach leczenia uzyskują badając mumie, kanopy lub części szkieletów, znalezione poza grobowcami. Szczególnie duże znaczenie mają artefakty pisma i piśmiennictwa – inskrypcje i papirusy, przede wszystkim .
Historycy egipskiej medycyny Historię medycyny Egiptu długo przesłaniał wielki szacunek dla myśli Starożytnej Grecji („mit Hipokratesa” (460–370 p.n.e.), obdarzonego przydomkiem „ojca medycyny”), podczas gdy już ok. 450 p.n.e. Herodot pisał z uznaniem, w relacji ze swojej podróży do Egiptu:
Do czasu powstania egiptologii (zob. Jean-François Champollion, 1790–1832) i wielkich odkryć XIX–XX w. opis Herodota przyjmowano sceptycznie (zob. dzieje badań Egiptu Starożytnego). Jeszcze w 1810 roku Carl Gustav Carus (niemiecki lekarz, malarz i filozof, przyjaciel Goethego) był zaskoczony widokiem szczątków staroegipskich budowli – zawołał z zachwytem:
Zamieszczony w Dziejach opis staroegipskiej medycyny został częściowo potwierdzony dopiero w XIX wieku, dzięki nowym technikom badawczym, m.in. w wyniku badań mumii faraonów po opanowaniu technik bakteriologicznych, rtg i in. Spośród licznych egiptologów zasłużonych dla historii medycyny, są wymieniani m.in.: (1859−1917) – angielsko-niemiecki patolog, bakteriolog zafascynowany wynikami prac Pasteura i Miecznikowa, pionier nowoczesnej paleopatologii Grafton Elliot Smith (1871–1937) – brytyjsko-australijski lekarz, anatom, antropolog i Egiptologia, zafascynowany możliwościami rentgenowskich badań mumii faraonów Douglas Erith Derry (1874–1961) – profesor anatomii na Uniwersytecie w Kairze, zajmujący się archeologią i antropologią Doliny Nilu; pierwszy anatom, który zbadał mumię Tutanchamona (1879–1954) – brytyjski przyrodnik, embriolog, anatom i antropolog (1877–1962) – niemiecki egiptolog, uczestnik prac archeologicznych w Gizie (odkrywca steli nadwornego lekarza faraona IV dynastii) W.C. Boyd (1903–1983) – amerykański histochemik, który ustalił grupy krwi zmarłych faraonów
Do odnalezienia, zabezpieczenia i przetłumaczenia , które potwierdziły pierwszeństwo lekarzy egipskich przed Hipokratesem, przyczynili się przede wszystkim: Joseph Smith (1805–1844) – amerykański przywódca religijny, założyciel ruchu świętych w dniach ostatnich (zob. ) (1822–1906) – amerykański kolekcjoner i handlarz antyków (zob. papirus Edwina Smitha) Georg Ebers (1837–1898) – niemiecki egiptolog i pisarz (zob. papirus Ebersa) James H. Breasted (1865–1935) – amerykański archeolog, egiptolog i historyk z University of Chicago, który przetłumaczył papirus Edwina Smitha Współcześnie intensywne badania w dziedzinie staroegipskiej farmakologii prowadzi z Uniwersytetu Gutenberga w Moguncji.
Tematyką staroegipskiej medycyny zajmują się liczni autorzy naukowych i popularno-naukowych książek, m.in.: (1888–1968); autor np. Egyptian mummies (1924, współautor: Grafton Elliot Smith), Who Was Who in Egyptology (1951), Bibliography of Works relating to Mummification in Egypt (1928), Magician and leech: a study in the beginnings of medicine with special reference to ancient Egypt (1929)
, na podstawie wyd. Wydawnictwo Ossolineum 1990
Staroegipska medycyna Pierwsi lekarze
Powstanie egipskiej medycyny bywa wiązane z powstaniem religii i stanu kapłańskiego. Mędrcy, którzy ułatwiali pokonanie lęku Egipcjan przed powodziami, suszą lub chorobami byli uznawani za bóstwa, półbogów lub ludzi błogosławionych przez bogów (zob. też geneza religii, ). Przekonanie o nadludzkiej wielkości królestwa i o nieśmiertelności władców utrwalały zwyczaje mumifikacji zwłok i budowa piramid (zob. Teksty Piramid i Teksty Sarkofagów).
Opanowanie wiedzy nt. sposobów zabezpieczania zwłok przed rozkładem (zob. mumie, kanopy) wymagało od ówczesnych specjalistów wieloletnich eksperymentów – bywają uznawani za prekursorów patomorfologii. Wiadomo, że skuteczne postępowanie, które jest bardzo skomplikowane, było opanowane już w okresie panowania IV dynastii. Brak informacji o nieudanych wcześniejszych próbach zapewnienia władcom życia pośmiertnego utrudnia dokładniejsze datowanie początku rozwoju egipskiej medycyny.
Spośród lekarzy staroegipskich, nazywanych swnw (sunu), znani są m.in.: III dynastia (ok. 2800–2500 r. p.n.e.) – Imhotep (eg. ỉỉ-m-ḥtp, „dający zadowolenie”), lekarz faraona Dżesera i jego otoczenia tytułowany również „Księciem Pokoju”, „Kanclerzem Dolnego Egiptu”, „Arcykapłanem Heliopolis”, „Głównym Rzeźbiarzem” i in.; jego zasługi uhonorowano pochówkiem w piramidzie w okolicy Sakkary (zob. piramida Dżesera) – (Hesy-Re, Hesira, Hesire, Hesi), lekarz z okresu panowania Dżesera i prawdopodobnie również Sechemcheta, uznawany za pierwszego dentystę (Wer-ibeh-senjw) IV dynastia (ok. 2613–2494 r. p.n.e.) – Iry, lekarz nadworny faraona i przełożony lekarzy w Starym Państwie, pierwszy znany lekarz-specjalista chorób oczu (zob. okulistyka); upamiętnia go stela odkryta w Gizie, w otoczeniu piramid Cheopsa, Chefrena, Mykerinosa (odkrycia dokonał w 1926 roku Hermann Junker w jednym z grobowców) – Peseshet, „zarządca kobiecych lekarzy”, prawdopodobnie pierwsza kobieta-lekarz w Sais (w świątyni w Sais działała szkoła lekarska) V dynastia (ok. 2500–2300 p.n.e.) – Sekhet-Enanach, lekarz dworski faraona Sahure, specjalista od „chorób nosa, gardła i uszu” (zob. otorynolaryngologia) uhonorowany epitafium w świątyni, świadczącym o wielkiej wdzięczności faraona za opiekę lekarską VI dynastia (ok. 2347–2216 p.n.e.) – Nin-anch-re, Nin-anchre lekarz faraona Teti, według Hermanna Junkera, który odkrył jego posążek, miał „rysy wykształconego człowieka” XVIII dynastia (ok. 1550–1292 p.n.e.) – Nebamon, lekarz Amenhotepa II, w którego grobowcu umieszczono malowidło ukazujące księcia Mezopotamii, który przybył do Egiptu po pomoc medyczną, mimo że medycyna istniała już również w Mezopotamii (zob. , Medycyna Babilonii), ale na niższym poziomie. Potwierdzał to Herodot, a w listach amarneńskich (archiwum glinianych tabliczek z Tell el-Amarny) znajduje się list króla Mitanni do chorego Amenhotepa III (1408–1372 r. p.n.e.), którego nadawca zapowiada przesłanie choremu „uzdrawiającego” wizerunku bogini Isztar z Niniwy). XIX dynastia (ok. 1292–1186 p.n.e.) – Iwti, lekarz nadworny Ramzesa I i Setiego II znał „wewnętrzne soki ustroju” i osobiście przygotowywał leki z posiadanych surowców roślinnych i mineralnych („apteka lekarza nadwornego Iwti”), miał też papirusy z receptami i wskazaniami zastosowań) XXVII dynastia, Achemenidzi (ok. 525–404 p.n.e.) – – lekarz nadworny w czasach, gdy król perski Dariusz I podbił Egipt; wyrazem uznania dla wysokiego poziomu egipskiej sztuki medycznej było polecenie Dariusza, aby Uzahor-resinet uruchomił dawną szkołę lekarską (z wydziałem chirurgii i ogrodem botanicznym przy świątyni Horusa).
Egipskie papirusy medyczne Osobny artykuł: thumb|Jeden z najstarszych papirusów medycznych Cennym źródłem informacji o staroegipskiej medycynie są „papirusy medyczne” – dwanaście znalezionych dokumentów, zapisanych na papirusie. Jeden z nich jest napisany z użyciem egipskich hieroglifów, a pozostałe pismem hieratycznym (tłumaczenia tekstów bywają problematyczne). Są datowane na okres od około 1820 r. p.n.e. do 250 r. n.e. Uważa się, że niektóre mogą być kopiami wcześniejszych pism lub ich kompilacjami, nawet tekstów Imhotepa. Teksty odnoszą się przede wszystkim do objawów i metod leczenia poszczególnych chorób; są też dowodem szerszych zainteresowań staroegipskich lekarzy, np. budową i funkcjami układu krwionośnego.
Niektóre z „papirusów medycznych” mają charakter magiczno-religijny – zawierają opisy użycia amuletów, zaklęć i rytuałów, inne są wynikiem doświadczenia, nabytego w czasie obserwacji pacjentów poddawanych kuracji (zob. badania naukowe).