frameless|upright=1.5|right Monety Zygmunta I Starego (1503–1548) – monety bite za panowania Zygmunta Jagiellona jako:

władcy księstwa głogowskiego w latach 1503–1506, króla Polski w latach 1506–1548, władcy Wielkiego Księstwa Litewskiego w latach 1506–1536 (z tą datą wybito ostatnią litewską monetę Zygmunta I).

Charakterystyka okresu monetarnego

Panowanie Zygmunta I Starego wyróżniło się w tysiącletniej historii polskiego pieniądza. Wprowadzenie w latach 1526–1535 ordynacji menniczych de facto całkowicie zmieniło system monetarny ze średniowiecznego, opartego wcześniej na denarze, a później na półgroszu, do bimetalicznego, wielogatunkowego, z dużym zróżnicowaniem wielokrotności i frakcji. Szczególnym dokonaniem władcy było wprowadzenie na rynek rodzimej grubej monety srebrnej i to nie tylko w postaci groszy, których nie produkowano od czasów Kazimierza III Wielkiego, ale i również w formie kilkukrotnie więcej wartych:

groszy poszóstnych (szóstaków) oraz groszy potrójnych (trojaków).

Z nieco mniejszym powodzeniem udało się wprowadzić do powszechnego obiegu dukaty, co przyniosło nie za bardzo trwały efekt, głównie spowodowany brakiem kruszcu.

Z panowaniem Zygmunta Starego związane są również innowacje w zakresie ikonografii monet, jak umieszczanie daty rocznej (od 1506 r.) oraz realistycznego portretu panującego (od 1528 r.).

Po wstąpieniu na tron Zygmunt I rozpoczął na rynku pieniężnym działania, których trzema głównymi celami były:

rozpoczęcie unii monetarnej wszystkich części państwa, oczyszczenie obiegu z cyrkulacji złych monet obcych, zatrzymanie wzrostu kursu dukata wobec grosza.

Już trzy miesiące po koronacji została ogłoszona ordynacja mennicza nakazująca wznowienie produkcji półgroszy w mennicy krakowskiej. Efekt tego posunięcia nie był jednak zadowalający, podobnie jak w 1515 r. przymusowego zrównania półgroszy polskich i litewskich. To ostatnie w rzeczywistości okazało się wstępem do głębokiego kryzysu, zwielokrotnionego napływem na tereny państwa od 1517 r. półgroszy świdnickich Ludwika II Jagiellończyka – podwartościowych w stosunku do rodzimych odpowiedników.

Reforma monetarna 1526–1535 W oparciu o projekt „De monete cussione ratio” Josta Ludwika Decjusza pomiędzy rokiem 1526, a 1535 zostało wprowadzonych przez króla siedem ordynacji menniczych obejmujących:

denary, ternary, grosze (15 października 1526), skup monety świdnickiej (1527), trojaki, szóstaki (1528), złoty polski, dukaty (16 lutego 1528) szelągi i inne monety pruskie (1529), monety litewskie (1534–1535).

W skład nowego systemu monetarnego weszły również wybite w latach 1507–1511 półgrosze koronne. Do polskiego systemu inkorporowano system pruski.

Efektem końcowym wydanych aktów prawnych były de facto dwa systemy monetarne:

polsko-pruski oparty na złotym obrachunkowym (1 złoty polski = 30 groszy polskich): {| class="wikitable" style="text-align:center" !Lp. !Gatunekpieniądza !Równowartość wzłotych polskich !Równowartość wgroszach polskich !Kruszec !Masa(gramy) !Próba |- |1 |align=left| dukat |1½ |45 |złoto |3,57 |968 |- |2 |align=left| szóstak koronny |1/5 |6 |srebro |12,35 |375 |- |3 |align=left| trojak koronny |1/10 |3 |srebro |6,18 |375 |- |4 |align=left| grosz koronny i pruski |1/30 |1 |srebro |2,06 |375 |- |5 |align=left| półgrosz koronny |1/60 |½ |srebro |1,03 |375 |- |6 |align=left| szeląg pruski |1/90 |⅓ |srebro |1,24 |188 |- |7 |align=left| ternar koronny |1/180 |1/6 |srebro |0,57 |188 |- |8 |align=left| denar koronny i pruski |1/540 |1/18 |srebro |0,37 |93 |- |9 |align=left| szóstak pruski |1/5 |6 |srebro |5,34 |875 |- |10 |align=left| trojak pruski |1/10 |3 |srebro |2,67 |875 |} litewski oparty na kopie groszy obrachunkowej (1 kopa = 60 groszy litewskich, w którym 24 grosze litewskie = 1 złotemu polskiemu): {| class="wikitable" style="text-align:center" !Lp. !Gatunekpieniądza !W kopieobrachunkowej !Równowartość wgroszach litewskich !Kruszec !Masa(gramy) !Próba |- |11 |align=left| grosz litewski |1/60 |1 |srebro |2,57 |375 |- |12 |align=left| półgrosz litewski |1/120 |½ |srebro |1,28 |375

Zauważalna różnica pomiędzy systemami pruskim (szelągi) i koronnym (ternary) miała jedynie charakter pozorny, bo oba gatunki monet związano stałą relacją – 2 ternary za 1 szeląg. Przy okazji oderwano szeląga od grzywny chełmińskiej i oparto się wyłącznie na grzywnie krakowskiej. Zygmuntowi I nie udało się jednak zunifikować systemu polsko-pruskiego z litewskim. Dwie ostatnie ordynacje mennicze (1534, 1535) miały w istocie charakter antyunifikacyjny, konserwujący odrębność systemu Wielkiego Księstwa Litewskiego. Kurs grosza litewskiego do polskiego pozostał w tradycyjnej relacji 5:4, przy czym złoty obrachunkowy został uznany za ekwiwalent 30 groszy polskich albo 24 groszy litewskich. Zresztą samo wprowadzenie złotego obrachunkowego na Litwie spotkało się z silnym oporem tamtejszego rynku przywykłego do półgrosza – przykładem była listowna groźba surowych kar skierowana przez króla do namiestnika Żmudzi Mikołaja Narbutta.

Zmiana systemu monetarnego Litwy (1534–1535) charakteryzowała się również „przesunięciem znaczeniowym” – grosz litewski z 1535 r. był pierwszą monetą „Wielkiego Księstwa”, a nie jak dotąd – „Wielkiego Księcia”.

Zgodnie z postulatami Decjusza ikonografia monet została istotnie zmodyfikowana. Nowe pieniądze musiały się bardzo różnić od dotychczas obiegających.

Przy okazji reform przeprowadzono kampanię przeciwko niechcianym półgroszom świdnickim Ludwika II Jagiellończyka – w 1527 r. sejm ogłosił skup tych walorów po kursie pięciu nowych denarów za sztukę.

Zrealizowana w myśl decyzji sejmu piotrkowskiego z 16 lutego 1528 r. emisja dukata, osiągnęła po raz pierwszy skalę pozwalającą na stwierdzenie wprowadzenia złota do obiegu. Z powodu niedostatku kruszców produkcji rodzimych dukatów zaprzestano jednak w 1535 r.

Monety W zależności od okresu bicia, przynależności terytorialnej oraz wykorzystywanego do emisji prawa (przywileju) menniczego monety tego władcy można podzielić na:

głogowskie, koronne, litewskie, ziem pruskich, miejskie: Gdańska i Elbląga lenne pruskie.

Okres głogowski (1503–1506) Od swojego brata Władysława II Jagiellończyka, króla czeskiego i węgierskiego, królewicz Zygmunt otrzymał:

w 1498 r. (oficjalnie 1499 r.) księstwo głogowskie, w 1501 r. księstwo opawskie, a

w 1504 r. został namiestnikiem Śląska, następnie Łużyc.

Zygmunt w 1503 r. otworzył w Głogowie własną mennicę, w której zamiast – czego oczekiwano – bicia półgroszy na stopę polską, przystąpiono do dochodowej produkcji małych halerzy słabej jakości przebijanych z lepszych groszy czeskich. Protesty Wrocławia doprowadziły w 1504 r. do zaprzestania tego procederu.

W 1505 r., na podstawie nowego przywileju uzyskanego od Władysława II Jagiellończyka, w Głogowie rozpoczęto emisję tzw. białych groszy śląskich z legendą:

(Zygmunt książę Głogowa), z umieszczonymi na rewersie Pogonią i napisem:

(syn Kazimierza, króla Polski).

Zygmuntowskie białe grosze zdobyły popularność nie tylko na samym Śląsku, gdzie szybko pojawiły się naśladownictwa, ale także w Polsce – ceniono je wyżej niż powszechnie obiegające monety wczesnojagiellońskie.

Wprowadzenie białych groszy stanowiło zamierzony element reformy Zygmunta na Śląsku, mającej zrównać pieniądz regionu z polskim, poprzez dopasowanie stopy menniczej. Udało się to tylko częściowo z winy korekt wprowadzonych przez sejm wrocławski.

Głogowska mennica została zamknięta w 1506 r., po wyjeździe Zygmunta spowodowanym wiadomością o ciężkiej chorobie brata – Aleksandra Jagiellończyka.

Okres królewsko-wielkoksiążęcy (1507–1548) W okresie tym działały mennice:

trzy państwowe (monarsze): koronna w Krakowie praktycznie zastąpiona w 1529 r. przez polsko-pruską w Toruniu, litewska w Wilnie, dwie miejskie: gdańska, elbląska, jedna lenna – w Królewcu.

Okresy działalności mennic i produkowane gatunki pieniądza zebrano w tabeli: +Lp.LokalizacjaStatusLatadziałalnościGatunki pieniądza 1 Kraków państwowa1507–1511półgrosze 1526–15351526–1529 denary, ternary, grosze, trojaki, szóstaki1528–1535 dukaty, dwudukaty1545–1548denary, ternary, grosze, dukaty2Toruńpaństwowa1529–1535denary, szelągi, grosze, trojaki, szóstaki, talary (niekiedy przypisywane mennicy krakowskiej), dukaty 3 Wilno państwowado 1506półgrosze litewskie (stemplami Aleksandra Jagiellończyka)1508–1529półgrosze litewskie1535–1536półgrosze litewskie, grosze litewskie 4 Gdańsk miejska1524–1526szelągi 1530–1540denary, szelągi, grosze; po 1535 także trojaki i szóstakiod 1539 dukatyod 1546denary, szelągi, grosze, trojaki, dukaty 5 Elbląg miejska1530–1540szelągi grosze, po 1535 r. także trojaki i szóstaki1545denary6Królewieclenna1529–1548denary, szelągi, grosze, trojaki, szóstaki

Mennica w Krakowie

Biła wyłącznie monety koronne. Dekretem królewskim z 1507 r. uruchomiono zakład i rozpoczęto wybijanie półgroszy. W tym czasie na rynku było obecnych dużo fałszywych półgroszy, szczególnie świdnickich, bardzo podobnych do półgroszy koronnych, lecz zawierających mniej czystego srebra. Zmusiło to króla w roku 1511 do zakazania dalszego bicia półgroszy i zamknięcia mennicy. Ordynacja z roku 1526 spowodowała ponowne otwarcie zakładu, w którym wybijano od tego czasu:

denary, trzeciaki (ternary) i grosze, a od 1528 r. większe jednostki – trojaki i szóstaki ze ściągniętych z obiegu półgroszy świdnickich oraz złote dukaty.

Na polecenie sekretarza królewskiego w 1533 r. wybito też niewielką liczbę dwudukatów. W połowie lat trzydziestych w pracy mennicy nastąpiła przerwa. Po raz ostatni mennica wznowiła działalność w latach 1545–1548, bijąc:

denary, trzeciaki i grosze oraz dukaty ze stojącą postacią króla.

Ożywienie działalności w czerwcu 1545 r. wiązało się z uruchomieniem przez Zygmunta Augusta w tym samym czasie mennicy w Wilnie. 17 czerwca 1545 r. zawarto porozumienie litewsko-polskie by srebro przywożone do Krakowa dzielić na połowy pomiędzy Polskę i Litwę.

Po śmierci Zygmunta I mennica została zamknięta.

Mennica w Toruniu

Do 1529 r. miała charakter miejski, po czym stała się królewską mającą produkować wspólne pieniądze dla Korony i Prus. Za rezygnację z posiadanego prawa menniczego oraz w ramach czynszu dzierżawnego miasto otrzymywało rocznie kwotę 500 złotych polskich. Uruchomienie królewskiej mennicy w Toruniu spowodowało częściowe zamknięcie zakładu krakowskiego, gdzie bito od tego czasu głównie monety złote, a spora część personelu, wraz z Justem Decjuszem, przeniosła się do Torunia. Chociaż legendy monet odnosiły się do Prus –

(z tego powodu nazywanych monetami ziem pruskich), to od 1530 r. walory te miały prawo obiegu w całej Rzeczypospolitej. Ciągłe intrygi, nierespektowanie zarządzeń i skargi składane do króla przez stany pruskie, doprowadziły do nakazu zamknięcia zakładu w 1535 r.

Mennica w Wilnie

Bito w niej monety dla Litwy, na stopę litewską. Funkcjonowała nieprzerwanie (półgrosze litewskie) od roku 1508. Pod koniec 1529 r. została zamknięta. Uruchomiono ją powtórnie w roku 1535, bijąc przez dwa kolejne lata grosze litewskie. W 1545 roku król oddał Litwę, a więc i mennicę wileńską, młodemu Zygmuntowi Augustowi.

Mennice miejskie Gdańska

Działalność mennicza opierała się na starym przywileju Kazimierza Jagiellończyka z 1454 r. W latach 1524–1526 bito w Gdańsku własną monetę – szelągi. Ich produkcja została zakończona wraz z rozpoczęciem przez Zygmunta I reform monetarnych, które między innymi nie pozwalały na emitowanie osobnych monet miejskich. W 1530 r. Gdańskowi udało się jednak uchylić ten zakaz – uzyskano pozwolenie na bicie denarów i nowych szelągów. Miasto nie ograniczyło się jednak do tych gatunków – wybijano również grosze, a także trojaki i szóstaki. Po bezskutecznych upomnieniach, król nakazał w 1535 r. zamknięcie mennicy gdańskiej, ale funkcjonowała ona nadal. Dopiero w 1540 r. została zamknięta. Jednak już w 1546 r. uruchomiono ją ponownie i aż do końca panowania Zygmunta I bito w niej:

denary (1546–1548),