Anna Maria van Schurman (ur. 5 listopada 1607 w Kolonii, zm. 4 maja 1678 w Wiuwert) – holenderska uczona, poetka, malarka i rytowniczka.
Pierwsza kobieta dopuszczona do studiów wyższych na europejskim uniwersytecie (Uniwersytet w Utrechcie, 1636). Wykształcona w dziedzinach sztuki, muzyki i literatury, biegle władała czternastoma językami: holenderskim, niemieckim, francuskim, angielskim, włoskim, łaciną, greką, hebrajskim, arabskim, syryjskim, aramejskim, etiopskim, samarytańskim, perskim. Skonstruowała gramatykę języka etiopskiego. Posiadała również wiedzę z zakresu filozofii, teologii i medycyny. Poezję pisała w językach: niemieckim, holenderskim, łacinie, grece i hebrajskim.
Jednym z najistotniejszych motywów pojawiających się w jej pracach jest prawo kobiet do edukacji, szczególnie w rozprawie dedykowanej tej kwestii – Amica Dissertatio.
W późnym okresie swojego życia zawiesiła działalność naukową na rzecz członkostwa w radykalnej sekcie Labadystów. Po odebraniu krytyki wobec swoich poczynań napisała autobiograficzny traktat teologiczny zatytułowany Eukleria.
Była szanowaną i sławną w całej Europie postacią, z którą bezpośrednie kontakty nawiązały między innymi Krystyna Wazówna i Ludwika Maria Gonzaga. Korespondowała z wieloma uczonymi swoich czasów w ramach Rzeczypospolitej uczonych.
Życiorys Dzieciństwo i młodość (1607-1634) Van Schurman urodziła się 5 listopada 1607 w zamożnej rodzinie kalwinów w Kolonii. Jej rodzicami byli Frederik van Schurman, pochodzący z Antwerpii, oraz Eva von Harff de Dreiborn. Miała trzech braci: Hendrika Frederika, Johana Godschalka i Willema. Około lat 1613–1615 jej rodzina opuściła Kolonię ze względu na prześladowania religijne i osiadła w mieście Utrecht w ówczesnej Republice Zjednoczonych Prowincji, gdzie wynajęli budynek na Placu Dom, tuż za pobliską katedrą kościoła Ewangelickiego. Podczas gdy jej bracia uczeni byli pisma, łaciny i arytmetyki, Anna pobierała lekcje śpiewu i gry na instrumentach. Potrafiła grać na lutni i klawikordzie, a z wiekiem zdobyła dogłębną wiedzę z zakresu teorii muzyki.
Uczyła się czytać na podstawie tekstów biblijnych i ćwiczyła pamięć recytując fragmenty Katechizmu Heidelberskiego. W Euklerii wspomina, jak podczas spaceru ze służką miała wyrecytować pierwsze pytanie z Katechizmu… „W czym znajdujesz jedyną pociechę w życiu i wobec śmierci?”. Odpowiedź brzmiała: „W tym, że ciałem i duszą należę – zarówno teraz, gdy żyję, jak i wtedy, gdy umrę – nie do siebie, ale do Jezusa Chrystusa, mego wiernego Zbawiciela.'' Anna Maria opisała, jak w tym momencie jej „serce przepełniła wielka radość i tak wspaniała świadomość miłości Chrystusa, że wszystkie następne lata nie zdołały zmazać żywego uczucia tegoż wspomnienia.’'Pieta Van Beek, The First Female University Student: Anna Maria van Schurman (1636), Utrecht 2010; s. 18 (tłumaczenie cytatu: Weronika Budyta). Ta pobożna postawa towarzyszyła jej przez całe życie, przejawiając się w jej pismach na przestrzeni lat. W wieku siedmiu lat przez dwa miesiące uczęszczała do francuskiej szkoły, lecz jej rodzice zdecydowali się nie posyłać jej na publiczne nauki z obawy, że dzieci będą miały zły wpływ na wartości duchowe małej van SchurmanCarol Pal, Republic of Women: Rethinking the Republic of Letters in the Seventeenth Century, Cambridge 2012; s. 53.. Anna Maria poza wskazówkami matki i przykładami ze strony służek, sama pogłębiała swoją wiarę, m.in. czytając broszury i zbiory żywotów świętych, bardzo popularnych w XVII wieku. Przejęta ich świadectwem i męczeńską śmiercią, Anna Maria była pod tak wielkim wrażeniem postaw męczenników, że jak napisała później: „usilnie pragnęła oddać swój słodki żywot za tak chwalebną śmierć”Pieta van Beek, The First Female University Student: Anna Maria van Schurman (1636), Utrecht, 2010, s. 18 (tłumaczenie cytatu: Weronika Budyta).. mały|404x404px|Autoportret Anny Marii wykonany pastelami
Gdy Anna miała około 11 lat jej ojciec, widząc potencjał i błyskotliwość córki, postanowił nauczyć dziewczynkę łaciny i pozwalał jej uczyć się razem z braćmi, co było nietypową decyzją jak na tamte czasy, w których dziewczęta z zamożnych rodzin nie były szkolone i nie miały dostępu do dzieł klasyków. Anna Maria wspominała potem w Euklerii, że na postanowienie ojca wpłynęła pewna konkretna sytuacja: pewnego razu podczas lekcji jej bracia nie potrafili odpowiedzieć na pytanie, zadane przez Frederika, a siedząca w pobliżu Anna, ucząca się w tym czasie francuskiego, znała odpowiedź, czym zaimponowała rodzicowi. Ojciec uczył ją także podczas ich wspólnych spacerów, często urozmaicając naukę reguł zabawami, a gramatykę tłumaczył na przykładzie zbioru pism Seneki Młodszego, swojego ulubionego filozofaPieta Van Beek, The First Female University Student: Anna Maria van Schurman (1636), Utrecht 2010; s. 13.. Edukacja, którą odebrała od ojca pogłębiła jej determinację – zaczęła sama rozwijać swoje zdolności językowe, nie zaniedbując przy tym umiejętności w technikach malarstwa, haftowaniu, rzeźbieniu w drewnie oraz wycinaniu ornamentów z papieru. Jednak sama van Schurman zawsze odnosiła się do własnych artystycznych poczynań z mniejszym entuzjazmem, mówiąc o nich, jak o „krótkiej przerwie od bardziej istotnych studiów” i nigdy nie aspirowała do pozycji profesjonalnej artystki. Mimo to warto zaznaczyć, że m.in. malarz Gerrit van Honthorst wycenił jeden z portretów autorstwa Anny Marii, wygrawerowany w drewnie palmowym, na wartość tysiąca guldenów – cenę przewyższającą wynagrodzenie, jakie otrzymał Rembrant od Fryderyka Henryka Orańskiego za obraz „Zmartwychwstanie Chrystusa” (otrzymał 700 guldenów). Choć van Schurman twierdziła, że na polu technik artystycznych była samoukiem, w latach 30. XVII wieku, pobierała nauki rytownictwa od pochodzącej z Kolonii artystki – Magdaleny van de Passe.
W 1620, poetka Anna Roemer Visscher napisała w swoim wierszu pochwałę prac młodej van Schurman, chwaląc ją jako „dumę wszystkich panien, które kiedykolwiek dążyły do wiedzy”. Wiersz kończy się pochwałą dla ojca Anny, uwzględniając jego fundamentalny wpływ na jej edukację. Roemer Visscher wprowadziła Annę Marię do popularnych wówczas kręgów literackich w Holandii. W tym czasie Anna ćwiczyła się również w kaligrafii oraz grawerowaniu na szkle za pomocą diamentu.
W 1623 rodzina van Schurman przeprowadziła się do miasta Franeker we Fryzji. Frederik zapisał się na wykłady purytańskiego profesora Williama Amesa, jednak nie dane mu było na nie uczęszczać – Frederik zmarł 15 listopada tego samego roku i został pogrzebany w miejscowym kościele, Martinikerk. Na łożu śmierci wymusił na swojej jedynej córce obietnicę – Anna przysięgła, że nigdy nie wyjdzie za mąż, mając na zawsze w swojej pamięci słowa ojca, ostrzegające ją przed „niegodziwymi, doczesnymi kajdanami małżeństwa.''Pieta Van Beek, The First Female University Student: Anna Maria van Schurman (1636), Utrecht 2010, s. 24 (tłumaczenie cytatu: Weronika Budyta). Rodzic z troski o czystość i dobre zwyczaje córki już podczas lekcji łaciny starał się unikać tekstów klasyków, w których otwarcie pisali o miłości cielesnej. Anna Maria uznała te działania za przejaw Opatrzności i w swoich wspomnieniach dziękowała rodzicom za to, że już w dzieciństwie zaszczepili w niej ideę cnotliwości i dziewiczej czystości. Poznała mimo to gruntownie większość dzieł stoików oraz Homera i Wergiliusza (których uznawała za „książąt wśród poetów”), które wcześnie udostępnił ojciecPieta Van Beek, The First Female University Student: Anna Maria van Schurman (1636), Utrecht 2010, s. 24, 30.. Jej najulubieńszym filozofem tuż obok Seneki, był św. Augustyn, którego wychwalała jako „wyjątkowego miłośnika Boga i Jego chwały”Pieta Van Beek, The First Female University Student: Anna Maria van Schurman (1636), Utrecht 2010; s. 35.. W późniejszych latach, gdy zaczęła uczyć się greki z pomocą profesora Gisbertusa Voetiusa, poznała również dzieła Platona, Arystotelesa, Pitagorasa, Herodota, Hezjoda, Plutarcha oraz Eurypidesa (oraz wielu innych, pomniejszych autorów starożytnych). Poza greckimi klasykami jej głównym źródłem wiedzy był Nowy Testament i myśliciele wczesnochrześcijańscy, pośród nich święci Cyryl i Bazyli, Grzegorz z Nazjanzu i Klemens Aleksandryjski. Z ogromnym zaangażowaniem zgłębiała mowy retoryków, uważając zdolności oratorskie za główne narzędzie przekazywania swoich opinii i wiedzy, co w kolejnych latach często wykorzystywała w dyskusjach z uczonymi. Tłumaczyła również dzieła Homera i Symonidesa oraz sporządzała komentarze do Nowego Testamentu, szczególnie listów apostolskichPieta Van Beek, The First Female University Student: Anna Maria van Schurman (1636), Utrecht 2010; s. 37..
Po śmierci głowy rodziny, Anna Maria wraz z matką i braćmi powróciła do Utrechtu, gdzie kontynuowała naukę na własną rękę. Zaczęła zyskiwać coraz większe uznanie wśród lokalnych intelektualistów. Pośród jej bliskich przyjaciół pojawiły się takie postacie jak Constantijn Huygens, Jacob de Witt oraz artystka Margaret Godewijck. Anna zaczęła również korespondować ze sławnymi uczonymi w ramach Republiki listów, która zrzeszała ludzi uczonych w całej Europie, bez względu na narodowość, rasę czy wyznanie (jedynym warunkiem udziału w korespondencji była znajomość łaciny). Znany polityk i poeta Jacob Cats z podziwem i sympatią odnosił się do młodej van Schurman, która imponowała mu znajomością archaicznych konstrukcji poetyckich i klasycznych idiomów, które stosowała w swoich wierszach i listach. Dla młodzieńców uczących się łaciny w XVII wieku, pisanie poezji w tym języku było tak trudnym zadaniem, że nie oczekiwano od nich tej zdolności, aż do całkowitego zakończenia podstawowej edukacji w tym zakresie, podczas gdy w wieku czternastu lat Anna Maria potrafiła już napisać poemat dla Catsa na tak wysokim poziomie, że sam poeta wspomniał o niej w swoich pracach (które były ówcześnie bardzo popularną pozycją wśród wykładowców i myślicieli, stąd rosnąca sława van Schurman w skali europejskiej). Cats często przysyłał van Schurman książki, z których chętnie czerpała wiedzę, w zamian pisząc według panującego w tych czasach zwyczaju wiersze po łacinie, jako wyraz wdzięczności. mały|340x340px|Grafika przedstawiająca młodą Annę Marię