mały|350x350px|Upamiętnienie 25. rocznicy strajku głodowego Irlandzki strajk głodowy z 1981 r. – wydarzenie kończące pięcioletni protest irlandzkich więźniów wywodzących się z ruchu republikańskiego w Irlandii Północnej w trakcie trwającego w tym kraju konfliktu. Strajk rozpoczął się jako protest ubraniowy w 1976 roku, kiedy to rząd brytyjski wycofał status specjalny skazanych więźniów wywodzących się z irlandzkich organizacji paramilitarnych. W 1978 r. spór przerodził się w tzw. brudny protest, w czasie którego więźniowie odmawiali mycia się i opuszczania swoich cel i pokrywali ich ściany ekskrementami. W 1980 roku siedmiu więźniów wzięło udział w pierwszym strajku głodowym, który zakończył się po 53 dniach.
Drugi strajk głodowy miał miejsce w 1981 roku i stanowił próbę sił pomiędzy więźniami a brytyjską premier, Margaret Thatcher. Jeden ze strajkujących, Bobby Sands, został wybrany posłem do parlamentu, co wzbudziło zainteresowanie mediów z całego świata. Strajk został odwołany po tym, gdy dziesięciu więźniów – łącznie z Sandsem – zmarło w wyniku akcji protestacyjnej. W pogrzebie Sandsa uczestniczyło 100 tys. osób. Strajk zradykalizował irlandzkie ruchy nacjonalistyczne, a w jego wyniku Sinn Féin wyrosła na partię polityczną uznawaną przez główny nurt polityki.
Tło historyczne Od roku 1917 irlandzcy więźniowie republikańscy stosowali strajki głodowe jako formę protestu. W ich wyniku zmarło łącznie dwunastu osadzonych. W wyniku przeprowadzonej przez brytyjską armię w dniach 9–10 sierpnia 1971 roku operacji Demetrius, aresztowano i internowano osoby podejrzane o powiązania z Irlandzką Armią Republikańską. Zatrzymanych osadzono w więzieniu Maze, które warunkami panującymi wewnątrz i zasadami rządzącymi społecznością więźniów przypominało obóz jeniecki. Internowani działacze republikańscy żyli w wieloosobowych pomieszczeniach, w których samorzutnie wprowadzali struktury dowodzenia na wzór struktur wojskowych. Dyscyplinę utrzymywano dzięki musztrze odbywanej z użyciem atrap broni wykonanych z drewna. Prowadzono również wykłady na temat taktyki działań partyzanckich i polityki.
Skazanym więźniom z kolei odmawiano aż do lipca 1972 r. praw, jakie posiadali więźniowie internowani. W 1972 r. w odpowiedzi na strajk głodowy 40 więźniów wywodzących się z Prowizorycznej Irlandzkiej Armii Republikańskiej, przeprowadzony pod przywództwem doświadczonego działacza republikańskiego Billy'ego McKee, wprowadzono Kategorię Statusu Specjalnego (SCS). Kategoria Specjalna lub innymi słowy status więźnia politycznego oznaczała, że więźniowie byli traktowani podobnie jak jeńcy wojenni; nie musieli na przykład nosić strojów więziennych ani wykonywać pracy w więzieniu.
12 lutego 1976 r. po strajku głodowym zmarł w więzieniu Wakefield członek IRA o nazwisku Frank Stagg. Sprawa przyciągnęła uwagę mediów na całym świecie, ponieważ rząd irlandzki odmówił spełnienia ostatniej prośby więźnia o organizację wojskowego konduktu pogrzebowego z Dublina do Balliny i zamiast tego zlecił policji potajemny pochówek. W dniu 1 marca 1976 r. Merlyn Rees, Minister ds. Irlandii Północnej w rządzie Harolda Wilsona, ogłosiła, że osoby skazane za akty terroru nie będą już miały prawa do Statusu Specjalnego. Polityka ta nie została zastosowana wobec więźniów już odbywających karę, lecz jedynie wobec osób skazanych za przestępstwa po 1 marca 1976 r. Zakończenie obowiązywania kategorii Statusu Specjalnego stało się poważnym zagrożeniem dla władzy jaką przywódcy paramilitarni mogli sprawować nad współwięźniami. Decyzja ta była także poważnym ciosem propagandowym wymierzonym w ruch republikański.
Protest ubraniowy oraz brudny protest 14 września 1976 r. nowo skazany więzień Kieran Nugent rozpoczął protest ubraniowy, w którym więźniowie IRA oraz Irlandzkiej Narodowej Armii Wyzwoleńczej (INLA) odmówili noszenia munduru więziennego i albo chodzili nago, albo owijali się w więzienne koce. W 1978 r. przerodziło się to w brudny protest, podczas którego więźniowie odmawiali opuszczenia swoich celi i umycia się lub opróżniania swoich toalet (czynność znana pod nazwą "ręczne opróżnianie toalet"). W celu zmniejszenia ilości much, więźniowie rozcierali swoje odchody na ścianach celi. Protesty te miały na celu przywrócenie więźniom statusu politycznego poprzez wprowadzenie czegoś, co nazywano "Pięcioma Żądaniami":
prawo do nienoszenia munduru więziennego; prawo do nie wykonywania pracy w zakładzie karnym; prawo do swobodnego zrzeszania się z innymi więźniami oraz do organizowania zajęć edukacyjnych i rekreacyjnych; prawo do jednej wizyty, jednego listu i jednej paczki w tygodniu; przywrócenie wcześniejszego zwolnienia z więzienia utraconego w wyniku protestu.
Początkowo protest ten nie przyciągał zbyt wiele uwagi i nawet IRA uważała go za sprawę drugorzędną w stosunku do ich kampanii zbrojnej. Więcej uwagi zaczął przyciągać kiedy to Tomás Ó Fiaich, arcybiskup rzymskokatolicki archidiecezji Armagh, odwiedził więzienie i potępił panujące tam warunki. W 1979 r. była posłanka Bernadette McAliskey stanęła w wyborach do Parlamentu Europejskiego na platformie poparcia dla protestujących więźniów i zdobyła 5,9% głosów w całej Irlandii Północnej, chociaż partia Sinn Féin wzywała wcześniej do bojkotu wyborów.
Wkrótce po tych wydarzeniach na platformie wsparcia "Pięciu Żądań" utworzono rozległy Narodowy Komitet H-Block/Armagh, którego głównym rzecznikiem była McAliskey. W okresie poprzedzającym strajk głodowy doszło do zamachów zarówno na republikanów, jak i lojalistów. Członkowie organizacji IRA zabili kilku oficerów więziennych, podczas gdy wierni para-militaryści zabili kilku działaczy w Narodowym Komitecie H-Block/Armagh oraz ciężko ranili McAliskey i jej męża w zamachu na ich życie.
Strajk głodowy z 1980 roku 27 października 1980 r. republikańscy więźniowie osadzeni w więzieniu Maze rozpoczęli strajk głodowy. Spośród licznych ochotników, którzy zgłosili się do udziału w strajku, ostatecznie wybrano siedmiu więźniów odpowiadających liczbowo sumie mężczyzn, którzy podpisali Proklamację Wielkanocną z 1916 roku. W skład grupy weszli członkowie IRA: Brendan Hughes, Tommy McKearney, Raymond McCartney, Tom McFeeley, Sean McKenna, Leo Green oraz członek Irlandzkiej Narodowej Armii Wyzwoleńczej (INLA) John Nixon.
1 grudnia do strajku przyłączyło się kolejna trójka więzniarek z kobiecego więzienia Armagh, w tym Mairéad Farrell, po czym nastąpił krótkotrwały strajk głodowy kilkudziesięciu kolejnych więźniów więzienia Maze. McKenna na przemian tracił przytomność i wybudzał się za śpiączki, będąc na skraju śmierci. W bitwie psychologicznej między kierownictwem IRA a rządem brytyjskim, rząd zdawał się przyznawać istotę pięciu żądań więźniów i wystosował trzydziestu-stronicowy dokument opisujący proponowane rozwiązanie. Gdy dokument był w drodze do Belfastu, Hughes podjął decyzję o uratowaniu życia McKenna'ego i zakończeniu strajku 18 grudnia po 53 dniach.
Strajk głodowy z 1981 roku alt=|mały|350x350px|Więzienie Maze w pobliżu Belfastu, w którym odbył się strajk głodowy W styczniu 1981 r. stało się jasne, że żądania więźniów nie zostały spełnione. Władze więzienia zaopatrzyły więźniów w oficjalnie wydaną odzież cywilną, natomiast więźniowie domagali się prawa do noszenia własnej odzieży. 4 lutego więźniowie wydali oświadczenie, w którym stwierdzili, że rząd brytyjski nie zdołał rozwiązać kryzysu i zadeklarowali zamiar ponownego strajku głodowego. Drugi strajk głodowy rozpoczął się 1 marca, kiedy to Bobby Sands, były oficer dowodzący IRA w więzieniu, odmówił przyjmowania posiłków. W odróżnieniu od pierwszego strajku, więźniowie dołączali do niego po kolei w różnych odstępach czasu, co według nich miało wzbudzić maksymalne poparcie społeczne i wywrzeć maksymalną presję na premier Margaret Thatcher.
Ruch republikański początkowo walczył o poparcie społeczne dla drugiego strajku głodowego. W niedzielę przed rozpoczęciem strajku przez zachodni Belfast przemaszerowało 3 500 osób. Podczas pierwszego strajku głodowego cztery miesiące wcześniej liczba uczestników marszu liczyła 10 000 osób. Pięć dni po rozpoczęciu strajku zginął niezależny republikański poseł okręgu wyborczego Fermanagh i Południowego Tyrone Frank Maguire, w wyniku czego odbyły się wybory uzupełniające. Wśród nacjonalistów i republikanów toczyła się debata na temat tego, kto powinien wziąć udział w wyborach; zainteresowanie wyraził Austin Currie z Socjaldemokratycznej Partii Pracy, Bernadette McAliskey i brat Maguire'a Noel.
Po negocjacjach i implikowanych groźbach pod adresem Noela Maguire'a uzgodniono, aby nie dzielić głosu nacjonalistów poprzez udział w wyborach, co doprowadziło do tego, że Sands stanął w wyborach jako kandydat ruchu Anti H-Block przeciwko Harry’emu Westowi, kandydatowi Ulsterskiej Partii Unionistycznej. Po głośnej kampanii wybory odbyły się 9 kwietnia. Sands został wybrany do Brytyjskiej Izby Gmin z 30 492 głosami, podczas gdy West zdobył ich 29 046.
Zwycięstwo Sandsa wzbudziło nadzieję, że uda się wynegocjować ugodę, ale Thatcher stanowczo odmówiła ustępstw uczestnikom strajku. Stwierdziła: "Nie jesteśmy przygotowani na rozważenie specjalnego statusu dla niektórych grup osób odbywających karę pozbawienia wolności za przestępstwa. Przestępstwo jest przestępstwem i nie ma to nic wspólnego z polityką ". Światowe media pojawiły się w Belfaście, a kilku wysłanników wysoko postawionych osób, w tym Síle de Valera, wnuczka Éamon de Valera, osobisty wysłannik papieża Jana Pawła II John Magee i urzędnicy Europejskiej Komisji Praw Człowieka, odwiedziło Sandsa, próbując wynegocjować zakończenie strajku głodowego. Mimo tego, iż Sands był na skraju śmierci, stanowisko rządu pozostało niezmienione, a sam Minister ds. Irlandii Północnej Humphrey Atkins stwierdził: "Jeśli pan Sands upiera się przy swoim pragnieniu popełnienia samobójstwa, to jest jego wybór. Rząd nie narzuci mu leczenia"Provos The IRA & Sinn Féin, pp. 242–243. (ang.).
Zgony i koniec strajku 5 maja Sands zmarł w szpitalu więziennym w sześćdziesiąty szósty dzień strajku głodowego, co wywołało zamieszki w nacjonalistycznych rejonach Irlandii Północnej. Humphrey Atkins wydał oświadczenie, w którym stwierdził, iż Sands popełnił samobójstwo „na polecenie tych, którzy uważali jego śmierć za użyteczną”. Ponad 100 000 osób wyruszyło na jego pochód pogrzebowy, który został przeprowadzony z pełnymi honorami wojskowymi IRA. Margaret Thatcher nie okazała współczucia dla jego śmierci, mówiąc Izbie Gmin, że "Pan Sands był skazanym przestępcą. Zdecydował się odebrać sobie życie. To był wybór, którego jego organizacja nie pozwoliła dokonać wielu swoim ofiarom".
W dwa tygodnie po śmierci Sandsa kolejnych trzech strajkujących zmarło. Francis Hughes zmarł 12 maja, co spowodowało dalsze zamieszki w nacjonalistycznych obszarach Irlandii Północnej, szczególnie w Derry i Belfaście. Po śmierci Raymonda McCreesha i Patsy'ego O'Hary, 21 maja Tomás Ó Fiaich, ówczesny Prymas Irlandii, skrytykował sposób, w jaki rząd brytyjski radził sobie ze strajkiem głodowym. Mimo to Thatcher nadal odmawiała wynegocjowania ugody, stwierdzając w trakcie wizyty w Belfaście w drugiej połowie maja, że "W obliczu porażki swoich haniebnych poczynań, ludzie stosujący przemoc zdecydowali się zagrać tym, co może być ich ostatnią kartą".