Liber beneficiorum archidiecezji gnieźnieńskiej (także „Liber Beneficiorum Jana Łaskiego”) – utwór z gatunku liber beneficiorum poświęcony uposażeniu archidiecezji gnieźnieńskiej spisany w dwóch częściach z polecenia Jana Łaskiego na początku XVI wieku w latach 1511–1523. Stanowi jedno z najważniejszych źródeł piśmiennych do historii Wielkopolski.
Historia Dzieło powstało w wyniku uchwał synodu jaki odbył się w Piotrkowie Trybunalskim w latach 1510–1511, na którym duchowieństwo polskie dobrowolnie zobowiązało się do zasilenia skarbca państwowego funduszami w wysokości 40 tys. florenów. Fundusze te miały zostać przeznaczone za wykup z rąk prywatnych leżącego na terenie obecnej Ukrainy miasta Sambor wraz z okolicznymi wsiami w celu ufortyfikowania go przeciw Tatarom. Księgi beneficjów spisane zostały z polecenia Jana Łaskiego i często to on uważany jest mylnie za autora chociaż najprawdopodobniej sporządzili je kanonicy, skrybowie zatrudnieni w kancelarii arcybiskupiej, których pracę nadzorował oraz opłacał Jan Łaski. Dzieło miało opisać majętności oraz dochody kościelne w celu wyliczenia deklarowanej przez kościół sumy. Kwota ta w latach 1511–1519 przekazana została na ten cel do kasy państwowej.
Opis Dzieło spisane rękopiśmiennie jest manuskryptem spisanym w języku łacińskim i obejmuje dwa tomy oraz jeden fascykuł. Tom pierwszy in folio liczy 256 kart oprawionych w skórę. Oryginał dzieła wraz z fascykułem znajduje się w archiwum kapituły gnieźnieńskiej.
Zawartość Dzieło było opisem majętności archidiecezji gnieźnieńskiej oraz włości jakie posiadał kościół katolicki w różnych miejscowościach leżących w jej granicach. Najpierw opisywana była miejscowość, w której znajdowała się siedziba parafii. Opisane zostały stosunki własnościowe panujące w miastach i we wsiach. Dzieło wymieniało oprócz majętności kościelnych także znaczących posiadaczy ziemskich wywodzących się z lokalnej szlachty. Następnie opisywane były fakty dotyczące miejscowego kościoła oraz podlegające mu parafie wraz z uposażeniem.
Znaczenie Liber beneficiorum opisuje stosunki własnościowe w XVI wiecznej Polsce stanowiąc ważne źródło historyczne do badań nad ówczesną gospodarką; szczególnie w dziedzinie rolnictwa, rybołówstwa oraz pszczelarstwa. Do połowy XIX wieku stanowiło dokument prawny traktowany jako dowód w sporach sądowych dotyczących spraw majątkowych w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, a po rozbiorach Polski także w Wielkim Księstwie Poznańskim znajdującym się w zaborze pruskim oraz Królestwie Polskim leżącym w zaborze rosyjskim.
Wydania Oba tomy ksiąg spisanych przez Łaskiego wydane zostały w XIX wieku w latach 1880–1881 w Gnieźnie przez Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk w opracowaniu Jana Korytkowskiego:
Tom 1: obejmujący Archidyakonaty: Gnieźnieński, Uniejowski i Kurzelowski: z poręki Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego podług kodeksów rękopiśmiennych Archiwum Gnieźnieńskiego i Kaliskiego” s. 1-333, T.2: obejmujący Archidyakonaty: Kaliski, Wieluński, Łowicki i Łęczycki: z poręki Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego podług kodeksów rękopiśmiennych Archiwum Gnieźnieńskiego i Kaliskiego, s. 334-719.
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Liber beneficiorum, t. 1, Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa (DJVU) Liber beneficiorum, t. 2, Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa (DJVU) Liber beneficiorum, t. 1, Łódzka Biblioteka Cyfrowa (DJVU) Liber beneficiorum, t. 2, Łódzka Biblioteka Cyfrowa (DJVU)
Kategoria:Historia Wielkopolski Kategoria:Liber beneficiorum Kategoria:Manuskrypty z XVI wieku