Koń (Equus) – rodzaj ssaków z podrodziny Equinae w obrębie rodziny koniowatych (Equidae).

Rozmieszczenie geograficzne Rodzaj obejmuje gatunki naturalnie występujące w stanie dzikim w Azji i Afryce, a w plejstocenie także w Europie i obu Amerykach. Dzięki introdukcji koń stał się rodzajem kosmopolitycznym, zarówno w stanie udomowionym, jak i zdziczałym.

Morfologia Długość ciała 182–280 cm, długość ogona 30–111 cm, wysokość w kłębie 115–160 cm; masa ciała 175–450 kg.

Systematyka Rodzaj ten wprowadził Karol Linneusz w 1758 roku w dziesiątym wydaniu Systema Naturae, publikacji własnego autorstwa poświęconej klasyfikacji zwierząt, roślin i minerałów. Linneusz wymienił trzy gatunki – E. Caballus, E. Asinus i E. Zebra – z których gatunkiem typowym jest (Linneuszowska tautonimia) E. Caballus. Rodzinę koniowatych, w której jedynym niewymarłym rodzajem jest Equus, opisał John Edward Gray w 1821.

Etymologia Equus: , equi ‘koń, rumak’. Asinus: łac. asinus ‘osioł’. Gatunek typowy: Equus asinus . Onager: łac. onagrus ‘dziki osioł’. Gatunek typowy: Equus asinus . Caballus: łac. caballus ‘koń, szkapa’. Hippotigris: hippotigris, ἱπποτιγριδος hippotigridos ‘zebra’, od ἱππος hippos ‘koń’; τιγρις tigris, τιγριδος tigridos ‘tygrys’. Gatunek typowy: Equus zebra . Zebra: nowołac. zebra „zebra”, od etiopskiej nazwy zibra dla zebr. Gatunek typowy: Equus burchellii granti (= Equus quagga ). Dolichohippus: gr. δολιχος dolikhos ‘długi’; ἱππος hippos ‘koń’. Gatunek typowy: Equus grevyi . Megacephalon: gr. μεγας megas, μεγαλη megalē ‘wielki’; κεφαλη kephalē ‘głowa’. Gatunek typowy: Equus grevyi . Grevya: epietet gatunkowy Equus grevyi ; Jules Grévy (1813–1891), francuski polityk, prezydent Francji, adwokat. Ludolphozecora: nazwa „Zecora”, której użył Hiob Ludolf (nazywany także Ludolphus) na określenie zebry. Microhippus: gr. μικρος mikros ‘mały’; ἱππος hippos ‘koń’. Gatunek typowy: Equus (Microhippus) tafeli (= Equus kiang ). Quagga: ‘kwagga’, od nazwy quacha, która w khoisan oznacza ‘kwaggę’ (najprawdopodobniej jest to wyraz dźwiękonaśladowczy). Gatunek typowy: Equus quagga greyi (= Equus quagga ). Megacephalonella: rodzaj Megacephalon ; łac. przyrostek zdrabniający -ella. Pseudoquagga: gr. ψευδος pseudos ‘fałszywy’ ; rodzaj Quagga . Hemippus: gr. ἡμι- hēmi- ‘pół-, mały’, od ἡμισυς hēmisus ‘połowa’; ἱππος hippos ‘koń’. Gatunek typowy: Equus hemippusPodgatunek E. hemionus. . Allozebra: gr. αλλος allos ‘inny’; rodzaj Zebra . Gatunek typowy: †Equus excelsus . Asinohippus: łac. asinus ‘osioł’; gr. ἱππος hippos ‘koń’. Gatunek typowy: Equus khur . Quaggoides: rodzaj Quagga ; -οιδης -oidēs ‘przypominający’. Gatunek typowy: Equus burchelliiPodgatunek E. quagga. .

Podział systematyczny Systematyka jest sporna; w zależności od ujęcia systematycznego wyróżnia się 10 (wyróżniony z E. ferus – E. przewalskii) lub 9 współczesnych gatunków; poniżej przedstawiono systematykę rodzaju według Mammals Diversity Database i All the Mammals of the World (2023): Podrodzaj Grafika Gatunek Autor i rok opisu Nazwa zwyczajowa Podgatunki Rozmieszczenie geograficzne Podstawowe wymiaryDC – długość ciała; DO – długość ogona; MC – masa ciała StatusIUCNHemionusStehlin & Graziosi, 1935centruj|150pxEquus hemionusPallas, 1775kułan azjatycki5 podgatunków (w tym 1 wymarły)ostoje w południowej Mongolii i północnej Chińskiej Republice Ludowej, także w Izraelu (pustynia Negew), Iranie (Qatrouiye, Turan i Bahram-e-Goor), Turkmenistanie (Bathyz), Kazachstanie i Indiach (Mały Rann)DC: 200–250 cmDO: 30–49 cmMC: 200–260 kgcentruj|150pxEquus kiangMoorcroft, 1841kiang tybetański3 podgatunkiChińska Republika Ludowa (Sinciang, Qinghai, Gansu i Tybetański Region Autonomiczny), północno-wschodni Pakistan (Park Narodowy Khunjerab), północne Indie (Ladakh i Sikkim) oraz północny Nepal (Mustang); być może Bhutan; zakres wysokości: 2700–5300 m n.p.m.DC: 182–214 cmDO: 32–45 cmMC: 250–400 kgAsinus J.E. Gray, 1824centruj|150pxEquus africanusvon Heuglin & Fitzinger, 1866osioł nubijski3 podgatunki (w tym 1 wymarły)Erytrea i Etiopia, niektóre zwierzęta mogły przetrwać w Dżibuti, Somalii i wschodnim Sudanie; dziko żyjące populacje występują na kilku wyspach karaibskich; zakres wysokości: do 1500 m n.p.m.DC: 195–205 cmDO: 40–45 cmMC: 270–280 kgcentruj|150pxEquus asinusLinnaeus, 1758osioł zwyczajnygatunek monotypowyudomowiony na całym świecie, z dzikimi populacjami w wielu regionach, w tym w Sudanie, Arabii Saudyjskiej, wyspie Sokotra, Sri Lance, Australii, Stanach Zjednoczonych (w tym na Hawajach), wyspach Galapagos i Czagos oraz prawdopodobnie na innych wyspach oceanicznychDC: 195–205 cmDO: 40–45 cmMC: 270–280 kgGUQuaggaShortridge, 1934centruj|150pxEquus quaggaBoddaert, 1785zebra stepowa6 podgatunków (w tym 1 wymarły)wschodni Sudan Południowy i Etiopia na południe przez wschodnią Afrykę do północnej i północno-wschodniej Południowej Afryki a południowego Mozambiku, na zachód do południowej Angoli i północnej Namibii; wymarły w Burundi, zachodniej Południowej Afryce i Lesotho; zakres wysokości: 0–4300 m n.p.m.DC: 217–246 cmDO: 47–57 cmMC: 175–320 kgDolichohippusE. Heller, 1912centruj|150pxEquus grevyiOustalet, 1882zebra pręgowanagatunek monotypowyEtiopia oraz północna i środkowa Kenia; być może Sudan Południowy; zakres wysokości: 300–2300 m n.p.m.DC: 250–275 cmDO: 38–75 cmMC: 350–450 kgHippotigrisC.H. Smith, 1841centruj|150pxEquus zebraLinnaeus, 1758zebra górska2 podgatunkizachodnia Namibia i południowa Południowa Afryka (fragmentarycznie w zachodniej i południowej części płaskowyżu centralnego); być może południowo-zachodnia Angola; zakres wysokości: do 2000 m n.p.m.DC: 210–260 cmDO: 40–55 cmMC: 240–380 kgEquusLinnaeus, 1758centruj|150pxEquus ferusBoddaert, 1785tarpan dziki2 podgatunki (w tym 1 wymarły)Mongolia (reintrodukcja do Parku Narodowego Chustajn nuruu oraz rezerwatów Takhin Tai i Khomin Tai) oraz Chińska Republika Ludowa (rezerwat Ka La Mai Li Shan); wymarły w większości Europy i zachodniej Azji od Hiszpanii do środkowej Rosji; zakres wysokości: 1100–2000 m n.p.m.DC: 220–280 cmDO: 99–111 cmMC: 200–300 kgcentruj|150pxEquus caballusLinnaeus, 1758koń domowygatunek monotypowyudomowiony na całym świecie z wieloma dzikimi populacjami, szczególnie w Ameryce Północnej, Australii, południowej Ameryce Południowej, środkowej Azji oraz wschodniej i południowej Afryce, gdzie występują duże ich populacjeDC: 220–280 cmDO: 99–111 cmMC: 227–900 kgGU Kategorie IUCN: – gatunek najmniejszej troski, – gatunek bliski zagrożenia, – gatunek narażony, – gatunek zagrożony, – gatunek krytycznie zagrożony; GU – gatunek udomowiony, nie podlega ocenie przez IUCN.

W Mammal Species of the World (2005) przedstawiono nieco odmienną systematykę – zebra damarska (E. q. burchelli) widnieje jako osobny gatunek. Autorzy wskazują również na możliwe do wyodrębnienia podrodzaje, podobnie jak autorzy Ungulate Taxonomy (2011). Ci dodatkowo uznają tarpana i konia Przewalskiego za odrębne gatunki. Do rangi gatunku podnoszą również kułana indyjskiego (Equus (hemionus) khur), wymarłego kułana syryjskiego (Equus (hemionus) hemippus) oraz zebrę namibską (Equus (zebra) hartmannae). Liczba żyjących gatunków w obrębie rodzaju zależnie od źródła podawana jest jako 6–8 lub 11. Według MacFaddena (1994) razem z wymarłymi taksonami rodzaj Equus liczy 20–25 gatunków.

Ze względu na bogaty zapis kopalny na przykładzie przedstawicieli Equus przedstawia się modelowo proces ewolucji. Od końca XIX wieku uznawane są również za skamieniałości przewodnie. Jedno z badań wskazuje na powstanie linii rozwojowej Equus dającej początek wszystkim współczesnym gatunkom około 4–4,5 mln lat temu. Jest to okres dwukrotnie dłuższy niż dotychczas przyjmowany. Systematyka żyjących w plejstocenie przedstawicieli Equus jest szczególnie skomplikowana. Wiele taksonów opisano wyłącznie na podstawie pojedynczych zębów.

Gatunki wymarłe (zgrupowane w podrodzajach):

Uwagi

Przypisy Nazwy zwyczajowe za:

Bibliografia

Kategoria:Koniowate Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza