Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego – rzymskokatolicki kościół parafialny w Goworowie, należący do dekanatu Różan diecezji łomżyńskiej, główna świątynia parafii Podwyższenia Krzyża Świętego. Dawne kościoły w Goworowie

Pierwszy kościół Goworowo stało się w XIII wieku częścią dóbr prepozyta katedry płockiej, tak zwanego księstwa sieluńskiego. Jeden z nich, późniejszy biskup płocki, Florian z Kościelca, erygował w Goworowie parafię w 1317 roku jako pierwszą w powiecie ostrołęckim. Wtedy powstał również pierwszy kościół, początkowo pod wezwaniem Znalezienia Krzyża Świętego, w późniejszym okresie wezwanie zostało zmienione na Podwyższenie Krzyża Świętego.

W 1556 roku powstała w kościele altaria św. Anny. Zaś w 1665 altaria Aniołów Stróżów. W 1609 kościół jest wzmiankowany jako stary i wymagający gruntownego remontu.

Drugi kościół 11 listopada 1693 roku został w Goworowie konsekrowany nowy, nadal drewniany, kościół przez biskupa płockiego Andrzeja Chryzostoma Załuskiego Według inwentarza z 1763 kościół miał 29,5 metrów długości i 15 metrów szerokości. Kościół był kryty gontem i był zwieńczony kopułką z sygnaturką.

W 1695 roku dobudowano do niego murowaną kaplicę św. Franciszka, ufundowaną przez Mariannę z Radzimińskich Brzezińską, wdowę po wojskim nurskim Florianie Brzezińskim. Kaplica miała zakończenie pięcioboczne oraz miał sklepienie krzyżowo-żebrowe. Franciszek Maksymilian Sobieszczański w Encyklopedii Orgelbranda opisał kaplicę jako nieciekawą architektonicznie, ale docenił kunszt i starożytność ołtarza, który opisał w ten sposób:

U góry ołtarza znajdowało się przedstawienie Niepokalanego Poczęcia, a w centrum sceny z życia św. Franciszka.

7 grudnia 1695 podstoli różański Karol Zieliński, syn kasztelana sierpskiego Ludwika Zielińskiego, wraz ze swoją małżonką Anną Suchcicką, córką Polichrona Suchcickiego łowczego łomżyńskiego, ufundował ołtarz Przenajświętszego Różańca.

W 1711 roku dziedzic Rząśnika i Ponikwi Seweryn Skłodowski kazał się pochować pod progiem drzwi wielkich kościoła goworowskiego, gdzie jak stwierdził w testamencie jego „antecessorów ołtarz”. Franciszek Maksymilian Sobieszczański w Encyklopedii Orgelbranda pisał, że "przy wchodzie do kościoła leży płyt kamienny, mocno spękany, na którym mało już wydatne jest wyobrażenie rycerza na mieczu opartego, obok którego klęczy z rękami do modlitwy złożonemi młodzieniec", prawdopodobnie odnosząc się do płyty nagrobnej Skłodowskiego.

Według inwentarza z 1763 roku w ołtarzu głównym znajdował się obraz Ukrzyżowania, a pod nim św. Kunegundy, w kościele znajdowało się sześć ołtarzy bocznych: Różańcowy, Wniebowzięcia Matki Boskiej, Aniołów Stróżów, św. Antoniego, Krzyża Świętego i św. Anny.

Kościół został rozebrany na początku 1777 roku, msze w czasie budowy nowego kościoła odprawiane były w kaplicy św. Franciszka.

Trzeci kościół Trzeci, wciąż drewniany, kryty słomą, kościół został ukończony w 1780 roku. Ufundował go prepozyt płocki Florian Szembek. Konsekrowany został przez biskupa pomocniczego płockiego Wawrzyńca Gutowskiego dopiero w 20 czerwca 1830 roku. Kościół miał 28 metrów długości, 15 metrów szerokości i 9,2 metra wysokości.

Kościół został wybudowany w ten sposób, że kaplica św. Franciszka znajdowała się za prezbiterium.

W ołtarzu głównym znajdował się obraz Serca Pana Jezusa, boczne ołtarze zaś miały wezwania Podwyższenia Krzyża Świętego i Różańca Świętego, co odnotowała wizyta dziekańska z 1852 roku. W 1872 roku wzniesiono obok kościoła, stojącą do dziś, murowaną dzwonnicę.

17 czerwca 1880 roku, od pozostawionej świecy, wybuchł pożar w kościele, który spłonął wraz z całym wyposażeniem.

Obecny kościół mały|Kościół w 1904 roku. Kilka lat po konsekracji.

Historia powstania Budowa nowego kościoła finansowana była ze składek publicznych, głównymi ofiarodawcami byli proboszcz Antoni Grodzki oraz dziedzic Mikołaj Zenon Glinka ze Szczawina, którzy ofiarowali po 3 tys. rubli. Do budowy kościoła utworzono cegielnię. Budowę finansowali również inni okoliczni ziemianie, tacy jak Marchwiccy z Brzeźna i Górscy z Ponikowi, a także zwykli parafianie. Ogromny udział w budowie i w jej sfinansowaniu miał kolejny proboszcz i historyk sztuki Antoni Brykczyński, które dochody z wydawanych przez siebie prac naukowych i książek religijnych przeznaczał na budowę kościoła. Autorem projektu był Feliks Nowicki, który zaprojektował neoromański kościół trzynawowy, zwieńczony dwiema gotykizującymi wieżami. Budowano go od 1880 do 1887 roku. Kościół został konsekrowany 12 czerwca 1887 roku przez biskupa pomocniczego płockiego Henryka Piotra Kossowskiego.

Architektura i wyposażenie W kościele znajduje się pięć ołtarzy. Ołtarz główny Podwyższenia Krzyża Świętego ukończony został w 1903. Rzeźby w nim wykonał Wincenty Bogaczyk. Wcześniej powstał, według projektu Leandra Marconiego, w 1895 ołtarz boczny, znajdujący obok prezbiterium. W przylegającej od zachodu kaplicy Glinków znajduje się, ukończony w 1899 roku, ołtarz Matki Bożej Łaskawej, wykonany z czarnego dębu. W tej kaplicy znajduje się również popiersie i epitafium jednego z fundatorów kościoła Mikołaja Zenona Glinki ze Szczawina. W nawach bocznych znajdują się trzy ołtarze: Matki Bożej Fatimskiej (ukończony przed I wojną świątową), Najświętszej Maryi Panny z Lourdes (1905-1916) oraz Serca Jezusowego (1907). Autorem obrazów umieszczonych w ołtarzach bocznych jest Wojciech Gerson.

W prospekcie organowym projektu warszawskiej firmy L. Blomberg i Syn, wykonanym w latach 1890-91, znajdują się 16-głosowe organy wykonane przez Antoniego Adolfa Homana i Stanisława Jezierskiego w 1929 roku.

Na wyposażeniu kościoła znajduje się wykonany w okresie jego budowy przez Feliksa Łopieńskiego relikwiarz cząstki drzewa Krzyża Świętego, ofiarowany wraz z relikwią przez dziedziczkę Czerni Marię Lasocką. Maria Lasocka zakupiła również dla kościoła goworowskiego obraz Józefa Buchbindera przedstawiający św. Józefa z Jezusem przy warsztacie.

Witraże w kościele zostały wykonane w warszawskim zakładzie św. Łukasza Marii Magdaleny Łubieńskiej, a także w pracowni Feliksa Białkowskiego. Polichromie wykonał Władysław Drapiewski w latach 1930-35. Stacje drogi krzyżowej i feretrony wykonał Antoni Panasiuk.

W kościele znajdują tablice fundacyjne z końca XVII wieku, związane z Florianem Brzezińskim i jego żoną Marianną. Cenną pamiątką jest także epitafium Gabriela Zambrzyckiego, pułkownika wojsk polskich, zmarłego w 1862 roku.

W Muzeum Diecezjalnym w Łomży znajduje się szereg sprzętów liturgicznych z kościoła goworowskiego. Do najcenniejszych należą krzyż relikwiarzowy z 2. połowy XVI wieku, a także efektowna monstrancja historyzująca wyprodukowana w zakładzie Braci Łopieńskich ok. 1901 roku. W Muzeum Diecezjalnym w Płocku znajduje się pochodzą z początku XVI wieku płaskorzeźba Marii Panny z grupy Zwiastowania pochodząca z kościoła goworowskiego.

Bibliografia

Przypisy

Kategoria:Zabytkowe kościoły w powiecie ostrołęckim Kategoria:Kościoły w diecezji łomżyńskiej Kategoria:Świątynie pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego Kościół Kategoria:Architektura neogotycka w województwie mazowieckim Kategoria:Budynki w Polsce oddane do użytku w 1887