Bazylika św. Witalisa i Towarzyszy męczenników (, często nazywana San Vitale) – rzymskokatolicki kościół tytularny w Rzymie.
Świątynia ta jest kościołem parafialnym parafii Santi Vitale e Compagni martiri in Fovea oraz kościołem tytularnym, mającym również rangę bazyliki mniejszej. Jest też kościołem stacyjnym z trzeciego piątku Wielkiego Postu.
Lokalizacja Kościół znajduje się w I Rione Rzymu – Monti przy Via Nazionale 194.
Patroni Patronami świątyni są św. Witalis z Mediolanu, jego żona św. Waleria oraz ich synowie św. Gerwazy i Protazy – męczennicy, którzy ponieśli śmierć za wiarę chrześcijańską w I lub III wieku.
Historia Pod koniec IV wieku w tym miejscu powstał mały kościół. Następnie około roku 400, dzięki fundacji damy o imieniu Vestina, wybudowano trójnawową bazylikę, którą poświęcił papież Innocenty I w 402 roku. Zapis z synodu w 499 roku wymienia Titulus Vestinae. Natomiast dedykacja świątyni św. Witalisowi pojawiła się w źródłach w 595 roku, kiedy to kościół został określony jako Titulus Sancti Vitalis. Około 800 roku za pontyfikatu Leona III miała miejsce renowacja bazyliki. Ówczesny kościół składał się z trzech naw oddzielonych od siebie arkadami, z których każda miała po piętnaście łuków oddzielonych granitowymi kolumnami, w ścianach bocznych były okna, po jednym nad każdą kolumną. Kościół nie miał transeptu, ale trzy półokrągłe apsydy (dużą przy prezbiterium i mniejsze na końcach naw bocznych).
Na polecenie papieża Sykstusa IV kościół został znacznie pomniejszony przed jubileuszem roku 1475, było to związane z jego złym stanem technicznym. Rozebrano wówczas nawy boczne oraz zamurowano arkady, okna fasady zostały zastąpione jednym małym okrągłym okienkiem.
W XVI wieku kościół został przekazany teatynom, a po niezbyt długim czasie, w 1595 roku dostali go pod opiekę jezuici. Natychmiast przystąpili oni do renowacji, która trwała do 1603 roku. Kolejne odnowienie kościoła miało miejsce w roku 1859 i było przeprowadzone na polecenie papieża Piusa IX. W 1884 papież Leon XIII powołał do istnienia parafię, której kościołem parafialnym została bazylika św. Witalisa.
W 1937 roku kościół został odnowiony. Ponowna restauracja była przeprowadzona w latach 1956-1960, kiedy też prowadzono prace archeologiczne.
Architektura i sztuka Obecnie kościół jest jednonawowy z półokrągłą apsydą. Najstarszą częścią kościoła, pochodzącą prawdopodobnie z V wieku, jest narteks. Wprawdzie został on zmieniony przez jezuitów w XVI wieku, ale w 1938 roku przywrócono go do pierwotnej formy (zeskrobano wówczas do gołej cegły manierystyczny stiuk z freskami Gaspare Celio). Narteks jest ceglany, z pięcioma łukami oddzielonymi czterema szarymi granitowymi kolumnami. Narteks ma plan trapezoidalny, jego lewa ściana jest krótsza od prawej. Drzwi wejściowe mają reliefowe panele przedstawiające męczeństwo św. Gerwazego i Protazego.
Sufit z lakierowanego drewna został wstawiony w 1938 roku. Z kolei podłoga została położona w 1937 roku.
Apsyda pochodzi z oryginalnej bazyliki. Koncha ozdobiona jest freskiem autorstwa Andrea Commodi, przedstawiającym drogę na Kalwarię. Poniżej znajduje się ołtarz główny, zawierający malowidło przedstawiające patronów bazyliki św. Witalisa, Walerię, Gerwazego i Protazego.
Ściany nawy są pokryte freskami wykonanymi w 1603 r. przez Tarquinio Ligustri, a przedstawiającymi sceny męczeństwa (po prawej stronie: św. Andrzeja Stratelatesa i Towarzyszy, św. Pafnucego z Egiptu, św. Marcelina i Piotra, św. Ignacego Antiocheńskiego; po lewej: św. Martyniana, Saturnina i Towarzyszy, czterdziestu męczenników z Sebasty, św. Januarego, św. Klemensa). Powyżej znajdują się wizerunki proroków (Micheasz, Daniel, Jeremiasz, Izajasz, Dawid, Ezechiel) oraz okna.
Ołtarze boczne: 1. Triumf Najświętszej Maryi Panny, ołtarz autorstwa Giovanni Battista Fiammeri (pierwszy po prawej stronie). 2. Niepokalane poczęcie NMP, ołtarz autorstwa Giovanni Battista Fiammeri (drugi po prawej). 3. Świętych Wyznawców (pierwszy po lewej). 4. Świętego Krzyża (drugi po lewej).
Kardynałowie prezbiterzy Bazylika św. Witalisa jest jednym z kościołów tytularnych nadawanych kardynałom-prezbiterom (Titulus Sancti Vitalis), przy czym starożytny tytuł San Vitale został zlikwidowany w 1596 i przywrócony przez Leona XIII 16 grudnia 1880 jako Santi Vitale, Valeria, Gervasio e Protasio.
Uwagi
Przypisy
Kategoria:Bazyliki w Rzymie Bazylika św. Witalisa Kategoria:Kościoły tytularne Rzym