Diakonat stały w Polsce – koncepcja diakonatu jako właściwego i trwałego stopnia hierarchicznego w Kościele katolickim, wdrażana w Polsce przez Konferencję Episkopatu Polski i poszczególnych biskupów diecezjalnych w ramach reform Soboru Watykańskiego II.
Zgodnie z teologią katolicką diakonat jest pierwszym z trzech stopni sakramentu święceń (są to kolejno: diakonat, prezbiterat i episkopat). W obrzędzie święceń biskup nakłada na kandydata ręce, ale nie dla kapłaństwa, lecz dla posługiSobór Watykański II, Lumen Gentium, 29; Constitutiones Ecclesiae Aegyptiacae, III, 2: wyd. Funk, Didascalia, II, s. 103; Statua Ecclesiae, Antique 37-41: Mansi 3, 954..
Diakonem stałym może zostać nie tylko celibatiarusz, lecz także mężczyzna żonaty. Zgodnie z prawem kanonicznym, diakon – także żonaty – nie jest już osobą świecką, ale duchownym.
Prace nad przywróceniem stałego diakonatu rozpoczęto w Polsce dopiero po przemianach ustrojowych przełomu lat 80. i 90. XX wieku. Do tej pory diakonat był w Polsce tylko stopniem przejściowym na drodze do kapłaństwa. Pierwszy diakon greckokatolicki nieprzeznaczony do kapłaństwa, Andrzej Chita, został wyświęcony w Polsce 17 marca 1993 roku, zaś pierwszy diakon stały rzymskokatolicki, Tomasz Chmielewski, przyjął święcenia 6 czerwca 2008 roku.
Diakonat stały w dokumentach Soboru Watykańskiego II Katolickie Kościoły wschodnie przez wiele wieków zachowały instytucję diakonatu stałego, lecz w Kościele łacińskim praktyka święcenia stałych diakonów zanikła bardzo wcześnie. Pierwsza decyzja przywrócenia diakonatu jako stałego stopnia hierarchii została podjęta na Soborze TrydenckimSobór Trydencki, Sesja XXIII, 15 lipca 1563 roku, rozdz. 17: [Święty Sobór] zachęca i nakazuje w Panu, aby wszyscy poszczególni biskupi, tam gdzie tylko możliwe, przywrócili te zadania [stopnie święceń od ostiariatu do diakonatu] w kościołach katedralnych, kolegiackich i parafialnych., lecz nie została zrealizowana. Wypełnienia doczekały się dopiero postanowienia biskupów zebranych na Soborze Watykańskim II. Ojcowie soborowi zarządzili w Konstytucji dogmatycznej o Kościele "Lumen Gentium", by zachować diakonat jako właściwy i trwały stopień hierarchicznyKonstytucja dogmatyczna o Kościele Lumen Gentium, rozdz. III, pkt. 29.. Ponadto zdjęto z diakonów obowiązek bezżenności.
Soborowy Dekret o misyjnej działalności Kościoła stwierdza, że wskazane jest, aby ludzi, którzy spełniają prawdziwie diakońską posługę, głosząc słowo Boże jako katechiści, kierując w imieniu proboszcza i biskupa rozproszonymi wspólnotami chrześcijańskimi albo praktykując miłosierdzie w działalności społecznej czy charytatywnej, wzmocnić przez przekazane w tradycji od Apostołów nałożenie rąk i ściślej połączyć z ołtarzem, aby skuteczniej wypełniali oni swoją posługę dzięki sakramentalnej łasce diakonatuSobór Watykański II, Ad gentes divinitus, 16..
Wprowadzenie diakonatu stałego w Kościele polskim Diakonat stały jest w polskim katolicyzmie nowością. Zanikł bowiem w Kościele łacińskim jeszcze przed przybyciem pierwszych misjonarzy do Polski. Natomiast tuż po Soborze Watykańskim II biskupi polscy byli bardzo ostrożni z wprowadzaniem tej instytucji. Konferencja Episkopatu Polski podjęła ten temat dopiero po zakończeniu przemian ustrojowych w Polsce, gdy możliwość wprowadzenia diakonatu stałego odnotowano w dokumentach II Polskiego Synodu Plenarnego (1991–1999).
Pierwszym z Kościołów lokalnych w Polsce, gdzie przywrócono stały diakonat, była diecezja przemyska (obecnie archidiecezja przemysko-warszawska) obrządku bizantyjsko-ukraińskiego. Pierwszy diakon nieprzeznaczony do kapłaństwa po Soborze Watykańskim II, Andrzej Chita, został wyświęcony 17 marca 1993 rokuDiakonat stały w Polsce – historia i stan aktualny.
20 czerwca 2001 roku Konferencja Episkopatu Polski postanowiła zwrócić się do Stolicy Apostolskiej z prośbą o pozwolenie na wprowadzenie w Polsce diakonatu stałego. Za przyjęciem tej uchwały było 70 biskupów, przeciw było 10, a 7 wstrzymało się od głosowania. 22 stycznia 2004 roku watykańska Kongregacja ds. Edukacji Katolickiej zatwierdziła na okres sześciu lat Wytyczne dotyczące formacji i posługi diakonów stałych w PolsceDiakonat stały w Kościele w Polsce. Ponowne zatwierdzenie nieznacznie poprawionych Wytycznych nastąpiło 9 czerwca 2015 roku. Dokument został przyjęty także na okres sześciu lat.
6 stycznia 2005 roku bp Andrzej Suski jako pierwszy biskup diecezjalny w Polsce, wydał dekret wprowadzający diakonat stały w diecezji toruńskiej. Tym samym dekretem powołał do istnienia Ośrodek Formacji Diakonów Stałych w Przysieku pod Toruniem. W chwili powstania ośrodka formację do diakonatu podjęło dziesięciu żonatych kandydatów. Pierwszy rzymskokatolicki diakon stały w Polsce, Tomasz Chmielewski, został wyświęcony 6 czerwca 2008 roku w Toruniu przez biskupa toruńskiego Andrzeja Suskiego. Ośrodek w Przysieku funkcjonował do połowy 2008 roku, tj. do momentu zakończenia formacji przez pierwszych kandydatów. Następnie zawieszono jego działalność. W kolejnych latach ośrodki formacyjne dla kandydatów do diakonatu powołano do istnienia w innych diecezjach: w Drohiczynie, Warszawie, Opolu, Szczecinie, Ełku, Katowicach, Legnicy oraz w Elblągu (wspólny dla diecezji elbląskiej i archidiecezji warmińskiej). W 2018 roku wprowadzono diakonat stały w diecezji świdnickiej, a w 2019 roku – w archidiecezji łódzkiej. W 2021 roku wprowadzono diakonat stały w diecezji legnickiej, a w październiku 2022 roku – w diecezji kieleckiej oraz diecezji rzeszowskiej.
Wymagania stawiane kandydatom do święceń Diakonem stałym może zostać w Polsce:
mężczyzna żonaty – w wieku minimum 35 lat, posiadający minimum 5-letni staż małżeński; mężczyzna bezżenny – w wieku minimum 25 lat.
Diakoni stali w Polsce co do zasady pełnią posługę nieetatowo, stąd też kandydaci powinni mieć swoje stałe źródło utrzymania.
W przypadku kandydatów żonatych do uzyskania święceń niezbędna jest zgoda żony. Wyświęcony diakon żonaty nie może zawrzeć kolejnego małżeństwa po śmierci swojej żony, chyba że w drodze wyjątku uzyska zgodę własnego biskupa (np. w sytuacji, gdy ma małe dzieci na wychowaniu).
Kandydaci na diakonów stałych w Polsce muszą mieć ukończone studia wyższe z zakresu teologii. Są także zobowiązani do zrealizowania trzyletniej formacji i ukończenia studium uzupełniającego do diakonatu stałego.
Formacja do diakonatu stałego obejmuje następujące etapy:
aspirantura (około 3 miesięcy) – ma na celu zdobycie przez aspirantów i ich małżonki podstawowej wiedzy o diakonacie, a także przygotowanie się do dojrzałej decyzji co do dalszej formacji; zakończona obrzędem przyjęcia do grona kandydatów do diakonatu; kandydatura (minimum 3 lata) – czas formacji teologicznej oraz praktycznego przygotowania do posługi; w spotkaniach formacyjnych (a przynajmniej w części z nich) uczestniczą także małżonki kandydatów; w tym czasie kandydaci do diakonatu przyjmują posługi lektora i akolity; bezpośrednie przygotowanie do święceń, w tym pięciodniowe rekolekcje zamknięte.
Diakoni stali w Polsce Do 13 maja 2023 roku wyświęcono w Polsce 104 stałych diakonów rzymskokatolickich: 99 żonatych oraz 5 celibatariuszy, w tym 2 zakonników (zakonnicy podjęli pracę poza granicami Polski). Diakoni stali w Polsce według diecezji +Liczba diakonów stałych w Polsce według diecezji rzymskokatolickichDiecezjaPierwsze święcenia diakonów stałychAktualna liczba diakonów stałychUwagiMetropolia białostockaArchidiecezja białostocka –0Diecezja drohiczyńska –0Diecezja łomżyńska –0Metropolia częstochowskaArchidiecezja częstochowska 28 czerwca 20261Diecezja radomska –0Diecezja sosnowiecka –0Metropolia gdańskaArchidiecezja gdańska –0Diecezja pelplińska8 czerwca 20082Stan na dzień 22 stycznia 2020 r.; por. Diakonat stały w Polsce – historia i stan aktualnyDiecezja toruńska6 czerwca 20083Metropolia gnieźnieńskaArchidiecezja gnieźnieńska –0Diecezja bydgoska –0Diecezja włocławska –0Metropolia katowickaArchidiecezja katowicka24 października 201325Diecezja gliwicka7 listopada 20152Diecezja opolska30 czerwca 201310Metropolia krakowskaArchidiecezja krakowska –0Diecezja bielsko-żywiecka –0Diecezja kielecka 20 września 20255Diecezja tarnowska –0Metropolia lubelskaArchidiecezja lubelska –0Diecezja sandomierska –0Diecezja siedlecka –0Metropolia łódzkaArchidiecezja łódzka –16Diecezja łowicka –0Metropolia poznańskaArchidiecezja poznańska –0Diecezja kaliska –0Metropolia przemyskaArchidiecezja przemyska –0Diecezja rzeszowska 14 kwietnia 20261Diecezja zamojsko-lubaczowska –0Metropolia szczecińsko-kamieńskaArchidiecezja szczecińsko-kamieńska18 czerwca 20164Diecezja koszalińsko-kołobrzeska –0Diecezja zielonogórsko-gorzowska 9 stycznia 20212Metropolia warmińskaArchidiecezja warmińska 24 maja 20202Diecezja elbląska 4 lipca 202010Diecezja ełcka 20 grudnia 20095Metropolia warszawskaArchidiecezja warszawska9 sierpnia 20095Diecezja płocka –0Diecezja warszawsko-praska 14 maja 20225Metropolia wrocławskaArchidiecezja wrocławska –0Diecezja legnicka 5 czerwca 20217Diecezja świdnicka 10 sierpnia 20202Ordynariat Polowy Wojska Polskiego –0
Diakoni stali wyświęceni w Polsce