thumb|400px| Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych – umowa międzynarodowa ONZ dotycząca praw człowieka, której celem jest ochrona praw i godności osób niepełnosprawnych. Strony Konwencji są zobowiązane do promowania, ochrony i zapewnienia pełnego korzystania z praw człowieka przez osoby niepełnosprawne oraz zapewnienia im pełnej równości na mocy prawa. Konwencja posłużyła jako główny katalizator w globalnym ruchu, który od postrzegania osób niepełnosprawnych jako beneficjentów akcji charytatywnych, leczenia i społecznej ochrony w kierunku postrzegania ich jako równych członków społeczeństwa objętych prawami człowieka. Jest to również jedyny instrument ONZ w dziedzinie praw człowieka o wyraźnym zamiarze zrównoważonego rozwoju. Konwencja ta jest pierwszym traktatem o prawach człowieka podpisanym w XXI wieku.

Tekst został przyjęty przez Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych 13 grudnia 2006 roku i otwarty do podpisu 30 marca 2007 roku. Po ratyfikacji przez dwudziestą stronę Konwencja weszła w życie 3 maja 2008 roku. Według stanu z października 2018 roku Konwencję podpisały i ratyfikowały 172 państwa, w tym Unia Europejska (która ratyfikowała ją 23 grudnia 2010 roku jako wszystkie jej państwa członkowskie). Konwencja jest monitorowana przez Komitet Praw Osób Niepełnosprawnych.

Konwencja została spisana w 6 językach miarodajnych: angielskim, arabskim, chińskim, francuskim, hiszpańskim i rosyjskim (art. 50). Depozytariuszem jest Sekretarz Generalny ONZ (art. 41).

Polska podpisała i ratyfikowała Konwencję, natomiast nie ratyfikowała Protokołu Fakultatywnego.

Streszczenie Konwencja nawiązuje do tradycji prawa cywilnego – ma preambułę, w której przytacza się zasadę, że wszystkie prawa człowieka są uniwersalne, niepodzielne, współzależne, i wzajemnie powiązane Deklaracji Wiedeńskiej i Programu Działania Światowej Konferencji Praw Człowieka w Wiedniu. Zawiera 50 artykułów.

Artykuł 1 definiuje cel Konwencji: popieranie, ochrona i zapewnienie pełnego i równego korzystania ze wszystkich praw człowieka i podstawowych wolności przez wszystkie osoby niepełnosprawne oraz popieranie poszanowania ich przyrodzonej godności.

Artykuły 2 i 3 zawierają definicje takie jak komunikacja, w tym alfabet Braille’a, język migowy, dyskryminacja ze względu na niepełnosprawność, racjonalne usprawnienia i uniwersalne projektowanie, a także określają zasady ogólne Konwencji.

Artykuły 4-32 określają prawa osób niepełnosprawnych oraz obowiązki państw-stron wobec nich. Wiele z tych praw zostało już zatwierdzonych w innych konwencjach ONZ, takich jak Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych, Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych, Konwencja w sprawie zakazu stosowania tortur, ale z konkretnymi zobowiązaniami gwarantującymi, że mogą one być w pełni realizowane wobec osób niepełnosprawnych.

Prawa szczególne wynikające z tej Konwencji obejmują między innymi prawo do dostępności (art. 9), prawo równości i niedyskryminacji (art. 5), dostępu do wymiaru sprawiedliwości (art. 13), do samodzielnego życia i bycia włączonym do społeczności (art. 19), do mobilności (art. 20), rehabilitacji (art. 26), pracy i zatrudnienia (art. 27), a także udziału w życiu politycznym i publicznym (art. 29) i życiu kulturalnym, rekreacji, wypoczynku i sporcie (art. 30). Artykuły 33-39 regulują sprawozdawczość i monitorowanie Konwencji przez krajowe instytucje praw człowieka (art. 33) oraz ustanawiają komitet do spraw praw osób niepełnosprawnych (art. 34).

Artykuły 40-50 regulują ratyfikację, wejście w życie, a także formy dostępne dla osób niepełnosprawnych.

Treść Konwencji Konwencja opiera się na ośmiu zasadach przewodnich:

poszanowanie nieodłącznej godności, autonomii jednostki, w tym wolności dokonywania własnych wyborów, oraz niezależności

niedyskryminacja

pełny i efektywny udział oraz integracja społeczna

poszanowanie różnic i akceptacja osób niepełnosprawnych jako części ludzkiej różnorodności i człowieczeństwa

równość szans

dostępność

równość mężczyzn i kobiet

poszanowanie zmieniających się możliwości dzieci z niepełnosprawnością i poszanowanie prawa niepełnosprawnych dzieci do zachowania ich tożsamości.

Definicja niepełnosprawności Artykuł 2 (Definicje) nie zawiera definicji niepełnosprawności. Konwencja przyjmuje model społeczny niepełnosprawności, ale nie przedstawia konkretnej definicji. W preambule Konwencji (e) wyjaśniono, iż:

niepełnosprawność jest pojęciem ewoluującym i że niepełnosprawność wynika z interakcji między osobami z dysfunkcjami a barierami wynikającymi z postaw ludzkich i środowiskowymi, które utrudniają tym osobom pełny i skuteczny udział w życiu społeczeństwa, na zasadzie równości z innymi osobami

Artykuł 1 (Cel) wyjaśnia, iż:

Do osób niepełnosprawnych zalicza się te osoby, które mają długotrwale naruszoną sprawność fizyczną, umysłową, intelektualną lub w zakresie zmysłów co może, w oddziaływaniu z różnymi barierami, utrudniać im pełny i skuteczny udział w życiu społecznym, na zasadzie równości z innymi osobami.

Jednakże użycie terminu zalicza się nie powinno być interpretowane jako wykluczające tych, którzy mają naruszoną sprawność przez krótkotrwały czas.

Zasada racjonalnych usprawnień Konwencja definiuje racjonalne usprawnienia jako konieczne i odpowiednie zmiany i dostosowania, nie nakładające nieproporcjonalnego lub nadmiernego obciążenia, jeśli jest to potrzebne w konkretnym przypadku, w celu zapewnienia osobom niepełnosprawnym możliwości korzystania z wszelkich praw człowieka i podstawowych wolności oraz ich wykonywania na zasadzie równości z innymi osobami.

Prewencja dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność Artykuł 8 mówi o zobowiązaniu się państw stron do skutecznych działań mających na celu podnoszenia świadomości społeczeństwa w sprawach dotyczących osób niepełnosprawnych, zwalczania stereotypów, uprzedzeń i szkodliwych praktyk wobec osób niepełnosprawnych we wszystkich dziedzinach życia, a także do promowania wiedzy o zdolnościach i wkładzie osób niepełnosprawnych do społeczeństwa.

Dostępność Konwencja podkreśla, że osoby z niepełnosprawnościami powinny mieć możliwość niezależnego życia i pełnego uczestnictwa we wszystkich aspektach życia. W tym celu państwa strony powinny podjąć odpowiednie środki, aby zapewnić im dostęp do środowiska, transportu, usług i urządzeń teleinformatycznych oraz dostęp do innych usług i urządzeń publicznie dostępnych. Dostępność można podzielić na trzy grupy:

dostępność fizyczna

dostępność usług

dostępność do komunikacji i informacji.

Sytuacje zagrożenia i sytuacje wymagające pomocy humanitarnej Artykuł 11 mówi o tym, iż państwa-strony podejmą, zgodnie ze swoimi zobowiązaniami wynikającymi z prawa międzynarodowego, w tym międzynarodowego prawa humanitarnego oraz międzynarodowego prawa praw człowieka, wszelkie niezbędne środki w celu zapewnienia ochrony i bezpieczeństwa osób z niepełnosprawnościami w sytuacjach zagrożenia, w tym w trakcie trwania konfliktu zbrojnego, w sytuacjach wymagających pomocy humanitarnej i w przypadku klęsk żywiołowych.

Równość wobec prawa Artykuł 12 Konwencji określa, iż państwa strony potwierdzają, że osoby z niepełnosprawnościami mają prawo do uznania ich za podmioty prawa, mają zdolność prawną, na zasadzie równości z innymi osobami we wszystkich aspektach życia, podejmą odpowiednie środki w celu zapewnienia osobom z niepełnosprawnościami dostępu do wsparcia, którego mogą potrzebować przy korzystaniu ze zdolności prawnej, a także zagwarantują, że wszelkie środki związane z korzystaniem ze zdolności prawnej obejmować będą skuteczne i odpowiednie zabezpieczenia w celu zapobiegania nadużyciom, zgodnie z międzynarodowym prawem praw człowieka.

Państwa, które ratyfikowały Konwencję, zobowiązały się również do podjęcia wszelkich efektywnych środków w celu zapewnienia równego traktowania osób z niepełnosprawnościami do kontroli własnych spraw finansowych, do posiadania i dziedziczenia własności oraz do jednakowego dostępu do pożyczek bankowych, hipotecznych i innych form kredytów, a także zapewnią, że osoby z niepełnosprawnościami nie będą samowolnie pozbawione własności.

Dostęp do wymiaru sprawiedliwości Artykuł 13 Konwencji potwierdza efektywny dostęp osób z niepełnosprawnościami do wymiaru sprawiedliwości, stwierdzając, iż:

Państwa strony zapewnią osobom niepełnosprawnym, na zasadzie równości z innymi osobami, skuteczny dostęp do wymiaru sprawiedliwości, w tym poprzez wprowadzenie dostosowań proceduralnych i dostosowań odpowiednich do ich wieku, w celu ułatwienia skutecznego udziału, bezpośrednio lub pośrednio, zwłaszcza jako świadków, we wszelkich postępowaniach prawnych, w tym na etapie śledztwa i innych form postępowania przygotowawczego, a także, że państwa, które ratyfikowały Konwencję, będą popierać odpowiednie szkolenia osób pracujących w wymiarze sprawiedliwości, w tym w policji i więziennictwie.

Prawo do edukacji Konwencja stanowi, iż osobom niepełnosprawnym należy zagwarantować prawo do edukacji na wszystkich poziomach, niezależnie od wieku, bez dyskryminacji i na zasadzie równych szans.

Państwa, które ratyfikowały Konwencję, zobowiązały się zapewnić, że:

dzieci niepełnosprawne nie są wykluczone z bezpłatnej i obowiązkowej edukacji w szkole podstawowej lub średniej;

dorosłe osoby z niepełnosprawnościami mają dostęp do szkolnictwa wyższego, kształcenia zawodowego, oraz innych form kształcenia wyrażonych w Konwencji;

Państwa te powinny podjąć odpowiednie środki, takie jak:

wspieranie uczenia się alfabetu Braiile’a, alternatywnych i wspomagających metod komunikacji oraz umiejętności orientacji i mobilności, a także ułatwianie wzajemnego wsparcia i mentoringu;

wspieranie nauki języka migowego i promowanie tożsamości językowej społeczności osób niesłyszących;

propagowanie kształcenia, w szczególności dzieci, które są niewidome i/lub niesłyszące, w najbardziej odpowiednich dla danej osoby językach i środkach komunikacji;

zatrudnienie nauczycieli, w tym nauczycieli z niepełnosprawnościami, którzy posiadają kwalifikacje w zakresie języka migowego i/lub alfabetu Braille’a, oraz szkolenie osób zawodowo zajmujących się edukacją w zakresie świadomości tematyki niepełnosprawności, korzystania z technik i materiałów edukacyjnych w celu wspierania osób z niepełnosprawnościami.

Prawo do korzystania z opieki zdrowotnej Konwencja stanowi, że państwa-strony uznają, iż osoby z niepełnosprawnościami mają prawo do osiągnięcia najwyższego możliwego poziomu stanu zdrowia, bez dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność, a także zapewnią im taki sam jak w przypadku innych osób zakres, jakość i standard opieki zdrowotnej i programów zdrowotnych, w tym w zakresie zdrowia seksualnego i prokreacyjnego, jak również zapewnią im te usługi zdrowotne, które są im potrzebne, szczególnie ze względu na ich niepełnosprawność, w tym wczesne rozpoznawanie i leczenie, a także usługi mające na celu ograniczenie i zapobieganie pogłębianiu się niepełnosprawności, w tym u dzieci i osób starszych, a także zagwarantują świadczenie usług opieki zdrowotnej możliwie blisko ich społeczności, w których żyją osoby z niepełnosprawnościami, w tym na obszarach wiejskich i będą zapobiegać przypadkom odmowy udzielenia, ze względu na niepełnosprawność, opieki i usług zdrowotnych, albo pożywienia i płynów.

Ochrona integralności osobistej Artykuł 17 stanowi, iż każda osoba niepełnosprawna ma prawo do poszanowania jej integralności fizycznej i psychicznej, na zasadzie równości z innymi osobami.

Poszanowanie domu i rodziny, prawo do adopcji dzieci