Cyklon Idai – cyklon tropikalny, który w marcu 2019 roku nawiedził południowo-wschodnią Afrykę. Był jednym z najtragiczniejszych w skutkach (spośród odnotowanych) tego typu zjawisk atmosferycznych w Afryce i całej półkuli południowej. Długotrwała nawałnica spowodowała katastrofalne zniszczenia w Mozambiku, Zimbabwe i Malawi, czego efektem było ponad 1000 ofiar śmiertelnych i tysiące osób zaginionych. Idai był drugim najbardziej śmiertelnym cyklonem tropikalnym, który odnotowano w południowo-zachodnim basenie Oceanu Indyjskiego; 1. w tym zestawieniu pozostał cyklon na Mauritiusie z 1892 roku. Na południowej półkuli żywioł zajmował (stan na marzec 2019 r.) 3. miejsce w klasyfikacji najbardziej śmiertelnych cyklonów tropikalnych, które zostały odnotowane, za wspomnianym maurytyjskim cyklonem (1892) i cyklonem Flores, który nawiedził indonezyjską wyspę Flores w 1973 roku.
Idai był dziesiątym sztormem, któremu nadano nazwę, i siódmym intensywnym cyklonem tropikalnym w sezonie cyklonowym 2018/2019 w południowo-zachodniej części Oceanu Indyjskiego. Idai powstał z depresji tropikalnej, która 4 marca pojawiła się u wschodniego wybrzeża Mozambiku. Tego samego dnia sztorm, Tropical Depression 11, dotarł do brzegu Mozambiku i wędrując nad lądem, pozostał cyklonem tropikalnym. 9 marca niż pojawił się ponownie nad kanałem Mozambickim; następnego dnia umocnił się i przeobraził w Moderate Tropical Storm Idai. Wówczas Idai rozpoczął okres szybkiej intensyfikacji, osiągając wstępną intensywność szczytową; 11 marca stał się intensywnym cyklonem tropikalnym z wiatrami ciągłymi o prędkości 175 km/h. W związku ze strukturalnymi zmianami, które zachodziły w wewnętrznym rdzeniu cyklonu, Idai zaczął słabnąć do cyklonu tropikalnego. Intensywność Idai pozostała w stagnacji przez około jedną dobę, zanim ponownie zaczął się nasilać. 14 marca Idai osiągnął swą szczytową intensywność z maksymalnymi wiatrami ciągłymi o prędkości 195 km/h i minimalnym centralnym ciśnieniem na poziomie 940 hPa. Kiedy Idai dotarł do wybrzeża Mozambiku, zaczął słabnąć, co było związane z mniej sprzyjającymi warunkami. 15 marca, będąc intensywnym tropikalnym cyklonem, Idai uderzył w wybrzeże w pobliżu miasta Beiry, w Mozambiku, a 16 marca osłabł, tworząc resztki niżu. Pozostałości Idai przez kolejny dzień powolnie przemieszczały się w głąb lądu, zanim 17 marca zmieniły kurs i skręciły na wschód. 19 marca resztki cyklonu pojawiły się ponownie nad kanałem Mozambickim, a 21 marca rozproszyły się.
Idai przyniósł silne wiatry i spowodował wielkie powodzie na Madagaskarze, w Mozambiku, Malawi oraz Zimbabwe, które spowodowały śmierć 1007 osób: 602 w Mozambiku, 344 w Zimbabwe, 60 w Malawi oraz 1 na Madagaskarze; więcej niż 3 miliony innych zostało dotkniętych przez żywioł. Katastrofalne w skutkach szkody powstały w mieście Beira i w jego okolicy, w środkowo-wschodnim Mozambiku. Prezydent Mozambiku oznajmił, że podczas nawałnicy mogło zginąć ponad 1 tys. osób. Wraz z pojawieniem się cyklonu rozwinął się poważny kryzys humanitarny – na obszarze Mozambiku i Zimbabwe setki tysięcy osób potrzebowało nagle pilnej pomocy. W pierwszym z tych państw ratownicy zmuszeni byli pozwolić umrzeć części poszkodowanych, by uratować innych. Szkody w infrastrukturze spowodowane cyklonem Idai na obszarze Mozambiku, Zimbabwe, Madagaskaru oraz Malawi oszacowano na co najmniej 1 miliard USD (2019), co oznacza, że był to najbardziej kosztowny cyklon tropikalny w południowo-zachodniej części Oceanu Indyjskiego.
Historia meteorologiczna cyklonu thumb|left|Skumulowane opady deszczu w dniach 13–20.03.2019 na wybrzeżu Afryki (dane z misji GPM) Cyklon Idai powstał z wydłużonej cyrkulacji, którą od 1 marca monitorowało biuro Météo-France zlokalizowane na francuskiej wyspie Reunion (MFR). Wówczas był nad kanałem Mozambickim i przesuwał się na zachód, południowy zachód, w kierunku wschodniego wybrzeża Afryki. Przez kolejne dwa dni MFR kontynuowało śledzenie formacji, kiedy rozwinęła się głęboka konwekcja. 4 marca biuro MFR stwierdziło, że cyklon Tropical Depression 11 powstał u wschodnich wybrzeży Mozambiku. Niż powolnie przesuwał się na zachód, docierając tego samego dnia do wybrzeży Mozambiku. Przemieszczająca się nad lądem formacja utrzymywała swój status cyklonu tropikalnego. Niedługo po dotarciu do brzegu formacja skręciła na północ. Przez kolejne kilka dni cyklon Tropical Depression 11 odbywał przeciwny do kierunku ruchu wskazówek zegara obieg w okolicy granicy Malawi z Mozambikiem, a następnie skręcił na wschód i ponownie pojawił się nad kanałem Mozambickim. 8 marca o godzinie 22:00 UTC Joint Typhoon Warning Center (JTWC) wydało ostrzeżenie dotyczące formacji tropikalnego cyklonu (Tropical Cyclone Formation Alert, TCFA), w którym zwrócono uwagę na umacniające się centrum cyrkulacji niskiego poziomu, a także, iż formacja miała sprzyjające warunki: niski uskok wiatru oraz temperatura powierzchni oceanu na poziomie 30 °C do 31 °C.
thumb|Cyklon Tropical Depression 11 przesuwający się w stronę wybrzeża Mozambiku (4 marca)
9 marca JTWC wydało pierwsze ostrzeżenie związane z formacją, klasyfikując ją jako Tropical Cyclone 18S. 10 marca (00:00 UTC), kiedy doszło do przyspieszonej konwekcji oraz rozwoju zróżnicowanych charakterystyk atmosferycznych obiektów meteorologicznych, MFR określiło formację jako umiarkowaną nawałnicę tropikalną i nazwało ją Idai. Wtedy Idai rozpoczęło okres szybkiej intensyfikacji, a przed 18:00 UTC MFR uaktualniło status niżu do cyklonu tropikalnego. W tym samym czasie JTWC sklasyfikowało go jako huragan kategorii 1. w pięciostopniowej skali Saffira-Simpsona. Dodatkowo wzmożenie podzwrotnikowego pasa na południowym zachodzie oraz słabnięcie tropikalnej strefy konwergencji na północy spowodowało spowolnienie ruchu niżu ku przodowi. 11 marca (ok. 12:00 UTC) Idai osiągnął swoją początkową intensywność szczytową jako intensywny cyklon tropikalny z prędkością 175 km/h 10-minutowych maksymalnych wiatrów ciągłych. W tym czasie MFR poinformowało, że wewnętrzna struktura cyklonu się wzmocniła, a oko cyklonu dostrzegalne było w termowizyjnym zobrazowaniu. W międzyczasie JTWC określiło w przybliżeniu prędkość 1-minutowych wiatrów na poziomie 195 km/h i sklasyfikowało go jako huragan kategorii 3. w skali Saffira Simpsona.
Wkrótce potem, kiedy nastąpił cykl wymiany ściany chmur wokół oka cyklonu i doszło do pomieszania suchego powietrza, Idai zaczął stopniowo słabnąć. Odnotowano również, że pod wzrastającym wpływem subtropikalnego pasa na północy, Idai kierował się w południowo-zachodnią stronę. 12 marca (06:00 UTC) Idai osiągnął najniższy poziom statusu tropikalnego cyklonu z prędkością 10-minutowych wiatrów 130 km/h. W tamtym czasie MFR odnotowało, że Idai miało słabo uformowane oko, ponieważ nadal trwał cykl wymiany ścian oka. W ciągu następnego dnia intensywność Idai zmieniła się nieznacznie, co spowodowane było trwającymi w jego wewnętrznym jądru zmianami strukturalnymi. W tym samym czasie Idai zaczął wędrować na zachód. Przed 18:00 UTC 13 marca Idai rozwinął duże oko i przybrał cechy pierścieniowego cyklonu tropikalnego. Sześć godzin później Idai osiągnął intensywność szczytową z prędkością 10-minutowych maksymalnych wiatrów ciągłych 195 km/h oraz minimalnym centralnym ciśnieniem 940 hPa. W tamtym czasie JTWC poinformowało, że Idai osiągnął szczytową intensywność z prędkością 1-minutowych wiatrów ciągłych 205 km/h. Wkrótce potem Idai, który zbliżał się do wybrzeża Mozambiku, zaczął słabnąć, co spowodowane było niższymi temperaturami powierzchni oceanu oraz pionowym uskokiem wiatru.
15 marca (00:00 UTC) MFR doniosło, że Idai, przy prędkości 10-minutowych wiatrów ciągłych 165 km/h, dotarł do brzegu nieopodal Beiry, w Mozambiku. Niedługo potem JTWC wydało ostatnie ostrzeżenie związane z Idai, w którym stwierdzono, że konwekcja ściany oka cyklonu słabnie, a górna powierzchnia chmur cyklonu się ociepla. Po uderzeniu w ląd Idai szybko osłabł; o godzinie 6:00 UTC tego samego dnia MFR oświadczyło, że Idai przemianował się w niż lądowy, który z wiatrami o sile wichru kontynuował przemieszczanie się w głąb lądu. Sześć godzin później MFR wydało ostatnie ostrzeżenie dotyczące Idai. Wówczas przepowiadano, że cyrkulacja Idai nie ustąpi przez kilka kolejnych dni, a także, iż w tym czasie przyniesie w całym regionie silne opady deszczu. Przez następne kilka dni MFR nadal monitorowało Idai, który pod koniec 16 marca przekształcił się w pozostałości niżu. 17 marca MFR odnotowało, że nad wschodnim Zimbabwe pozostały jedynie cyrkulujące szeroko (w kierunku zgodnym z ruchem wskazówek zegara) masy powietrza, chociaż opady deszczu z pozostałości Idai nadal dotykały cały region. Tego samego dnia pozostałości Idai skręciły ponownie na wschód; 19 marca niż po raz drugi wrócił nad kanał Mozambicki. Po natrafieniu przez pozostałości Idai na niekorzystne warunki niż natychmiast osłabł; pod koniec 21 marca rozproszył się nad kanałem Mozambickim.
Skutki + Ofiary i straty według państw Państwo Ofiary Zaginieni Ranni Poszkodowani Straty(USD 2019) 602 „Tysiące” 1641 344 257 >232 N/A 60 3 577 N/A 1 2 0 1100 N/A Razem: >2262 >2450 ≥1 mld Idai przyniósł wielkie powodzie na obszarach Mozambiku, Zimbabwe i Malawi, które spowodowały śmierć co najmniej 913 osób. Biuro ONZ ds. Koordynacji Pomocy Humanitarnej oszacowało, że w tych trzech państwach skutków cyklonu doświadczyło łącznie 1,6 miliona osób. Straty w infrastrukturze tych państw, które spowodował cyklon Idai, oszacowano na co najmniej 1 miliard USD.
Mozambik Pierwsze uderzenie thumb|Powódź w mieście Tete, która zalała liczne domostwa po pierwszym uderzeniu Idai 6 marca w Mozambiku nastąpiły powodzie, spowodowane pierwszym niżem, które dotknęły głównie północno-środkowe prowincje: Niassa, Tete i Zambézia; ostatnia ucierpiała najbardziej. Powodzie spowodowane tropikalnym niżem spowodowały śmierć 66 osób, a 111 innych zostało rannych. Doniesiono, że 5756 domów zostało zniszczonych, a konstrukcje kolejnych domów zostały naruszone. Dodatkowo 8 szpitali oraz 938 sal lekcyjnych uległo zrujnowaniu. Powodzie zniszczyły hektarów upraw.
Drugie uderzenie Cyklon Idai dokonał katastrofalnych zniszczeń na dużym obszarze środkowego i zachodniego Mozambiku. Niszczycielskie wiatry zdewastowały tereny strefy przybrzeżnej, a gwałtowna powódź zniszczyła śródlądowe rejony; Światowa Organizacja Meteorologiczna określiła te spustoszenia w ten sposób: „jedna z najgorszych klęsk wywołanych przez zjawiska meteorologiczne na półkuli południowej”. Wynikiem skumulowanych skutków powodzi i wiatru było co najmniej 446 ofiar śmiertelnych. Przenoszone przez wiatr szczątki spowodowały w mieście Beira obrażenia u wielu ludzi; w niektórych przypadkach dochodziło do sytuacji, że kawałki blach dachowych odcinały ludziom głowy. Ponad 1500 rannym, którzy ucierpieli po nawałnicy, udzielono pomocy medycznej w szpitalach w Beirze. Według Międzynarodowej Organizacji ds. Migracji (stan na 25 marca) szacunki wskazywały, że całkowicie zniszczonych zostało domów, uszkodzonych , a zalanych domów zostało . Zgodnie z szacunkami, 1,85 miliona osób w Mozambiku zostało dotkniętych skutkami cyklonu. Oprócz zniszczeń w infrastrukturze obejmujących cały kraj, doszło do szkód wyrządzonych w uprawach, których powierzchnia wyniosła około hektarów. Rolnicy z tych obszarów zostali bez środków na zakup nasion. Znaczna część pól uprawnych, gdzie zbliżały się plony, sąsiadowała z miejscem uderzenia cyklonu, co spotęgowało zagrożenie niedoborów żywności, i spowodowało, że kraj stanął w obliczu wysokiego ryzyka wystąpienia klęski głodu; Mozambik już wcześniej miał jeden z najgorszych na świecie wskaźników dotyczących niedożywienia wśród dzieci.
thumb|Zdjęcie satelitarne (Sentinel-1, 19 marca), z fałszywym odwzorowaniem kolorów, przedstawiające powodzie (w czerwieni) w regionie, gdzie Idai uderzył po raz drugi