Otmuchów

Otmuchów (hist. również Odmuchów, Odmachów, , ) – miasto w województwie opolskim, w powiecie nyskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Otmuchów. Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. miasto liczyło 6179 mieszkańców.

Miasto położone było historycznie na Dolnym ŚląskuGranicą jest Nysa Kłodzka – R. Pysiewicz-Jędrusik, A. Pustelnik, B. Konopska, Granice Śląska, Wrocław 1998, ., po czym w 1815 r. wraz z powiatem grodkowskim weszło w skład Górnego Śląska i Rejencji Opolskiej, natomiast geograficznie na Przedgórzu Sudeckim, w Obniżeniu Otmuchowskim w południowej części województwa opolskiego nad Nysą Kłodzką między sztucznymi zbiornikami wodnymi Jeziorem Otmuchowskim i Nyskim, przy drodze krajowej nr 46, którą na tym odcinku biegnie też droga łącząca Górny Śląsk z ziemią kłodzką. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do starego woj. opolskiego. Do roku 1975 wchodziło w skład powiatu grodkowskiego.

Nazwa mały|lewo|Nazwa Odmuchów w urzędowym pruskim dokumencie z 1750 roku wydanym w języku polskim w BerliniePruski dokument z roku 1750 ustalający urzędowe opłaty na Śląsku – „Wznowione powszechne taxae-stolae sporządzenie, Dla samowładnego Xięstwa Sląska, Podług ktorego tak Auszpurskiey Konfessyi iak Katoliccy Fararze, Kaznodzieie i Kuratusowie Zachowywać się powinni. Sub Dato z Berlina, d. 8. Augusti 1750”.. mały|lewo|Otmuchów, 1738 r. – widok na miasto i zamek – Friedrich Bernhard Werner mały|lewo|Otmuchów, (Ottmachau), 1906 r. – Richard Knötel Znaczenie nazwy miasta nie jest jednoznaczne. Niemiecki językoznawca Heinrich Adamy w swoim dziele o nazwach miejscowości na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu wymienia jako najwcześniejszą zanotowaną nazwę miejscowości zapisaną w dokumencie z 1103 roku Othemochow podając jej znaczenie „Finsterwalde, Burgium Walddickicht”, czyli po polsku „Ciemny las, zamek w kniejach”. Nazwa może również pochodzić od nazwy osobowej Otmuch. Podobnie jak w przypadku miejscowości Odmuchów.

Miejscowość jako „Otemochow” wymieniona została w Bulli wrocławskiej w roku 1155Władysław Jan Grabski, „300 miast wróciło do Polski. Informator historyczny”, PAX, Warszawa 1960, hasło Otmuchów, s. 340... Nazwę miejscowości w zlatynizowanej staropolskiej formie Othmuchow notuje kilkukrotnie spisana po łacinie w latach 1269–1273 Księga henrykowska. Nazwę Othmuchow wymienia również w Rocznikach Królestwa Polskiego spisanych w latach 1455–1480 polski kronikarz Jan DługoszJan Długosz, L. VII, s. 835.. W 1475 roku w łacińskich statutach Statuta synodalia episcoporum Wratislaviensium miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formie OthmuchouieFranz Xaver Seppelt, „Die Breslauer Diözesansynode vom Jahre 1446”, Franz Goerlich, Breslau 1912. – tekst łaciński statutów w wersji zdigitalizowanej..

W roku 1613 śląski regionalista i historyk Mikołaj Henel wymienił miejscowość w swoim łacińskim dziele o geografii Śląska pt. Silesiographia podając dwie nazwy Otmuchovia, Othmuchaw[Nicolaus Henel von Hennenfeld, „Silesiographia Breslo-Graphia”, Frankfurt am Main 1613, s. 43.].

Miejscowość nosiła nazwę historyczną Odmuchów, Odmachów. Nazwę tę wymienia w pruskim urzędowym dokumencie z 1750 roku wydanym w języku polskim w Berlinie Fryderyk Wielki oraz Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wydany pod koniec wieku XIXOdmuchów – Słownik geograficzny Królestwa Polskiego..

Polską nazwę Odmuchów w książce „Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej” wydanej w Głogówku w 1847 wymienił śląski pisarz Józef LompaJózef Lompa, „Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej”, Głogówek 1847, s. 27.. Niemiecki historyk Gustav Adolf Stenzel w swoich komentarzach do księgi henrykowskiej wydanych w roku 1854 jako pierwotną nazwę miejscowości podaje Otmuchow. Polską nazwę Odmuchów oraz niemiecką Ottmachau wymienia w 1896 roku śląski pisarz Konstanty Damrot w książce o nazewnictwie miejscowym na ŚląskuKonstanty Damrot, „Die älteren Ortsnamen Schlesiens, ihre Entstehung und Bedeutung: mit einem Anhange über die schlesisch-polnischen Personennamen: Beiträge zur schlesischen Geschichte und Volkskunde”, Verlag von Felix Kasprzyk, Beuthen 1896.. Damrot w swojej książce wymienia również starsze nazwy z łacińskich dokumentów z roku 1278 Otmuchow i Odmuchovo. Zniemczona nazwa Ottmachau występuje już w roku 1121, później w roku 1426 i od roku 1651 do drugiej wojny światowej.

Obecna nazwa została administracyjnie zatwierdzona 7 maja 1946Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. ()..

Historia mały|lewo|Fragment murów obronnych, XV w. mały|Zamek biskupi, obecnie hotel Jeden z najstarszych grodów kasztelańskich na Śląsku. Pierwsza wzmianka pochodzi z 1155 r., został przekazany wówczas przez księcia Jarosława biskupstwu wrocławskiemu i był w jego posiadaniu aż do 1810 r. W XIV wieku otoczony murami. Niszczony wojnami tracił swe znaczenie na rzecz rozwijającej się w sąsiedztwie Nysy, ówczesnej stolicy księstwa biskupiego.

Powstanie herbu miasta datuje się na rok 1347, w tym roku osada otrzymała magdeburskie prawa miejskie z potwierdzeniem wcześniejszej lokacji. W herbie znajduje się otwarta brama miejska w kolorze białym na niebieskim polu. Od XIV wieku używana jako pieczęć miejska. W końcu XV w. silna germanizacja pod wpływem biskupa Jana Rotha

W czasie II wojny światowej w miejscowości Niemcy utworzyli jeden z obozów koncentracyjnych dla Polaków na Śląsku tzw. Polenlager 86Polenlager Ottmachau, Bundesarchiv.. 13 kwietnia 1945 r. niemiecki lekarz z NSDAP dokonał mordu na 26 umysłowo chorych pacjentach szpitala św. Józefa w Otmuchowie. Niemcy zostali wyparci z miasta 8 maja 1945 roku przez oddziały 286 dywizji piechoty 115 korpusu piechoty 59 armii ze składu 1 Frontu Ukraińskiego. W 1970 roku ku czci poległych żołnierzy radzieckich odsłonięto pomnik przy ul. Parkowej. W 1973 roku na ul. Krakowskiej postawiono pomnik płk. W.F. Orłowa – dowódcy VI korpusu zmechanizowanego 4 armii pancernej gwardii, Bohatera Związku Radzieckiego, który poległ w okolicach miasta 18 marca 1945 rokuRada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945”, Sport i Turystyka 1988, , s. 493..

W okresie Polski Ludowej rozbudowano cukrownię, powstały zakłady przemysłu spożywczego i metalowegoWojciech Jankowski, Mały przewodnik po Polsce, Wydawnictwo Sport i Turystyk Warszawa 1983 , s. 216.

1 stycznia 2018 do miasta włączono 4 okoliczne wsie: Nieradowice (382,30 ha), Sarnowice (302,56 ha), Śliwice (475,38 ha) oraz Wójcice (1011,48 ha), których typ miejscowości zmienił się ze wsi na część miasta. Obszar Otmuchowa zwiększył się przez to o 2171,72 ha (21,72 km²).

Demografia Otmuchów podlega pod Urząd Statystyczny w Opolu, oddział w Prudniku.

thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców Otmuchowa w 2014 roku

Zabytki mały|upright|lewo|Brama Wróbla (Nyska) mały|Barokowy kościół pw. św. Mikołaja i Franciszka Ksawerego mały|Zamek Dolny – pałac, obecnie siedziba urzędu miasta mały|Park w zespole zamkowym mały|Renesansowy ratusz na rynku Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są: układ urbanistyczny średniowiecznego założenia miasta kościół par. pw. śś. Mikołaja i Franciszka Ksawerego, okazała barokowa budowla z l. 1690-1701 – z końca XVII w., wzniesiona na wzgórzu, na miejscu istniejącego dawniej kościoła, pełni obecnie funkcję kościoła parafialnego. W kościele tym, znajdują się cztery obrazy pędzla Michała Leopolda Willmanna, a także seria 38 fresków, które na zlecenie biskupa wrocławskiego Franciszka Ludwika wykonał Karol Dankwart, twórca m.in. prac w Kościele św. Anny w Krakowie czy na Jasnej Górze. Kościół jest siedzibą parafii kościół ewangelicki, z XIX w. (nie istnieje) kaplica pw. Świętego Krzyża, ul. Krakowska, z XVIII w. cmentarz parafialny, z XIX w. kościół cmentarny pw. św. Anny, neogotycka budowla, pochodząca z drugiej poło&wy XIX wieku. W miejscu tym istniał od średniowiecza szpital miejski i kaplica pw. N. M. Panny, fundacji biskupów wrocławskich kaplica, z poł. XIX w. cmentarz żydowski, na terenie parku „Bażanciarnia”, z lat 1830–1935 zespół zamkowy, z XIII–XVIII w.-XIX w.: zamek biskupi, wzniesiony prawdopodobnie w XIII w. na miejscu drewnianego grodu kasztelańskiego, sprzed 1155 roku, na szczycie górującego nad okolicą wzgórza. Dwukrotnie zniszczony w czasie wojen husyckich w latach 1430 i 1443. W 1484 roku został przebudowany przez biskupa RothaŁuczyński Romuald M. Zamki, dwory i pałace w Sudetach, Legnica, 2008, s. 284.. W latach 1585–1596 przebudowano go ponownie w stylu renesansowym. Z tego okresu pochodzi m.in. zwieńczenie wieży zamkowej i sgraffitowe obramowanie okien. W roku 1646 zamek został zajęty przez Szwedów. Na dziedzińcu zamkowym mieściły się zabudowania gospodarcze oraz kaplica zamkowa, znana z przekazów od 1470 roku. Według opisu z roku 1666 była to budowla kamienna, sklepiona o ceglastej posadzce i kryta dachówką. Na wieżyczce kapicy znajdował się zegar słoneczny. W centralnej części dziedzińca jest studnia, która przetrwała do dziś. Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów zamku są schody, zwane końskimi. Schody zostały wzniesione na polecenie biskupa Filipa von Sinzendorf, który w wyniku choroby poruszał się w lektyce. Rezydencja obejmowała także zamek dolny pałac – zamek dolny, zbudowany w latach 1706–1707 przez nyskiego architekta M. Kleina w stylu barokowym. Obecnie siedziba Urzędu Miasta studnia z obudową park fragmenty murów obronnych – miejskich, do naszych czasów zachowały się odcinki murów w różnych częściach miasta a także: basteja w ścianach domu, ul. Cicha 2/3 wieża – brama „Wróbla”, z XV w., XVI w., zwana Bramą Nyską, gotycka, zwieńczona renesansową attyką, niegdyś miejskie więzienie ratusz, prawdopodobnie zbudowany został około 1538 roku – XVI w. w stylu renesansowym. Swój obecny wygląd zawdzięcza odbudowie w 1817 r. Fasadę ratusza zdobi późnorenesansowa dekoracja sgraffitowa. Na ścianach ratusza zachował się XVI-wieczny zegar słoneczny. Zegar ten często nazywa się „Zegarem Paracelsusa”, na cześć legendy, według której ów medyk miał zawitać do Otmuchowa podczas swoich podróży i wybawić miasto od zarazy, ratusz wypisany z księgi rejestru dom, ul. Krakowska 4, z połowy XIX w. budynek gospodarczy, ul. Orkana 2, z połowy XVIII w. domy, Rynek 2, 3, 4, z XVII–XVIII w. domy, ul. Nyska – 2, 4, 6, 8, z XVII/XVIII w., XIX w. wodociągowa wieża ciśnień, w zespole dworca kolejowego

Nieradowice dwór, z XVII w., XIX w.

Sarnowice dom nr 17, murowano-szachulcowy, z XIX w.

Wójcice mały|Kościół pw. św. Andrzeja w Otmuchowie-Wójcicach kościół par. pw. św. Andrzeja, z l. 1816-18. cmentarz, z poł. XIX w. ogrodzenie dom nr 32, z XIX w. dom nr 87, z XIX w. dom z kapliczką nr 140, z poł. XIX w. dom nr 145, z XIX w.

Gospodarka Większy zakład (według liczby zatrudnionych): Zakład Przemysłu Cukierniczego Otmuchów S.A. (ZPC Otmuchów) – spółka akcyjna średniej wielkości zatrudniająca około 550 osób.

Zlikwidowane zakłady Südzucker – Cukrownia Otmuchów S.A. – (zatrudniała około 100 osób) zakład produkujący cukier i syrop z buraków cukrowych. Pod koniec lutego 2009 właściciel zakładu ogłosił zaprzestanie produkcji i likwidację zakładu W czerwcu 2009 roku zakład zamknięto, w 2013 roku zakład wyburzono. Eko Vimar Orlański – zakład produkujący kotły centralnego ogrzewania. Ogłosił upadłość w październiku 2015.

Cukrownia Otmuchów