Parady i marsze równości w Polsce – zgromadzenia publiczne w formie marszów (najczęściej łączonych z manifestacją), których głównym celem jest demonstracja przeciwko dyskryminacji prawnej i społecznej, zwrócenie uwagi na prawa grup mniejszościowych, promowanie akceptacji społecznej, celebracja dumy mniejszości, zwłaszcza mniejszości seksualnych – lesbijek, gejów, osób biseksualnych, transpłciowych i queer (LGBTQ), jakie odbywają się w Polsce od 2001. Marsze w Polsce były inspirowane podobnymi wydarzeniami organizowanymi w miastach Stanów Zjednoczonych i Europy Zachodniej, które odbywają się tam od lat 70. XX wieku zazwyczaj pod nazwą Gay Pride lub Pride Parade („Marsz Dumy”).

Choć od lat postulaty podnoszone przez organizatorów i uczestników protestów są podobne i dotyczą przede wszystkim zrównania praw par jednopłciowych (podatkowych, spadkowych, rodzinnych), ułatwienia prawnego i medycznego dostępu do tranzycji dla osób transpłciowych oraz ochrony prawnej osób LGBTQ przed dyskryminacją, w polskim prawie nie doszło dotychczas do prawie żadnych zmian w tym zakresie. Zgodnie z corocznym raportem prowadzonym przez ILGA Europe, a dotyczącym prawnych regulacji prorównościowych wobec osób i rodzin LGBTQ, Polska w 2023 roku zajmuje ostatnie miejsce w UE i jedno z ostatnich spośród państw objętych badaniem, jeśli chodzi o zakres ochrony prawnej i rozwiązań antydyskryminacyjnych.

Początki aktywizmu osób LGBTQ i pierwsze wydarzenia równościowe

Chociaż zarówno w Polsce Ludowej, jak i od początku istnienia III RP formalnie nie istniała prawna kryminalizacja czynów homoseksualnych, to w praktyce temat homoseksualności w życiu społecznym był uznawany za tabu. Obraz osób homoseksualnych czy transpłciowych, jeśli pojawiał się w literaturze czy szerzej, kulturze, to najczęściej w formie karykaturalnej, a oficjalna propaganda PRL łączyła osoby homoseksualne z najbrutalniejszymi przestępstwami. Z tego powodu aktywność działaczy walczących o prawa mniejszości seksualnych nie spotykała się w latach 90. XX wieku z poparciem społeczeństwa, ani tym bardziej władz publicznych. Pierwsi działacze na rzecz praw gejów i lesbijek zaczęli działać w Polsce jeszcze w latach 80., w reakcji na prowadzoną przez ówczesną milicję akcję „Hiacynt” (1985-87), wymierzoną w środowiska osób homoseksualnych. Inspiracją były również podobne działania podejmowane coraz szerzej w krajach zachodnich.

Pierwszym protestem w kontekście praw osób LGBT+ w Polsce była manifestacja na Placu Zamkowym w Warszawie z roku 1993, na którym większość osób wolała zachować anonimowość: nie odsłaniała twarzy ani się nie wypowiadała. Pierwszym oficjalnym publicznym wydarzeniem równościowym był zorganizowany 17 czerwca 1995 na dziedzińcu Uniwersytetu Warszawskiego przez Lambdę Warszawa i Pink Press Dzień Dumy Gejowskiej, w ramach którego odbył się koncert zespołu Balkan Electrique. Organizatorzy nie uzyskali zgody na przemarsz.

Narodziny warszawskiej Parady Równości (2001–2003) Pomysłodawcą pierwszej warszawskiej Parady Równości w 2001 był Szymon Niemiec, ówczesny prezes Międzynarodowego Stowarzyszenia Gejów i Lesbijek na Rzecz Kultury w Polsce (ILGCN-Polska). W gronie współzałożycieli Parady znaleźli się również m.in.: Robert Ciepiela, Agata Gorządek, Miłosz Rodziewicz i Krzysztof Szymborski. Pomysł na Paradę Równości i jej nazwę zrodził się po pokazie reportażu z Gay Pride w Sydney zorganizowanym w jednym z nieistniejących już warszawskich klubów gejowskich. Nazwa Parady, odbiegająca od podobnych imprez w innych krajach, miała na celu podkreślenie idei wolności, równości i tolerancji wobec wszystkich grup mniejszościowych i marginalizowanych. Pierwsze parady w latach 2001–2003 odbywały się 1 maja, a ich organizatorem było ILGCN-Polska.

Zakazy i wyjście poza stolicę (2004–2005) Warszawa

mały|Parada Równości w Warszawie w 2007 roku W latach 2004 i 2005 ówczesny prezydent Warszawy, Lech Kaczyński wydał zakaz dla zgłoszonych kolejnych Parad Równości, powołując się na przepisy Prawa o ruchu drogowym. W 2004 w akcie protestu przeciw zakazowi odbył się pod Ratuszem Wiec Wolności. Natomiast w 2005 Parada przeszła ulicami Warszawy mimo zakazu. Wprowadzone zakazy miały odwrotny skutek od zamierzonego – znacząco wzrosło zainteresowanie wydarzeniem, a wsparcia udzielili mu liczni politycy lewicy, którzy przeszli w marszu, m.in. minister spraw wewnętrznych i administracji Ryszard Kalisz, wicepremier Izabela Jaruga-Nowacka, wicemarszałek Sejmu Tomasz Nałęcz, senatorowie Maria Szyszkowska i Kazimierz Kutz oraz niemieccy europarlamentarzyści Claudia Roth i Volker Beck. Skutkiem zakazów prezydenta Kaczyńskiego była decyzja Rzecznika Praw Obywatelskich Andrzeja Zolla o skierowanie przepisów, na które powoływał się w zakazie prezydent Warszawy, do Trybunału Konstytucyjnego. Wniosek ten, złożony 30 czerwca 2005, został rozpatrzony na rozprawie 18 stycznia 2006, której przewodniczyła prof. Ewa Łętowska. Trybunał orzekł, że zaskarżony przepis jest niezgodny z Konstytucją w takim zakresie, w jakim narusza on wolność do zgromadzeń. Również 18 stycznia 2006 Parlament Europejski wystąpił z rezolucją potępiającą wszelką dyskryminację ze względu na orientację seksualną. Organizatorzy Parady zaskarżyli też zakaz do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, który w wyroku z 3 maja 2007 orzekł, że władze Warszawy, zakazując przeprowadzenia Parady Równości w 2005 naruszyły Europejską Konwencję Praw Człowieka.

Kraków

7 maja 2004, w ramach festiwalu „Kultura dla tolerancji”, przeszedł I Marsz Tolerancji zorganizowany z inicjatywy lokalnego oddziału Kampanii Przeciw Homofobii. W marszu wzięło udział ok. 1500 osób. W 2005 ze względu na żałobę po śmierci papieża Jana Pawła II odwołano planowany na maj krakowski marsz.

Poznań

W Poznaniu, w ramach obchodów Dni Równości i Tolerancji, I Marsz Równości odbył się 20 listopada 2004. Współorganizatorami były m.in. Stowarzyszenie Kobiet „Konsola” i Lambda Poznań. Manifestanci zdołali przejść zaledwie 200 m, po czym zostali zatrzymani przez kordon policji, oddzielający ich od kontrmanifestantów. Rok później prezydent miasta Ryszard Grobelny zakazał zaplanowanego na 19 listopada marszu, zasłaniając się przepisami o zagrożeniu dla porządku publicznego, życia, zdrowia lub mienia w znacznych rozmiarach. Jego decyzję podtrzymał wojewoda wielkopolski. Mimo to próba marszu odbyła się, Młodzież Wszechpolska zorganizowała kontrmanifestację, a kordon policji usiłował rozdzielić obie strony i w końcu zatrzymał marsz, który wówczas zaczął chodzić w kółko, a na końcu przerodził się w protest siedzący. Policja zatrzymała tego dnia 65 uczestników marszu. Wydarzenia w Poznaniu, podobnie jak warszawskie z tego samego roku, przedostały się do opinii światowej. Ostatecznie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu po marszu uznał, że prezydent Poznania złamał prawo polskie i europejskie, zakazując marszu.

Po 2005 żaden marsz równości w Polsce nie został już skutecznie zakazany, choć niektórzy włodarze miast podejmowali jeszcze takie próby.

Kolejne duże miasta organizują marsze (2006–2016) Warszawa Jeszcze w 2005 została powołana Fundacja Równości, której celem była organizacja kolejnych Parad Równości. Jej założycielami były ówcześnie największe polskie organizacje LGBT: ILCGN–Polska, Kampania Przeciw Homofobii i Lambda Warszawa. To ona była organizatorem kolejnych wydarzeń w latach 2006–2009. W 2010 Parada się nie odbyła, ponieważ Warszawa była gospodarzem EuroPride, wydarzenia środowisk LGBT organizowanego co roku w europejskich miastach z okazji Christopher Street Day. Warszawa była wówczas głównym gospodarzem EuroPride, a ulicami miasta przeszło ok. 8 tys. osób – w tym goście z zagranicy. Było to więcej niż na dotychczasowych paradach, ale organizatorzy spodziewali się nawet kilkudziesięciu tysięcy osób i nie kryli rozczarowania brakiem wsparcia ze strony władz miasta. Dla porównania kolejna edycja (2011), która odbyła się w Rzymie, zgromadziła około miliona uczestników. Od 2011 roku kolejne marsze odbywają się stale pod nazwą Parady Równości. Utarło się, że tylko warszawskiemu marszowi przysługuje ta nazwa. Za ich organizację odpowiedzialny stał się nieformalny Komitet Organizacyjny – zrzeszenie osób prywatnych oraz przedstawicieli organizacji pozarządowych, partii politycznych, mediów i innych podmiotów. W 2012 zarejestrowana została Fundacja „Wolontariat Równości”, która od 2013 przejęła główną rolę w organizowaniu Parady, natomiast Komitet Organizacyjny stał się ciałem pomocniczym. Prezesem zarządu fundacji do 2016 roku był Łukasz Pałucki, natomiast w latach 2017–2024 funkcję prezeski pełniła Julia Maciocha. W roku 2024 nowym prezesem zarządu został Rafał Dembe.

Kraków thumb|Marsz Równości w Krakowie LGBT prawa strona thumb|Queerowy maj w Krakowie, czyli festiwal środowisk LGBTQ, w ramach którego organizowany jest Marsz Równości W latach 2006–2009 Marsz Tolerancji był organizowany przez Fundację „Kultura dla Tolerancji” wraz z innymi organizacjami LGBT. Początkowo w ramach corocznego Krakowskiego Festiwalu Kultury Gejowskiej i Lesbijskiej „Kultura dla Tolerancji”, a od 2009 w ramach nowego festiwalu – „Queerowy Maj”, w ramach którego odbywa się do teraz. Organizatorem stał się nieformalny Komitet Organizacyjny związany z nowym festiwalem. W 2010 zmieniono nazwę wydarzenia na Marsz Równości, co według organizatorów ma lepiej oddawać cele marszu, jakim jest walka o równouprawnienie społeczności LGBT. W tym okresie w marszach uczestniczyło zazwyczaj od 500 do 2000 osób. W XVIII Marszu Równości 21 maja 2022 uczestniczyło 9 tysięcy osób natomiast w XIX Marszu Równości 20 maja 2021 ok. 12 tysięcy osób. Podobna liczba uczestników wzięła udział w XXI Marszu Równości 20 maja 2023 r.

Poznań Także w Poznaniu Marsz Równości na stałe wpisał się w cykl wydarzeń miejskich. W 2006 po raz pierwszy udało się przejść całą trasę, a blokujących trasę członków Młodzieży Wszechpolskiej usunęła policja. W kolejnych latach marsz odbywał się w ramach listopadowego festiwalu „Dni Równości i Tolerancji”, jednak ta pora roku nie sprzyjała dużej frekwencji – z każdym kolejnym rokiem liczba uczestników spadała aż do 100 osób w 2014. Zmiana nastąpiła w kolejnym roku. Termin imprezy przeniesiono na wrzesień, organizatorem została nowa poznańska organizacja LGBT Stowarzyszenie Grupa Stonewall, a marsz odbył się w ramach pierwszego Poznań Pride Week. Wzięło w nim udział ok. tysiąca osób, w tym urzędujący prezydent Poznania – Jacek Jaśkowiak. W 2016 prezydent przemawiał podczas marszu, w którym wzięło udział 3 tys. osób, a w mieście po raz pierwszy oficjalnie zawisły tęczowe flagi.

Katowice

W niedzielę 17 maja 2008 odbył się I Marsz Równości w Katowicach pod hasłem „Pierwsze Śląskie Dni Równych Szans“. Jego organizatorem był śląski oddział Kampanii Przeciw Homofobii. Wzięło w nim udział niecałe 100 osób. O połowę mniej było kontrmanifestantów, których jednak odgradzała policja, dzięki czemu nie doszło do żadnych poważnych incydentów. Po 10-letniej przerwie II Marsz Równości w Katowicach odbył się 8 września 2018 (hasło: „Miłość do śląskiego, szacunek dla każdego“), kiedy jego organizacji podjęło się Stowarzyszenie Tęczówka z Katowic. III Marsz przeszedł ulicami Katowic 7 września 2019 r. z hasłem „Mniej złości, więcej miłości“. W sobotę 5 września 2020 r., mimo obostrzeń związanych z pandemią SARS-CoV-2, udało się zorganizować IV Marsz Równości w Katowicach (hasło: „Kochać wolno(ść)“).

Wrocław mały|Stowarzyszenie Miłość Nie Wyklucza na Marszu Równości we Wrocławiu w 2016 roku