Przedmieście Piaskowe () – obszar Wrocławia, obejmujący historyczne przedmieścia najstarszego średniowiecznego miasta lokacyjnego, położone na sąsiadujących z nim od północy wyspach na Odrze (dziś uznawane są one za część osiedla Stare Miasto): Ostrów Tumski (który dziś już nie jest wyspą) oraz wyspy: Piasek, Bielarską, Wyspę Młyńską i Słodową, a także osiedla położone od historycznego centrum na wschód, włączone do obszaru tego przedmieścia po rozbiórce fortyfikacji miejskich w 1808 roku.
Do przedmieścia Piaskowego zaliczane było zatem tzw. „Zakatedrze” lub „Zatumie” (Hinterdom, w rejonie obecnch ulic Wyszyńskiego i Szczytnickiej), wsie Fischerau (Rybaki), Scheiting (Szczytniki oraz Nowe Szczytniki), Leerbeuthel (Zalesie) oraz południowa część Elbing (Ołbina).
Średniowiecze Początki osadnictwa na Ostrowie Tumskim Ostrów Tumski – odrzańska wyspa położona poniżej ujścia Oławy – była miejscem, w którym pojawiło się najpierw (około IX wieku) otwarte osadnictwo, a potem grodzisko, które w roku 985 przekształcone zostało przez Mieszka I w umocniony gród piastowski. W grodzie tym swoją rezydencję mieli m.in. kasztelani (później książęta) wrocławscy (w jego północno-zachodniej części), a także władze kościelne (biskup) w południowo-wschodniej części. W obrębie umocnień mieszkała także wojskowa załoga książęca oraz urzędnicy, kler wraz z całym personelem służącym obu dworom: książęcemu i biskupiemu; nie znaleziono natomiast w tym rejonie śladów działalności rzemieślniczej lub handlowej.
Civitas przedlokacyjne na lewym brzegu Odry Rzemiosło i handel oraz związane z nimi osadnictwo protomiejskie rozwijały się natomiast na lewym brzegu Odry, przy skrzyżowaniu szlaku bursztynowego z Czech do Wielkopolski i Polski centralnej z traktem łączącym Małopolskę z Łużycami. Wyniki badań archeologicznych potwierdzają tezę głoszoną przez Józefa Kaźmierczyka , że początki osady w tym miejscu należy datować na wiek XI. Obszar ten, w 3. dekadzie XIII wieku nazywany albo Wratislaviensis, stanowił osobny od grodu na Ostrowie Tumskim kompleks osadniczy (to w nim właśnie – – biskup Wawrzyniec umieścił – po zamianie dokonanej w 1226 z kanonikami regularnymi św. Augustyna – parafię św. Wojciecha). Kompleks ten („ad sancti Adalberti”) rozciągał się pomiędzy Odrą i przeprawą na wyspę Piasek (tj. dzisiejszego mostu Piaskowego) na północy do kościoła św. Wojciecha (przy dzisiejszym placu Dominikańskim) i linii obecnej ul. Wita Stwosza na południu, tj. na przestrzeni około 400 metrów, natomiast w kierunku równoleżnikowym prawdopodobnie od okolicy dzisiejszego skrzyżowania ul. Biskupiej z ul. Wita Stwosza w kierunku wschodnim na przestrzeni około 300 metrów – do brzegu Białej Oławy (Weiße Ohle, jednej z ówczesnych odnóg rzeki Oławy przed jej ujściem do Odry), która płynęła tam, gdzie obecnie przebiega ul. Janickiego i Kraińskiego.
Cztery lokacje miasta i najazd mongolski Do czasów dzisiejszych nie zachowały się żadne materialne dowody, które mogłyby w sposób jednoznaczny wskazać, kiedy doszło do pierwszej lokacji miasta Wrocławia, ani nawet który władca tego dokonał. Znany jest jedynie dość szeroki przedział, od 1201 do 1241, w okresie panowania Henryka Brodatego (do roku 1238), bądź jego syna, Henryka Pobożnego, który zginął w bitwie pod Legnicą stoczonej z Mongołami Badacze wskazują II lub III dekadę XIII wieku, czyli okres panowania Henryka Brodatego. Lokowania dokonano na terenach wolnych od zabudowy, na południowy zachód od lewobrzeżnej osady ad sancti Adalberti.
Najazd Mongołów w 1241 spustoszył ziemie polskie. Porzucone w popłochu przez mieszkańców – na wieść o zbliżających się najeźdźcach – miasto, po przeniesieniu majątku i zapasów żywności do książęcego grodu na Ostrowie Tumskim, zostało z rozkazu księcia Henryka Pobożnego ze względów strategicznych spalone. Oblężenie grodu przez Mongołów trwało tylko kilka dni, ale samo miasto leżało w zgliszczach; nadto w bitwie pod Legnicą poległ książę Henryk Pobożny.
Po wycofaniu się Mongołów ze Śląska przez Morawy na Węgry doszło do drugiej lokacji miasta (po zniszczeniach, do których doszło w związku z najazdem). Nastąpiła ona także lewym brzegu Odry, na terenie poprzedniej lokacji, w roku 1242. Dokument lokacyjny Bolesława Rogatki również się nie zachował; wiadomo o nim, że powstał przed , choć tylko ze słabo udokumentowanych przekazów pośrednich.
W roku 1261 nastąpiła jeszcze jedna, trzecia już lokacja miasta, przy czym Henryk III Biały nie wprowadził wówczas żadnych poważnych zmian stanu z poprzedniego lokowania, a jedynie uporządkował regulacje, które w dokumencie powstałym krótko po tatarskim najeździe mogły być nie dość dobrze dopracowane. Przywilej lokacyjny z przetrwał do czasów współczesnych i znajduje się we wrocławskim Archiwum Państwowym.
Ostatnim aktem było ulokowanie na wschód od istniejącego już wówczas miasta, poza linią pierwszych murów miejskich (na prawym – wschodnim – brzegu Białej Oławy, ale wciąż na lewym brzegu Odry, dokładnie naprzeciw Ostrowa Tumskiego), tak zwanego „Nowego Miasta”; odbyło się to 9 kwietnia 1263. Niektórzy badacze przypuszczają, że u przyczyn ulokowania drugiego miasta tuż za murami już istniejącego mogła być wola władcy utworzenia źródła dochodów dla Gerharda z Głogowa, którego uczynił zasadźcą Nowego Miasta. Już kilkadziesiąt lat później, w 1327, Nowe Miasto wchłonięte zostało przez Wrocław i od tego czasu jest to jeden wspólny organizm miejski.
Fortyfikacje średniowiecznego Wrocławia thumb|240px|Baszta Niedźwiadka – relikt najstarszych fortyfikacji Wrocławia Umocnienia stworzone wokół pierwszego lokacyjnego miasta, o ile w ogóle jakiekolwiek istniały, podczas najazdu mongolskiego z 1241 roku nie zdałyby się na nic, bowiem miasto zostało opuszczone i wypalone przed dotarciem doń najeźdźców. Wkrótce jednak po ich wycofaniu się i rozpoczęciu odbudowy miasta Wrocławia, w obliczu grożących wciąż kolejnych najazdów, zdecydowano się na inwestycję w postaci fosy miejskiej i fortyfikacji, najpierw w postaci suchego rowu otaczającego wał budowany z ziemi pochodzącej z wykopu i zwieńczony palisadą. Prace te podjęto najprawdopodobniej jeszcze w latach 40. XIII stulecia. Wał ten później rozebrano i na jego miejscu zbudowano fortyfikacje murowane.
Naturalną przeszkodą wodną od północy miasta była rzeka Odra, a na wschodzie – Biała Oława. Wody tej ostatniej wykorzystano do wypełnienia wykopanej w II połowie XIII wieku fosy miejskiej nazwanej „Czarną Oławą”, otaczającej miasto półkolem od południa i zachodu. Ostateczne napełnienie jej wodą nastąpiło w roku 1291.
W połowie XIII wieku na północno-zachodnim skraju lewobrzeżnego civitatis (w okolicach dzisiejszych budynków Uniwersytetu Wrocławskiego) i na północ od wskazanego przywilejem lokacyjnym obszaru (w strefie pozostającej własnością księcia), przy północnej linii fortyfikacji miejskich, powstał dwór książęcy (drugi, oprócz tego na Ostrowie Tumskim). Objęła go w posiadanie wdowa po Henryku Pobożnym, Anna Przemyślidka, i rezydowała w nim aż do śmierci w 1265. Był on też siedzibą kolejnych książąt śląskich. W XIV wieku Karol IV Luksemburski przekształcił go w zamek – tzw. zamek cesarski. Dwór ten i zamek nie przetrwał do czasów dzisiejszych, w kolejnych stuleciach jego poszczególne części był rozbierane, a na tym miejscu powstał dzisiejszy gmach główny Uniwersytetu oraz uniwersytecki kościół im. Jezus. Pozostałości po nim to zakrystia tego kościoła i tzw. Brama Cesarska.
Wobec szybkiego rozwoju średniowiecznego Wrocławia i stopniowego zagospodarowania międzymurza pierwszych fortyfikacji miejskich już pod koniec XIII wieku (w 1299) podjęte zostały prace nad znaczącym powiększeniem obszaru chronionego tymi umocnieniami. Zdecydowano się w tym celu na wykorzystanie obniżenia terenu, stanowiącego w przeszłości starorzecze Oławy położone około trzystu metrów na południe od „Czarnej Oławy”, na drugą, do dziś zachowaną Fosę Miejską, wewnątrz obwodu której wybudowane zostały silne umocnienia wyposażone m.in. w basteje, zaliczane do najsilniejszych średniowiecznych fortyfikacji w tej części Europy. Tę nową linię fortyfikacji ukończono w roku 1351, ale w miarę rozwoju technik oblężniczych i idącego za nim rozwoju sztuki budowania umocnień ulegała ona modyfikacjom, rozbudowie i unowocześnieniom, m.in. basteje zaczęły być w czasach nowożytnych, od XVI/XVII wieku, zastępowane przez nowocześniejsze dzieła fortyfikacyjne – bastiony. Nowe Miasto uzyskało osłonę od wschodu postaci murów miejskich wspólnych ze Starym Miastem dopiero .
Czasy nowożytne – wrocławskie przedmieścia Już od końca średniowiecza, kiedy Stare Miasto (wraz z Nowym Miastem) zostało otoczone nowoczesnymi fortyfikacjami i wspomaganymi przez nurt Odry i Oławy (na północy i wschodzie) oraz zewnętrzną fosę miejską (chroniącą je od południa i zachodu), tereny poza murami – jego przedmieścia – pełnić zaczęły rolę służebną wobec mieszczan. Osiedlali się na tych terenach rolnicy i hodowcy, dostarczający zboże, warzywa, owoce i mięso. Głównie tymi zajęciami trudnili się mieszkańcy Przedmieścia Oławskiego, Świdnickiego, Mikołajskiego (położonych na lewym brzegu Odry) oraz Przedmieścia Odrzańskiego (położonego na prawym brzegu, na północny zachód od ufortyfikowanego Wrocławia).
Nieco inną rolę niż pozostałe przedmieścia pełniło to położone na północny wschód od miasta, obejmujące w tym okresie wyspy: Ostrów Tumski oraz Piasek (od jej nazwy pochodzi określenie Przedmieście Piaskowe, Sand Vorstadt), Bielarską, Młyńską, Słodową i Tamkę, a także południową część Ołbina. Ostrów Tumski jako pierwotne centrum osady książęcej i pierwotna siedziba książąt śląskich, a także biskupstwa, stała się dla Wrocławia najważniejszym ośrodkiem władzy kościelnej, ale pozostało poza miejskimi fortyfikacjami. Do Przedmieścia Piaskowego zaliczały się też prawobrzeżne wsie Fischerau i Scheiting, tj. Rybaki i Szczytniki. thumb|left|290px|Plan fortyfikacji Springstern w 1807 – tuż przed ich zburzeniem W latach 1771–1782 z rozkazu króla pruskiego Fryderyka II nastąpiła rozbudowa fortyfikacji Wrocławia, m.in. w północnej jego części, o zespół bastionów chroniących północno-wschodnią część miasta, w tym także m.in. Ostrów Tumski. Zespół ten obejmował trzy bastiony: Różankowy – Rosenthaler Bastion, Psiego Pola – Hundsfelder Bastion i Nowowiejski – Neudorfer Bastion, wraz z obwałowaniami i fosami. Nazwany został Springstern („Skacząca Gwiazda”), co odnosi się układu tego zespołu fortyfikacyjnego. Obecnie obszar ten stanowi teren zielony i nosi nazwę skweru Skaczącej Gwiazdy; jedna z czterech otaczających go ulic nosi dziś nazwę „Na Szańcach” (do 1945 Sternschanze). Tak nazwa ulicy, jak i skweru nawiązują do dawnej funkcji tego obszaru. thumb|240px|Brama Odrzańska: wypalanie przedmieścia przed rozpoczęciem oblężenia wojsk napoleońskich w 1806 r. Przedmieścia ufortyfikowanych miast niejednokrotnie, w obliczu zagrożenia najazdem wrogich wojsk, spisywano na straty niszcząc (burząc i wypalając) zawczasu wszelką ich zabudowę, która mogłaby dać schronienie lub osłonę oblegającym oddziałom. Nie inaczej było we Wrocławiu: np. znajdujące się na Przedmieściu Piaskowym opactwo św. Wincentego na Ołbinie, w obliczu zagrażających Śląskowi i Wrocławiowi wojsk tureckich, zostało całkowicie rozebrane w październiku 1529 roku. Podobną decyzję o likwidacji przedmieść w obliczu zbliżających się wojsk napoleońskich (podczas wojny z Prusami) podjął w listopadzie 1806 komendant garnizonu wrocławskiego, generał major Alexander Heinrich von Thile. Decyzja ta jednak nie uchroniła garnizonu broniącego Wrocławia przed klęską: w grudniu Francuzi (wspierani przez sojusznicze oddziały bawarskie i wirtemberskie) podeszli pod miasto i po niespełna czterotygodniowym oblężeniu, wobec braku nadziei obrońców na odsiecz wojsk księcia pszczyńskiego, Ferdynanda Friedricha (które powstrzymane zostały pod Brzegiem), komendant von Thile skapitulował. Trzy dni później do Wrocławia przybył Hieronim Bonaparte, odbierając akt kapitulacji pruskiego garnizonu.