Cyrkuł wadowicki () – jednostka administracyjna Cesarstwa Austrii w Królestwie Galicji i Lodomerii w latach 1819–1850 i 1854–1860, z siedzibą w Wadowicach.
Cyrkuł powstał w 1819 roku w miejsce zniesionego cyrkułu myślenickiego ), funkcjonującego w latach 1782-1819. Ten z kolei powstał w dobie szeroko zakrojonych reform józefińskich z przekształcenia powstałego w 1775 dystryktu zatorskiego (kętskiego w latach 1780–1782) cyrkułu wielickiego w samodzielny cyrkuł. W patencie z 25 listopada 1783 zaznaczono, że praktyka urzędowania i walory geograficzne skłoniły rząd do zmian niektórych siedzib urzędów cyrkularnychPilleriana Edicta, 1783, str. 126. W tę myśl siedzibę urzędu cyrkularnego przeniesiono z położonych na wschodnim skraju Myślenic do centralnie położonych Wadowicach. Cyrkuł wadowicki zniesiono 1 maja 1860 roku w ramach polityki ograniczania liczby cyrkułów, a jego terytorium włączono w całości do cyrkułu krakowskiegoErlaß des Ministers des Innern, giltig für den ganzen Umfang des Kaiserstaates, betreffend die Auflösung der Landesregierungen in Krakau und Czernowitz, dann der Kreisbehörden in Wadowice, Bochnia und Jasło und die Errichtung einer Kreisbehörde in Czernowitz.
Historia thumb|Księstwo oświęcimskie po zajęciu przez Habsburgów w 1777 thumb|Dystrykt Zator około 1780 roku. thumb|Cyrkuł myślenicki w 1803 roku, od 1819 cyrkuł wadowicki Późniejszy cyrkuł wadowicki obejmował zachodni skraj ziem zabranych podczas pierwszego rozbioru Polski w 1772, przede wszystkim obszar powiatu śląskiego (inaczej księstwa oświęcimsko-zatorskiego). Stanowił on niejako wąskie gardło, przez które przechodziła najbardziej dogodna trasa, komunikująca Wiedeń z rozległym obszarem nowo podbitej prowincji. Już w maju 1772 wkroczyła tędy armia habsburskiego generała Richarda d’Altona, aby rozpocząć zajmowanie Małopolski na południe od Wisły. Tutaj swoją wizytację prowincji rozpoczynał dwukrotnie cesarz Józef II (1773 i 1779), tędy wkraczali do Galicji jej kolejni gubernatorzy (Johann Pergen, Andreas Hadik, Heinrich Auersperg, Josef Brygido), koloniści józefińscy, czy np. biskup tarnowski Grzegorz Tomasz Ziegler.
Początkowo władze habsburskie nie traktowały zajętej ziemi jako trwały nabytek i jedynie prowizorycznie przejęły polską administrację wojewódzką, w tym krakowską z siedzibą w Zatorze. Przejściowy był również pierwszy podział z 1773 zrywający z tradycją polskiego podziału na województwa, w którym omawiany obszar objął cyrkuł wielicki z siedzibą w Kazimierzu i jego trzy (z dziewięciu) okręgi (in. dystrykty, niem. Kreisdistrikte): Biała, Żywiec i Myślenice, których dokładny zasięg nie jest znany. Brakowało urzędników, którymi byli przeważnie przybysze z Austrii i Czech, w większości jeszcze drewnianych miasteczkach nie było stosownych budynków pod biura. W związku z tym w marcu 1775 liczbę okręgów zmniejszono, a likwidowane okręgi bialski i żywiecki objął dystrykt z siedzibą w Zatorze, na starym szlaku solnym do Wieliczki. W 1780 siedzibę okręgu przeniesiono na dwa lata do Kęt.
W 1780 roku samodzielną władzę objął cesarz Józef II, który rozpoczął szeroko zakrojone i trwalsze reformy, również administracyjne. Ponadto w 1781 otwarto pierwszy odcinek traktu środkowogalicyjskiego (tzw. pierwszej szosy cesarskiej) z Białej przez Wadowice do Myślenic i Bochni, omijający Zator. 22 marca 1782 z przekształcenia dystryktu zatorskiego powstał samodzielny cyrkuł z siedzibą w Myślenicach, choć projekt gubernatora Josefa hr. de Brygido z grudnia 1780 r. planował umieścić jego siedzibę w Podgórzu – które po III rozbiorze Polski w 1795 przyłączono do nowego cyrkułu krakowskiego. Pierwszym starostą został Niemiec nazwiskiem von Zily, któremu pomagało jedynie kilku urzędników. Kilka lat później zastąpił go Antoni Baum, ojciec Józefa BaumaK. Meus, 2013, s. 42..
Na mocy dekretu Józefa II z pierwszego grudnia 1785 r. urząd cyrkularny i podległe mu samorządy urzędowały wyłącznie w języku niemieckim. Władze cyrkularne w dobie absolutyzmu oświeceniowego miały bardzo szeroki zakres uprawnień dotykający wiele dziedzin codziennego życia. W 1783 r. wyraźnie rozdzielono miejscowości z prawami miejskimi na miasta (z burmistrzem i magistratem) i miasteczka (osady targowe, na ich czele stali asesorzy lub syndycy)K. Meus, 2013, s. 45..
Na niższym szczeblu zorganizowano 137 dominia (stan na 1843Joseph Edler von Mehoffer, Der Wadowicer-Kreis im Königreiche Galizien, Wien, 1843, s. 35.) nazywane też zwierzchnościami gruntowymi. Reformy józefińskie przyniosły również poszerzenie zakresu działalności gmin wiejskich. W 1787 wprowadzono podział na gminy katastralne. W 1790 roku liczba ludności wyniosła 286,7 tysiąca, a liczba osad 349, z czego 12 było miastami lub miasteczkamiK. Meus, 2013, s. 43..
W 1786 r. notował Ewaryst Andrzej, hr. Kuropatnicki w swym „Opisaniu królestw Galicyi i Lodomeryi”: Obfituje ten cyrkuł: W góry karpackie, mineralne; zioła apteczne, owce liczne, sery góralskie, pstrągi; zboża, osobliwie owsy, ziemniaki, jak nazywają: jabłka i gruszki ziemne, z których w samej gorzelni Szlemieńskiej więcej jak 5 tysięcy korcy idzie na wódkę, oraz w śliwki i inne frukta. Trakt z Wiednia do Lwowa murowany idzie przez ten cyrkuł od Biały przez Myślinice do Drogini, które miejsce jest na pograniczu cyrkułu bocheńskiegoEwaryst Andrzej Kuropatnicki: „Geografia albo dokładne opisanie królestw Galicyi i Lodomeryi”, Przemyśl 1786, s. 10..
Położenie siedziby cyrkułu na jego wschodnim skraju wzbudzało pewne protesty, np. w Białej. Miasto to leżące na zachodnim krańcu tego obszaru, na granicy ze Śląskiem Austriackim zaczęło się dynamiczne rozwijać po zniesieniu granicy celnej w roku 1784Bielsko-Biała, Monografia miasta, 2011, T. II, s. 219., co zrodziło ambicje zostania nową siedzibą cyrkułu. Stosowny wniosek magistrat miejski Białej wystosował 8 listopada 1799Bielsko-Biała, Monografia miasta, 2011, T. II, s. 238, 273.. W 1818 Wilamowice uzyskały status osady targowej. Przed 1846 do rangi miasta podniesiono również Jordanów, co związane było z otwarciem drugiej szosy cesarskiej z Białej przez Żywiec do Nowego Sącza, która dała impuls do rozwoju oprócz Jordanowa również Suchej i Makowa w ośrodki protomiejskie.
1 listopada 1819 nastąpiła kolejna reforma, w której w miejsce cyrkułu myślenickiego pojawił się w niezmienionych granicach cyrkuł wadowicki. W 1824 r. cyrkuł liczył 301 tysięcy mieszkańców, w tym 4400 żydów, co stanowiło 1,45% ogółu (najwięcej w Oświęcimiu – 35,1%, Zatorze – 15,3% i Andrychowie –7,4%)K. Meus, 2013, s. 47, 149., a w 1840 około 350 tysięcy mieszkańców, w tym 6500 żydówJoseph Edler von Mehoffer, Der Wadowicer-Kreis im Königreiche Galizien, Wien, 1843, s. 18. oraz obejmował 340 wsiHistoria Wadowic w portalu sztetl.org.pl., terytorium wynosiło około 3380 km²Wadowice: Podstawowe informacje., z czego około 3/4 stanowiło księstwo oświęcimsko-zatorskie (2500 km²).
W latach 1820 do 1850 na mocy patentu Franciszka I ziemie dawnego księstwa oświęcimsko-zatorskiego (około 2500 km²) wyłączono z kraju koronnego Galicji i Lodomerii i włączono je do posiadłości czesko-morawskich co oznaczało inkorporację do Związku Niemieckiego, w tym m.in. przyjęcie ustawodawstwa związkowego i utrwalenie niemieckich wpływów politycznych i kulturalnych, jednak administracyjnie obszar ten był nadal częścią Galicji, tj. podlegał de facto dalej cyrkułowi w Wadowicach i jurysdykcji Gubernium galicyjskiego, aczkolwiek według niejasnych relacji prawnychBielsko-Biała, Monografia miasta, 2011, T. II, s. 305..
Zniesienie cyrkułów w 1850 roku Po wydarzeniach rewolucyjnych w latach 1848–1849, które wstrząsnęły Cesarstwem Austriackim, w 1850 roku przeprowadzono istotną reformę administracyjną mającą na celu usprawnienie zarządzania na obszarze Galicji i Lodomerii. W jej ramach cyrkuł czerniowiecki, dotychczas będący częścią Galicji, został wyodrębniony jako osobny kraj koronny. Pozostałe 19 cyrkułów zostało zniesionych i zastąpionych przez trzy okręgi rządowe: Kraków, Lwów i Stanisławów, które podzielono na 63 powiaty (niem. Bezirkshauptmannschaften). Powiaty z kolei były tworzone na podstawie nowych okręgów sądowych, od dwóch do czterech na powiatVerordnung des Ministeriums des Innern vom 8 October 1850, wodurch die von Seiner Majestät functionierte Organisation der politischen Verwaltung der Königreiche Galizien und Lodomerien mit den Herzogthümern Auschwitz und Zator und dem Grossherzogthume Krakau kundgemacht wird (Reichs-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kaiserthum Oesterreich, CXXXVI, Stück, ausgegeben und versendet am 16. October 1850, Nr. 383). Oznaczało to zarazem zniesienie cyrkułu wadowickiego, którego obszar podzielono na pięć Bezirkshauptmannschaften w składzie okręgu rządowego Kraków:
Jordanów – z okręgów sądowych: Jordanów, Maków i Mszana DolnaOkręg sądowy Mszana Dolna z cyrkułu sądeckiego., Kęty – z okręgów sądowych: Kęty, Biała, Oświęcim i Andrychów, Podgórze – z okręgów sądowych: Podgórze (alt. Kraków III), Wieliczka, NiepołomiceOkręgi sądowe Podgórze, Wieliczka i Niepołomice z cyrkułu bocheńskiego. i Skawina, Wadowice – z okręgów sądowych: Wadowice, Zator, Myślenice i Lanckorona, Żywiec – z okręgów sądowych: Żywiec, Milówka i Jeleśnia.
Reaktywacja cyrkułów (1854–1865) Cyrkuł wadowicki reaktywowano na mocy rozporządzenia z 24 kwietnia 1854, który przywrócił podział na cyrkuły w granicach sprzed reformy 1849, a które ugrupowano w dwa obszary administracyjne (niem. Verwaltungsgebiete) – Kraków i Lwów. Cyrkuł wadowicki wszedł w skład obszaru krakowskiegoVerordnung der Minister der Innern, der Justiz und der Finanzen vom 24. April 1854, betreffend die politische und gerichtliche Oragnisirung der Königreich Galizien und Lodomerien mit dem Grossherzogthume Krakau und den Herzogthümern Auschwitz und Zator (Reichs-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kaiserthum Oesterreich, XXXIX, Nr. 111).
Równocześnie, w ramach reformy uwłaszczeniowej z okresu Wiosny Ludów (1848–1849), która likwidowała jurysdykcję właściciela ziemskiego nad poddanymi, dominium galicyjskie – jako podstawowa jednostka administracyjna i filar systemu feudalnego straciło rację bytu. Konieczne stało się zatem wprowadzenie nowego systemu administracyjnego, którego zręby powstały w latach 1851–1855. Utworzono wtedy 179 małych powiatów (niem. Bezirke) i ponad 6000 gmin (niem. Gemeinde). Cyrkuł wadowicki podzielono na trzynaście małych Bezirków, podzielonych na 413 gminAllgemeines Landes-Gesetz- und Regierungsblatt für das Kronland Galizien und Lodomerien mit den Herzogthümern Auschwitz und Zator und dem Großherzogthume Krakau. Jahrgang 1854, Lemberg 1855.: +Podział cyrkułu wadowickiego (1855)BezirkPowierzchniaLudnośćLiczba gminMil² Km²OgółemOs./km²Andrychów4,6264,7322.30584,2728Biała4,1235,9626.890114,0131Jordanów7,1408,6122.46154,9926Kalwaria4,8276,2424.16787,4440Kęty4,4253,2224.65397,3620Maków5,7328,0420.11861,3315Milówka7,2414,3620,77350,1333Myślenice5,2299,2622.09173,8123Oświęcim3,6207,1818.36388,6227Skawina3,3189,9216.19985,3339Ślemień5,1293,5120.92271,2922Wadowice4,2241,7122.57393,4436Żywiec7,2414,3626.52664,0433RAZEM68,33936,09327.07183,11413ŚREDNIA5,25302,7725.15975,7531,77
W 1859 do urzędów gminnych wszedł język polski.
Cyrkuł wadowicki zniesiono 1 maja 1860 roku w ramach polityki ograniczania liczby cyrkułów, a jego terytorium włączono w całości do cyrkułu krakowskiegoErlaß des Ministers des Innern, giltig für den ganzen Umfang des Kaiserstaates, betreffend die Auflösung der Landesregierungen in Krakau und Czernowitz, dann der Kreisbehörden in Wadowice, Bochnia und Jasło und die Errichtung einer Kreisbehörde in Czernowitz.
Transport thumb|Cyrkuł na mapie etnograficznej Cesarstwa Austriackiego Karla Freiherra von Czörnig (1855) z ówczesną siecią dróg krajowych