mały|300x300px|Podział etnolingwistyczny Indonezji Zgodnie z klasyfikacjami SIL (Ethnologue) i Peta Bahasa na terenie Indonezji funkcjonuje ponad 700 języków. Indonezja zajmuje drugie miejsce wśród krajów świata pod względem stopnia różnorodności językowej (liczby używanych języków), a 10% wszystkich znanych języków występuje właśnie w tym kraju. Dokładna liczba języków Indonezji jest nieokreślona z uwagi na trudności w sprecyzowaniu różnicy między dialektem a odrębnym językiem.
Ponad 70% lokalnych języków Indonezji jest używanych we wschodniej części kraju. Najbardziej zróżnicowany językowo region to Papua Zachodnia (rozumiana jako zachodnia część Nowej Gwinei). Najwięcej użytkowników mają jednak języki zachodniej Indonezji, zwłaszcza języki rejonu Jawy – są to jawajski, sundajski i madurski. Do szczególnie znaczących języków Indonezji (pod względem liczby użytkowników) należą również niektóre języki Sumatry (minangkabau, aceh, batak toba, lampung), Celebesu (bugijski, makasarski) i Małych Wysp Sundajskich (balijski z Bali, sasak z wyspy Lombok) oraz silnie zróżnicowane i szeroko rozprzestrzenione odmiany malajskiego (lub języki malajskie). Niektóre języki Indonezji wypracowały historycznie bogate tradycje literackie; najlepiej znane z nich wykształciły się w zachodniej części kraju (tradycja malajska, piśmiennictwo języków Jawy i okolic), a także wśród ludności południowego Celebesu (tradycja bugijska i makasarska).
Bardzo istotną lingua franca Archipelagu Malajskiego, w tym wysp indonezyjskich, jest język malajski, który zakorzenił się w tej funkcji na długo przed powstaniem dzisiejszej Indonezji, dając początek różnym odmianom kontaktowym. W momencie uzyskania niepodległości przez Indonezję malajski został wyniesiony do rangi urzędowego – pod nazwą „język indonezyjski”. Chociaż indonezyjski uchodzi za oznakę jedności narodowej i modernizacji, to języki poszczególnych społeczności pozostają w użyciu lokalnym. Język niderlandzki, pomimo swojej historycznej roli, nigdy nie był powszechnie znany wśród ludności Indonezji, w związku z polityką holenderskich władz kolonialnych, które nie szerzyły jego znajomości, stawiając na popularyzację malajskiego. Indonezja stanowi zatem rzadki przypadek kraju o przeszłości kolonialnej, w którym nie doszło do narzucenia języka kolonizatora.
Wśród języków Indonezji są zarówno języki szeroko używane (np. jawajskim posługuje się 50–70 mln ludzi), jak i języki małych miejscowych społeczności. Wiele z nich liczy mniej niż 5 tys. użytkowników. Języki te są w różnym stopniu zagrożone wymarciem. Znajdują się pod naporem nie tylko języka narodowego, ale także języków dominujących lokalnie (języków innych grup etnicznych, różnych odmian malajskiego). Jednocześnie szacuje się, że nowoczesnej dokumentacji lingwistycznej poddano mniej niż 10% języków kraju. W szczególności ograniczone są dane nt. języków Moluków (prowincji Moluki i Moluki Północne), wschodnich Małych Wysp Sundajskich i indonezyjskiej Nowej Gwinei.
Ludność pochodzenia obcego w Indonezji niekiedy pielęgnuje znajomość swoich języków (np. niderlandzkiego, japońskiego, portugalskiego, tamilskiego czy języków chińskich). Języki te, o charakterze mniejszościowym, w dużej mierze wyszły z użycia. Mandaryński spełnia rolę lingua franca dla rozproszonych skupisk ludności chińskiej. Wśród ludności chińskiej, która uległa silnej asymilacji, występuje szerokie użycie języka indonezyjskiego (a czasem i języków regionalnych, m.in. jawajskiego i sundajskiego), na niekorzyść języków chińskich.
W odniesieniu do poszczególnych kategorii języków używa się terminów: lub (język narodowy, język jedności), (języki regionalne), (języki obce).
Główne języki regionalne +Języki o największej liczbie użytkownikówjęzykliczba użytkowników (mln)region jawajski 75 wschodnia i środkowa Jawa sundajski 27 zachodnia Jawa madurski 9 Madura, wschodnia Jawa minangkabau 6,5 południowa Sumatra bugijski 3,6 prowincja Celebes Południowy balijski 3 Bali aceh 2,4 północna Sumatra banjar 2,1 Kalimantan sasak 2,1 Lombok batak toba 2 północna Sumatra makasarski 1,6 prowincja Celebes Południowy lampung 1,5 południowa Sumatra batak dairi 1,2 północna Sumatra rejang 1 południowo-zachodnia Sumatra
Powyższe dane pochodzą z publikacji The Indonesian Language: Its History and Role in Modern Society z 2003 r. i mają charakter poglądowy.
Wszystkie wymienione języki są przedstawicielami rodziny austronezyjskiej i zostały zaliczone do grupy języków malajsko-polinezyjskich zachodnich.
Do najbardziej istotnych języków regionalnych Indonezji należy też język malajski, na który składa się ogromny repertuar odmian tradycyjnych i kreolskich. Regionalne odmiany malajskiego (w tym dialekty tradycyjne) mają łącznie dziesiątki milionów użytkowników, lecz nie jest jasne, które z nich powinny być rozpatrywane jako odmiany jednego języka. Nie wypracowano ścisłych kryteriów pozwalających odróżnić języki malajskie (grupę blisko spokrewnionych języków austronezyjskich) od dialektów języka malajskiego (właściwego). Niesprecyzowany jest też status kontaktowych odmian malajskiego, w tym odmian ze wschodniej Indonezji (np. malajskiego miasta Manado i malajskiego ambońskiego), często uchodzących za odrębne języki (lub wręcz języki kreolskie), ale czasem włączanych pod pojęcie języka indonezyjskiego.
Spisy ludności ograniczają się do podawania danych nt. największych języków kraju.
Grupy językowe
mały|Języki Jawy i okolic Rodzime języki Indonezji rozpatruje się w ramach dwóch grup: austronezyjskiej i papuaskiej (nieaustronezyjskiej). Najbardziej liczne i najszerzej rozprzestrzenione są języki austronezyjskie, które tworzą wielką rodzinę językową, obejmującą zasięgiem dużą część wysp Oceanii i Azji Południowo-Wschodniej. W zachodniej części kraju stanowią jedyną autochtoniczną rodzinę językową. Języki zachodniej Indonezji mają typowo od kilkuset tysięcy do kilku milionów użytkowników. Jednocześnie zachodnie obszary archipelagu, zwłaszcza wyspa Jawa, są wśród słabiej zróżnicowanych językowo regionów kraju. Języki tej części kraju, a w szczególności Jawy, należą do najlepiej opisanych w Indonezji. Wiele z nich cieszy się dość silnym wsparciem instytucjonalnym, co sprzyja ich długoterminowej żywotności. Jawajski, używany przez największą grupę etniczną Indonezji, ma na tyle ugruntowaną pozycję, że wywarł znaczny wpływ na rozwój indonezyjskiego języka narodowego. Również sundajski, będący drugim pod względem liczebności użytkowników językiem regionalnym, zajmuje istotne miejsce w indonezyjskich uwarunkowaniach socjopolitycznych.
Zupełnie inaczej przedstawia się sytuacja w słabiej zaludnionej wschodniej części Indonezji, która cechuje się ogromnym stopniem różnorodności językowej, przewyższającym zróżnicowanie językowe spotykane na zachodzie kraju. Języki wschodniej Indonezji są używane przez niewielkie grupy ludności, typowo liczące od kilkuset do kilkudziesięciu tysięcy osób, a zarazem należą do najbardziej zagrożonych w całym regionie austronezyjskim. Badania nad nimi są jednak znacznie mniej rozwinięte niż badania nad językami zachodniej Indonezji, co znajduje odzwierciedlenie w ograniczonym zasobie publikacji państwowych na ich temat. Lokalne społeczności, oddalone od centrum politycznego kraju, mają słabszy dostęp do wsparcia instytucjonalnego i projektów, które mogłyby pomóc w ochronie i dokumentacji miejscowych języków. Na niekorzyść prowadzenia badań lingwistycznych działa również niedostateczna infrastruktura. Dodatkowo w regionie tym panuje stosunkowo wysoki poziom analfabetyzmu, zwłaszcza na Nowej Gwinei.
Austronezyjskie języki Indonezji są zróżnicowane pod względem genealogicznym. Języki szeroko pojętej zachodniej Indonezji – od Sumatry i Jawy aż po peryferyjny Celebes i zachodnią część Sumbawy – należą do tradycyjnej grupy języków malajsko-polinezyjskich zachodnich. Z kolei grupę centralną reprezentują języki Małych Wysp Sundajskich (poczynając od wschodniej Sumbawy) oraz języki centralnych i południowych Moluków. Do języków malajsko-polinezyjskich wschodnich należą austronezyjskie języki północnych Moluków (języki południowohalmaherskie) i rejonu Nowej Gwinei (w tym języki zatoki Cenderawasih i języki Raja Ampat). W niektórych zakątkach Indonezji wschodniej występują tzw. języki papuaskie. Języki papuaskie, w odróżnieniu od austronezyjskich, nie stanowią jednej rodziny językowej, tworząc konwencjonalną grupę geograficzną (o charakterze niegenetycznym). Obszar użytkowania tych języków koncentruje się prowincjach papuaskich (na Nowej Gwinei i okolicznych terenach), ale swoim zasięgiem geograficznym obejmują także Moluki Północne (północna Halmahera i pobliskie mniejsze wyspy) oraz Małe Wyspy Sundajskie Wschodnie (wyspy Alor i Pantar oraz Timor). Jako że pojęcie „języków papuaskich” łączy języki o nieokreślonych wzajemnych powiązaniach, niedające się sklasyfikować jako austronezyjskie, czasami spotyka się równoznaczny termin „języki nieaustronezyjskie”.
Największa spośród grup języków papuaskich to języki transnowogwinejskie, do których należy ok. 150 języków używanych w granicach Indonezji oraz wiele innych obecnych w sąsiedniej Papui-Nowej Gwinei. Pomimo ogromnej liczebności języków papuaskich (Nowa Gwinea i pobliskie wyspy są najbardziej zróżnicowanym językowo zakątkiem świata) szacuje się, że ich użytkownicy nie sięgają jednego procenta całkowitej ludności kraju. Społeczności posługujące się językami papuaskimi to przeważnie mało liczne grupy ludności. Fakty archeologiczne w połączeniu z wiedzą lingwistyczną sugerują, że pierwotnie języki papuaskie miały znacznie szerszy zasięg geograficzny, obejmując obszar dalej na zachód. Spośród peryferyjnych rodzin języków papuaskich (spoza regionu Papui Zachodniej) zachowały się wyłącznie języki timor-alor-pantar oraz języki północnohalmaherskie, które mogą stanowić kontynuację stanu sprzed ekspansji ludności austronezyjskiej (choć nie można wykluczyć, że zostały przyniesione wskutek późniejszej migracji na tereny austronezyjskie). Niesklasyfikowany język tambora, używany na wyspie Sumbawa do momentu wybuchu wulkanu Tambora, również mógł być przedstawicielem hipotetycznej przedaustronezyjskiej grupy języków; w dodatku pewne ślady papuaskiego substratu językowego – lub przynajmniej cechy nieaustronezyjskie – są widoczne w różnych językach Małych Wysp Sundajskich (Flores, Timor, Sumba) i Moluków.
We wschodniej części Indonezji obok języków lokalnych funkcjonuje szereg języków kreolskich czy też pochodnych języka malajskiego, które służą jako lingua franca w poszczególnych prowincjach. Niektóre spośród tych języków bądź dialektów przyjmują się jako języki ojczyste, wypierając tradycyjne języki etniczne. Należą do nich: malajski papuaski, malajski Moluków Północnych, malajski amboński, malajski Kupangu, malajski miasta Manado. Przypuszczalnie większość z nich wywodzi się z historycznej odmiany języka malajskiego (), która wykształciła się w północnej części Moluków lub na wyspach Banda, wraz z rozwojem handlu korzennego w tej części archipelagu (dzielą bowiem szereg cech niespotykanych w zachodnich dialektach malajskich). Języki centralnych Moluków wcześnie znalazły się pod presją malajskiego, który zakorzenił się w większości wsi chrześcijańskich; doprowadziło to do zaniku przekazu międzypokoleniowego. Podobne procesy mają miejsce w zachodniej Indonezji. Przykładowo język banjar z Borneo (również należący do języków malajskich) stał się głównym środkiem komunikacji dla wielu społeczności wyspy, zastępując m.in. rodzime języki Dajaków.
Systemy pisma i piśmiennictwo thumb|Dwujęzyczny znak drogowy na Bali