Operacja Charnwood – ofensywa anglo-kanadyjska przeprowadzona w dniach 8–9 lipca 1944 r. podczas bitwy o Caen, części kampanii normandzkiej w II wojnie światowej. Operacja miała na celu zajęcie okupowanego przez Niemców miasta Caen, co było jednym z najważniejszych celów aliantów od dnia lądowania w Normandii. Spodziewano się również, że atak pozwoli zapobiec przeniesieniu niemieckich jednostek pancernych z sektora anglo-kanadyjskiego do sektora amerykańskiego na zachód, gdzie przygotowywany było przełamanie frontu. Podczas operacji Brytyjczycy i Kanadyjczycy posunęli się naprzód szerokim frontem i wieczorem drugiego dnia zajęli północną część Caen do rzek Orne i Odon.
Poprzedzona kontrowersyjnym nalotem bombowym, który zniszczył znaczną część historycznego Starego Miasta w Caen, operacja Charnwood rozpoczęła się o świcie 8 lipca, kiedy trzy dywizje piechoty zaatakowały pozycje niemieckie na północ od miasta, podążając za nękającym ostrzałem artyleryjskim. Wspierany przez trzy brygady pancerne brytyjski I Korpus poczynił stopniowe postępy przeciwko 12 Dywizji Pancernej SS „Hitlerjugend” i 16 Dywizji Polowej Luftwaffe. Pod koniec pierwszego dnia operacji dnia kanadyjska 3 Dywizja Piechoty i brytyjska 3 oraz 59 Dywizja Piechoty Staffordshire oczyściły wioski na swojej drodze i dotarły na obrzeża miasta. Wkraczając do Caen o świcie następnego ranka, alianci napotkali opór pozostałości niemieckich jednostek, które zaczęły wycofywać się przez rzekę Orne. Lotnisko Carpiquet wpadło w ręce Kanadyjczyków wczesnym rankiem, a do 18:00 Brytyjczycy i Kanadyjczycy połączyli się wzdłuż północnego brzegu Orne. Pozostałe mosty były silnie bronione lub nieprzejezdne, a przy niemieckich rezerwach pozostawionych na drugim brzegu I Korpus zakończył operację.
Operacja Charnwood była kosztowna i stanowiła taktyczny sukces dla aliantów. Niemcy wycofali się z północnego brzegu rzeki Orne, ale nie przestali wysyłać formacji na front amerykański. Niemcy ustanowili kolejną linię obrony wzdłuż dwóch grzbietów na południe od miasta. Alianci utrzymali jednak inicjatywę i rozpoczęli operację Jupiter następnego dnia, a tydzień później operację Goodwood i Atlantic, podczas których zdobyto resztę obszaru Caen.
Tło sytuacyjne Normandzkie miasto Caen było jednym z celów brytyjskiej 3 Dywizji Piechoty, która wylądowała na plaży Sword 6 czerwca 1944 r. Zdobycie miasta było najważniejszym zadaniem przypisanym brytyjskiemu I Korpusowi gen. Johna Crockera.
Początkowy plan operacji Overlord nakładał na brytyjską 2 Armię zadanie zajęcia miasta, a następnie utworzenia linii frontu od Caumont-l’Éventé na południowy wschód od Caen, w celu zdobycia przestrzeni dla utworzenia lotnisk polowych i ochrony lewej flanki amerykańskiej 1 Armii podczas ataku na Cherbourg. Kontrolowanie Caen i okolic dawałoby 2 Armii odpowiednią bazę wypadową do uderzenia na południe w celu zdobycia Falaise, które mogłoby następnie zostać wykorzystane jako oś obrotu w lewo, aby posuwać się dalej w kierunku Argentan, a następnie rzeki Touques w celu okrążenia wojsk niemieckich w Normandii. Teren pomiędzy Caen i Vimont był szczególnie atrakcyjny dla planistów alianckich, ponieważ był otwarty, suchy i sprzyjał szybkim operacjom ofensywnym. Jako że alianci znacznie przewyższali liczebnie Niemców w czołgach i pojazdach opancerzonych, tworzenie warunków dla bitwy mobilnej zdawało się świadczyć o na ich korzyść.
3 Dywizja Piechoty wylądowała zgodnie z planem, ale jej utrudniało zatłoczenie przyczółka, działania opóźniające Niemców na trasie natarcia i późne przybycie znacznej części wsparcia pancernego. Dywizja nie była w stanie zaatakować Caen w dniu inwazji, a jej główne elementy zostały zatrzymane na obrzeżach miasta. Późniejsze ataki nie powiodły się, ponieważ niemieccy obrońcy zostali wzmocnieni przez 12 Dywizję Pancerną SS „Hitlerjugend”. 7 czerwca Brytyjczycy rozpoczęli operację Perch, atak okrążający I i XXX Korpusu, w celu okrążenia Caen ze wschodniej i zachodniej flanki. Atak I Korpusu na południe od rzeki Orne został jednak zatrzymany przez 21 Dywizję Pancerną, zaś atak XXX Korpusu na zachód od Caen powstrzymała w pobliżu Tilly-sur-Seulles Dywizja Pancerna Lehr. Aby zmusić przeciwnika do wycofania się, Niemcy zaatakowali flankę brytyjskiej 7 Dywizji Pancernej 13 czerwca w pobliżu Villers-Bocage. W bitwie o Villers-Bocage wyparto awangardę 7 Dywizji Pancernej, a Dywizja Panser Lehr utrzymała swoje pozycje, dopóki XXX Korpus nie zdobył Tilly-sur-Seulles 19 czerwca.
Kolejna ofensywa brytyjska, o kryptonimie operacja Epsom, została rozpoczęta przez VIII Korpus 26 czerwca, po operacji Martlet, wstępnym ataku przeprowadzonym 25 czerwca w celu zabezpieczenia prawej flanki VIII Korpusu. VIII Korpus zbliżył się na zachód od Caen na przednim odcinku o długości 6,4 km od Rauray do Carpiquet. Po przejściu rzek Odon i Orne VIII Korpus miał zająć wzniesienie w pobliżu Bretteville-sur-Laize i okrążyć Caen. Niemcom udało się powstrzymać ofensywę, angażując całą swoją siłę, w tym 9 Dywizję Pancerną SS Hohenstaufen i 10 Dywizję Pancerną SS Frundsberg z II Korpusu Pancernego SS, przysłaną z frontu wschodniego wkrótce po D-Day, który był początkowo przeznaczony do kontrofensywy w kierunku Bayeux.
27 czerwca 8 Brygada Piechoty (1. batalion Pułku Suffolk, 2. batalion Pułku East Yorkshire i 1. batalion Pułku South Lancashire) z 3 Dywizji Piechoty, wspierana przez Pułku Staffordshire Yeomanry 27 Brygady Pancernej oraz specjalistyczne pojazdy z 79 Dywizji Pancernej rozpoczęły operację Mitten. Jej celem było zajęcie okupowanego przez Niemców Château la Londe i Château le Landel. Pierwszy wieczorny atak, z 1. batalionem Pułku South Lancashire na szpicy został odparty, ale już następnego dnia rano kolejne ataki osiągnęły swoje cele i doprowadziły do zniszczenia kilku niemieckich czołgów. Operacja Mitten kosztowała utratę co najmniej 268 ludzi i trzech brytyjskich czołgów. Gdyby udało się osiągnąć jej cele szybciej, 9 Brygada wspierana przez kanadyjską 9 Brygadę Piechoty uruchomiłaby operację Aberlour, aby przejąć wioski La Bijude, Épron, Galmache, Saint-Contest, Authie i Cussy, ale ta operacja została anulowana przez gen. Crockera. Obszar Châteaux został później nazwany „najkrwawszą milą kwadratową w Normandii”.
Feldmarsz. Gerd von Rundstedt, najwyższy dowódca sił niemieckich na zachodzie (OB West), polecił swoim wojskom 1 lipca stopniowe wycofywanie się z Caen, a większość niemieckich dywizji pancernych kazał przesunąć na zachodni koniec przyczółka przeciw amerykańskiej 1 Armii, ale miasto i okolice zostały uznane przez Oberkommando der Wehrmacht za fundamentalne dla obrony Normandii. OKW chciało, aby łuk linii obronnych znad kanału La Manche oparł się na zachodnich brzegach rzeki Orne, dlatego Adolf Hitler zwolnił Rundstedta i zastąpił go feldmarsz. Güntherem von Kluge. Dowiedziawszy się o tym za pośrednictwem systemu Ultra, dowódca alianckich sił lądowych, gen. Bernard Law Montgomery, zaplanował nową ofensywę mającą na celu zdobycie Caen i zapobieżenie dużemu przesunięciu sił niemieckich z sektora anglo-kanadyjskiego na front amerykański.
4 lipca kanadyjska 3 Dywizja Piechoty przeprowadziła operację Windsor, aby przejąć Carpiquet i przyległe lotnisko z rąk 12 Dywizji Pancernej SS. Carpiquet upadło 5 lipca, jednak lotnisko pozostało w rękach niemieckich.
Preludium Alianci thumb|Mapa frontu pod Caen z zaznaczonymi celami ataków ciężkich bombowców Po nieudanych próbach zdobycia Caen przez kolejne manewry oskrzydlające, Montgomery zdecydował, że następna ofensywa będzie atakiem frontalnym. Chociaż strategiczne znaczenie Caen zmalało od czasu od D-Day, aliancki dowódca starał się przejąć kontrolę nad Bourguébus i wzniesieniami na południu. W dniu 5 lipca wydano pierwsze dyspozycje w sprawie operacji Charnwood; miała być uruchomiona o godz. 4:20, półtorej godziny przed świtem 8 lipca.
Celem nowej operacji było oczyszczenie Caen z jego obrońców aż do rzeki Orne i jeśli to możliwe, zajęcie przyczółków na południowym brzegu. Aby osiągnąć drugi z założonych celów, postanowiono wysłać przez miasto kolumnę pancerną, aby popędziła w stronę mostów; miano nadzieję, że I Korpus wykorzysta sytuację, aby przedostać się przez południowe dzielnice Caen w kierunku grzbietów Verrières i Bourguébus, torując drogę, którą brytyjska 2 Armia uderzy w kierunku Falaise . Historyk Roger Cirillo twierdzi jednak, że operacja miała na celu jedynie oczyszczenie miasta z sił niemieckich; z powodu przecięcia go zarówno przez rzekę, jak i kanał, wszelkie próby szybkiego uderzenia dalej na południe były „najprawdopodobniej niemożliwe”.
Liczącemu 115 ty. żołnierzy I Korpusowi gen. Crockera przydzielono zadanie penetracji rzek Orne i Odon. 3 Dywizja Piechoty miała zaatakować jeden front brygady z północnego wschodu, wspierana przez 33 Brygadę Pancerną; 59 Dywizja Piechoty Staffordshire otrzymała zadanie zaatakowania frontu dwóch brygad od północy, wspierana przez 27 Brygadę Pancerną; a kanadyjska 3 Dywizja Piechoty miał uderzyć na front jednej brygady z północnego zachodu, wspierana przez kanadyjską 2 Brygadę Pancerną. Aby wywrzeć maksymalny możliwy nacisk na siły niemieckie w tym sektorze, VIII Korpus został przeznaczony do ataku z 24-godzinnym wyprzedzeniem, aby przeprowadzić kolejne uderzenia na zachód od Caen.
W świetle wniosków wyciągniętych z częściowego sukcesu Kananejczyków podczas operacji Windsor, operacja Charnwood miała zostać przeprowadzona na szerokim froncie, aby zwiększyć nacisk na niemieckie umocnienia i rozproszyć ich ogień obronny. Planiści SHAEF doradzili 10 czerwca, że najlepszym sposobem na przełamanie impasu jest użycie sił powietrznych do wsparcia ataku, dlatego Montgomery zwrócił się o pomoc do dowództwa bombowego RAF. Ciężkie bombowce zaatakowały Caen w noc poprzedzającą atak, a 15 proc. zrzuconego ładunku stanowiły bomby z opóźnionym zapłonem, które miały wybuchnąć dopiero po rozpoczęciu ataku naziemnego. Druga fala lekkich bombowców miała podążyć tuż za ciężkimi maszynami, a trzecia fala złożona z amerykańskich bombowców otrzymała rozkaz zaatakowania rano w dniu operacji.
Dodatkowe wsparcie miały zapewnić myśliwce bombardujące Hawker Typhoon wyposażone w rakiety niekierowane, monitor HMS Roberts, lekkie krążowniki HMS Belfast i HMS Emerald oraz 16-calowe działa pancernika HMS Rodney. Pięć dywizji dostarczyłoby 656 dział do ostrzału pozycji niemieckich na południu. W sumie zaplanowano, że 2 tys. ton bomb i pocisków zostanie zrzuconych na Caen, zanim rozpocznie się atak piechoty. Ze względu na bliskość obszaru docelowego od linii alianckich i wynikające z tego ryzyko ofiar od bratobójczego ognia punkt orientacyjny bombowców został przesunięty o 5500 m na południe – poza obszar, w którym znajdowała się większości głównych niemieckich umocnień okalających miasto. Po bombardowaniu trzy dywizje piechoty miały przejść przez ufortyfikowane wioski na swojej drodze natarcia i wkroczyć bezpośrednio na północne przedmieścia Caen.
Niemcy thumb|left|Czołg Panzer IV z 1. batalionu 22 Pułku Pancernego w okopanej pozycji obronnej niedaleko Lébisey Obrona Caen spoczęła na barkach dwóch dywizji; 12 Dywizji Pancernej SS z I Korpusu Pancernego SS oraz 16 Dywizji polowej Luftwaffe z LXXXVI Korpusu. Oczekiwano ofensywy na miasto i założono, że kolejne ataki w dolinie Odon w kierunku rzeki Orne szybko pójdą w jej ślady. 12 Dywizja Pancerna SS dowodzona przez Kurta Meyera składała się z trzech pułków pancernych, w tym jednego – 1 Pułku Pancernego SS – „pożyczonego” od 1 Dywizji Pancernej SS „Leibstandarte SS Adolf Hitler” ze swoimi 61 ocalałymi czołgami. 12 Dywizja Pancerna SS utrzymywała północno-zachodnie podejścia do Caen, broniąc miasta i lotniska w Carpiquet przed 3 kanadyjską i 59 brytyjską dywizjami piechoty.