Żuwaczkowce (Mandibulata) – klad stawonogów, obejmujący wije, skorupiaki i sześcionogi (dwie ostatnie grupy składają się na Pancrustacea).

Apomorfią od której klad ten bierze swą nazwę jest obecność żuwaczek. O homologiczności żuwaczek u wijów, skorupiaków i sześcionogów świadczą ich powstawanie przez modyfikację odnóży drugiego segmentu zaczułkowego (segment żuwaczkowy), formowanie ich krawędzi gnatalnych przez wyrostki dosiebnych części tych odnóży (świadczą o tym badania nad ekspresją genu Distal-less w zawiązkach przydatków gębowych) oraz podział tychże krawędzi na część tnącą () oraz część molarną (). Inne cechy charakterystyczne obejmują obecność szczęk I pary oraz gruczołów wylinkowych.

Jako apomorfię żuwaczkowców często podaje się także fasetki oczu mające aparat dioptryczny zbudowany z kutykularnej soczewki i stożka krystalicznego lub jego prekursora, przy czym stożek krystaliczny złożony z czterech komórek stożkowych (komórek Sempera) jest cechą apomorficzną przynajmniej dla obejmujących większość współczesnych gatunków Pancrustacea (stąd ich synonimiczna nazwa Tetraconata). Oczy złożone o fasetkach zbudowanych z soczewki i stożka krystalicznego występowały jednak również u trylobitów, co podważa uznawanie tej cechy za apomorfię żuwaczkowców i wskazywać może na siostrzaną ich relację z trylobitami lub wywodzenie się od nich. Strausfeld i współpracownicy w pracy z 2016 sugerowali nawet obecność takich oczu u zajmujących bazalną pozycję wśród stawonogów Radiodonta, co oznaczać by musiało ich wtórną utratę w linii rozwojowej szczękoczułkowców.

Monofiletyzm żuwaczkowców potwierdzają wyniki licznych molekularnych analiz filogenetycznych, w tym: Regiera i innych w 2010, Oakley’a i innych z 2013, Schwentnera i innych z 2017 oraz Lozano-Fernandeza i innych z 2019. Badania metodą zegara molekularnego przeprowadzone przez Schwentnera i innych w 2017 wskazują, że pojawiły się one w ediakarze.

W przypadku wyróżniania żuwaczkowców jako taksonu, pozostałe stawonogi bywają grupowane w takson bezżuwaczkowców.

Alternatywą dla żuwaczkowców jest hipoteza Myriochelata – kladu obejmującego wije i szczękoczułkowce.

Kladogramy Wg Lozano-Fernandeza z 2019

Wg Schwentnera z 2017

Wg Oakley’a i innych z 2013

Wg Regiera i innych z 2010

Przypisy

Kategoria:Stawonogi