Wiesław Henryk Trzeciak (ur. 5 stycznia 1934 w Poznaniu, zm. 31 grudnia 2023) – polski naukowiec, wykładowca, biochemik, profesor zwyczajny, doktor habilitowany nauk medycznych.
Życiorys Ukończył Gimnazjum i Liceum im. Hugona Kołłątaja w Krotoszynie oraz studia w Wyższej Szkole Wychowania Fizycznego we Wrocławiu (mgr WF). Po ukończeniu studiów na Wydziale Lekarskim Akademii Medycznej w Poznaniu w 1963, pracował w Katedrze Chemii Fizjologicznej AM (obecnie Katedra Biochemii i Biologii Molekularnej). W 1968 uzyskał stopień dr n. med. Studia po-doktoranckie odbywał w Katedrze Biochemii Uniwersytetu w Edynburgu, jako stypendysta British Council. Stopień dr hab. n. med. otrzymał w roku 1980. Pracował w uniwersyteckich laboratoriach badawczych w Wielkiej Brytanii, Niemczech, Francji, USA, Kanadzie i Australii (7 lat łącznie). W 1995 objął stanowisko Kierownika macierzystej Katedry, a w roku 1992 otrzymał tytuł profesora zwyczajnego. Od roku 1996 przez 7 lat pracował dodatkowo w Zakładzie Genetyki Człowieka PAN w Poznaniu. W roku 2004 przeszedł na emeryturę.
Zajmował się głównie regulacją dostarczania cholesterolu, substratu do syntezy hormonów steroidowych, w korze nadnerczy. Wykonał pierwszą analizę składu kropli lipidowychAnn. N.Y. Acad. Sci. 212: 361-377, 1973. oraz dowiódł, że kortykotropina pobudza syntezę hormonów steroidowych w wyniku aktywacji lipazy/esterazy cholesterolowej (HSL), która hydrolizując estry cholesterolu, zawarte w kroplach lipidowych, dostarcza substratu do syntezy hormonów steroidowychEur. J. Biochem. 37: 327-333, 1973.. Wyjaśnił także mechanizm aktywacji HSLEur. J. Biochem. 46: 201-207, 1974. oraz regulację ekspresji genu LIPE, kodującego HSLJ. Mol. Endocrinol. 46: 29-36, 2011.. Wykazał, że glukokortykosteroidy hamują ekspresję genów CYP11A1 i CYP17, kodujących enzymy kluczowe dla syntezy hormonów steroidowych w korze nadnerczyMol. Cell. Endocrinol. 52: 43-50, 1987. oraz dowiódł, że niektóre czynniki wzrostuMol. Endocrinol. 7: 206-213, 1993.J. Biol. Chem. 262: 15246-15250, 1987. i neuropeptydyProc. Natl. Acad. Sci. USA 83: 7490-7494, 1986.Mol. Endocrinol. 1: 500-504, 1987., indukując ekspresję genu CYP11A1, pobudzają różnicowanie komórek ziarnistych jajnika w kierunku komórek ciałka żółtego. Opisał także kilka nieznanych mutacji genu receptora androgenów (AR), powodujących zespół niewrażliwości na androgeny (AIS)Gynecol. Endocrinol. 19,109-114, 2004.Fertil. Steril. 85: 1822-1826, 2006..
Jest autorem około 170 publikacji naukowych, których współczynnik oddziaływania (IF) wynosi łącznie 192.3, indeks Hirscha (h-index) 27, a liczba cytacji około 2200.
Był członkiem Komitetu Biochemii i Biofizyki PAN (1996–2001), Komisji PAN: Genetyki i Biologii Molekularnej, Patofizjologii Komórki oraz Endokrynologii Doświadczalnej i Klinicznej, a także Komisji Medycyny Doświadczalnej Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Był także członkiem Rady Naukowej Instytutu Genetyki PAN w Poznaniu oraz Rady Naukowo-Programowej Studium Medycyny Molekularnej UM w Warszawie. Jest członkiem kolegium redakcyjnego Journal of Applied Genetics.
Podczas pracy w Katedrze prowadził ćwiczenia, seminaria i wykłady z Biochemii dla studentów Wydziału Lekarskiego i Oddziału Stomatologii oraz dla studentów anglojęzycznych. Był promotorem 25. prac doktorskich. Czterech jego doktorantów uzyskało tytuły profesorskie.
Osiągnięcia naukowe Wykonanie pierwszej analizy składu chemicznego kropli lipidowych z kory nadnerczy. Wyjaśnienie mechanizmu aktywacji enzymu lipazy/esterazy cholesterolowej z kory nadnerczy przez kortykotropinę (ACTH) oraz regulacji ekspresji genu LIPE kodującego ten enzym. Wykazanie, że glukokortykosteroidy, za pośrednictwem ich receptora, hamują ekspresję genów CYP11A1 i CYP17, kodujących enzymy kluczowe dla syntezy hormonów steroidowych w korze nadnerczy. Udowodnienie, że niektóre czynniki wzrostu i neuropeptydy, indukując ekspresję CYP11A1, pobudzają różnicowanie komórek ziarnistych jajnika w kierunku komórek ciałka żółtego. Potwierdzenie, że u podłoża zespołu niewrażliwości na androgeny (AIS) leżą mutacje genu receptora androgenów (AR), ustalenie lokalizacji i charakteru mutacji oraz zaburzeń konformacji i funkcji receptora.
Nagrody krajowe i wyróżnienia zagraniczne Wielokrotnie nagrody Rektora AM za osiągnięcia naukowe; Nagroda Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej indywidualna (1987); Nagroda Ministra Zdrowia I Opieki Społecznej zespołowa (1992); Nagroda Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej indywidualna (1994); Zjazd Federacji Europejskich Towarzystw Biochemicznych (FEBS) Amsterdam (1971); Zjazd Amerykańskiego Towarzystwa Endokrynologicznego, Anaheim (1986); IV Kongres Europejskiego Towarzystwa Ginekologicznego, Madonna di Campiglio (1999); Zjazd Federacji Europejskich Towarzystw Biochemicznych (FEBS), Birmingham (2003); Złoty Krzyż Zasługi.
Osobiste Żona: Olga Żmuda-Trzebiatowska|Żmuda-Trzeciak, dr n. med.(Uniwersytet Medyczny, Poznań).
Dzieci: Joanna, PhD. (Litt) (University of Chicago), Professor, Kent State University, Cleveland, USA; Tomasz dr hab. (Uniwersytet Medyczny, Poznań) Kierownik Kliniki Ortopedii i Traumatologii Uniwersytet Medyczny, Poznań; Sergiusz PhD, (London School of Economics, UK), adiunkt, Collegium Civitas, Warszawa.
Przypisy
Kategoria:Absolwenci Akademii Wychowania Fizycznego we Wrocławiu Kategoria:Absolwenci Liceum Ogólnokształcącego im. Hugona Kołłątaja w Krotoszynie Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu Kategoria:Członkowie Komitetu Biochemii i Biofizyki PAN Kategoria:Ludzie urodzeni w Poznaniu Kategoria:Polscy biochemicy Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu Kategoria:Urodzeni w 1934 Kategoria:Zmarli w 2023