Czesława Endelmanowa-Rosenblattowa

Czesława Endelmanowa-Rosenblattowa z d. Braude, znana także jako Czesława Endelmanowa lub Czesława Rosenblattowa (ur. 1879 lub 1881 w Piotrkowie, zm. 1949) – pisarka, publicystka, redaktorka, tłumaczka, krytyczka literatury i sztuki. Związana była między innymi z czasopismami „Izraelita”, „Kurier codzienny”, „Nowa Gazeta”, „Wędrowiec” i „Sygnały”. Od 1902 roku posługiwała się pseudonimem Czesław Halicz.

Życiorys Urodziła się w 1879 roku w Piotrkowie (jak podaje Anna Wydrycka) lub 1881 roku (według Rosenblattowej), w rodzinie Nathana Braude i Salomei z Horowiczów (ur. 1855). Ukończyła gimnazjum w Łodzi, następnie przeniosła się do Warszawy. Była dwukrotnie zamężna. Prawdopodobnie pomiędzy 1896 i 1898 rokiem poślubiła Zygmunta Samuela Endelmana (1873–1941), lekarza ginekologa z zasymilowanej warszawskiej rodziny żydowskiej. W 1898 roku urodziła córkę Halinę, późniejszą Halinę z Endelmanów Górską, pisarkę i aktywistkę. W 1905 roku rozwiodła się z Endelmanem i wyjechała do Brukseli, gdzie uzyskała obroniła pracę doktorską z nauk społecznych zatytułowaną Oeuvre sociale d’art en Belgique contemporaine. Pomiędzy 1905 a 1911 rokiem poślubiła Henryka Rosenblatta, przemysłowca. W 1912 roku urodziła się im córka Jeanine (1912–1998). W Brukseli należała do Stowarzyszenia Polskiego im. Joachima Lelewela, gdzie poznała między innymi Marię i Mariana Dąbrowskich. Współuczestniczyła także w tworzeniu polskiej sekcji w jednym z brukselskich muzeów.

I wojnę światową najprawdopodobniej spędziła w Rosji – jej pierwsza powieść została opublikowana w Kijowie w 1914 roku. Po zakończeniu wojny powróciła do Belgii. Jej losy podczas II wojny światowej nie są znane.

Na stronie internetowej Geni.com jako rok śmierci Czesławy Endelmanowej-Rosenblattowej wskazano rok 1949.

Twórczość Pierwsze lata W początkowym okresie swej twórczości publikowała między innymi w czasopismach „Izraelita” (w późniejszym czasie stała się członkinią jego redakcji), „Kurier codzienny” i „Wędrowiec”. Jej teksty tam publikowane porównywane są do prac polskich pozytywistów i uznawane są przez niektórych za teksty prekursorskie dla reportażu. Skupiała się w nich na problemach społecznych związanych ze społecznością żydowską oraz zagadnieniach związanych z ubóstwem. Szczególnie chętnie poświęcała swoje teksty literackie i publicystyczne tematyce kobiecej: zagadnieniom biedy, wyzysku i emancypacji, co było prekursorskie na początku XX wieku. Od początku swojej kariery literackiej publikowała teksty poświęcone sztuce, czego przykładem jest artykuł Sztuka i ideały etyczne, opublikowany w „Wędrowcu” w 1901 roku – roku jej debiutu.

Rozkwit kariery Najbardziej owocne w karierze Rosenblattowej były lata 1910–1914. Jej teksty zaczęły być publikowane w „Nowej Gazecie”, z którą publicystka rozpoczęła wieloletnią współpracę. Została także jedną z laureatek pierwszego polskiego konkursu poświęconego sztukom teatralnym. W 1914 r. opublikowała Młodość Hanny Turskiej – powieść z gatunku Bildungsroman, poświęconą zagadnieniom emancypacji i edukacji kobiet (opublikowaną najpierw pod tytułem Studentka).

Zmianie uległa forma tworzonych przez nią tekstów i tematyka w nich poruszana: jej krótkie formy literackie przestały być poświęcane problemom społeczności żydowskiej, a zaczęły dotyczyć bardziej ogólnych problemów społecznych. Kontynuowała publikowanie tekstów z zakresu krytyki literackiej i artystycznej: tworzyła artykuły poświęcone dziełom sztuki i artystom, a także formy literackie, w których sztuka stanowiła osnowę, na której publicystka tworzyła bajkową formę literacką (np. Henryk VIII, Klasztor nad morzem) lub diagnozę społeczną (Konstanty Meunier).

Okres milczenia i powrót literacki W okresie 1914–1934 prawie w ogóle nie publikowała. Przyczyny jej znikomej aktywności literackiej i publicystycznej w tym czasie nie są do końca znane. W 1934 roku zakończyła dwudziestoletni okres milczenia za sprawą zbioru krótkich form zatytułowanych Ludzie, którzy jeszcze żyją. W tej publikacji powróciła do tematów, którymi zajmowała się na początku swej kariery, a które w późniejszym czasie porzuciła. Bohaterami Ludzi, którzy jeszcze żyją są ubodzy mieszkańcy zlokalizowanego pod Łodzią sztetla (prawdopodobnie Piotrkowa).

Wybrane teksty Opublikowane pod prawdziwym nazwiskiem Ryfka Piszczyk (Z galerii portretów nieinteresujących),1901 (debiut literacki) Maciek i Mosiek (Z szarych obrazków), 1902 Ruchla żołnierka (Z galerii typów nieinteresujących), 1903 Nad trzęsawiskiem, 1905

Opublikowane pod pseudonimem Czesław Halicz Sztuka i ideały etyczne, 1902 W noc świętojańską, 1902 List z wojny, 1905 Opowieść o pomarańczy, 1911 Niemiła awantura, 1911 Konstanty Meunier, 1911 Portret Henryka VIII, 1911 Kronika jednego życia, 1938

Dramaty Sąd, 1911 – 2. nagroda w konkursie Warszawskich Teatrów Rządowych na polską sztukę dramatyczną Kwintet, 1914

Powieści W domu przy ulicy Żurawiej (powieść dla dzieci), 1913 Młodość Hanny Turskiej (jako Czesław Halicz), 1914, opublikowana najpierw pod tytułem Studentka Ludzie, którzy jeszcze żyją (jako Czesław Halicz), 1934

Przypisy

Bibliografia Zapomniane głosy: Krytyka literacka kobiet, 1894–1918. Wybór tekstów, red. Anna Wydrycka, Białystok 2006.

Zuzanna Kołodziejska, Czesława Rosenblattowa's Works as an Example of Women's Integrationist Literature, [w:] „Polin. Studies in polish Jewry", vol. 28 (2016), s. 73–84. Emancypantki i modernistki. Teksty kobiet o sztuce 1879–1914. Antologia, wstęp Joanna M. Sosnowska, wybór i oprac. Magdalena Kasa, Joanna M. Sosnowska, współpr. Beata Łazarz, Wiktoria Szczupacka, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2019.

Linki zewnętrzne

Kategoria:Ludzie urodzeni w Piotrkowie Trybunalskim Kategoria:Polscy krytycy sztuki Kategoria:Polscy pisarze Kategoria:Polscy publicyści Kategoria:Zmarli w 1949