Afiksy w języku esperanto – przyrostki i przedrostki pełniące funkcje słowotwórcze w języku esperanto. Esperanto jest językiem aglutynacyjnym – tworzenie nowych słów lub innych form gramatycznych polega na dołączaniu prefiksów i sufiksów do rdzenia. Mogą one pełnić funkcje gramatyczne, choć najczęściej wykorzystywane są do tworzenia nowych wyrazów. Zarówno prefiksy i sufiksy mogą występować jako oddzielne wyrazy (najczęściej przymiotniki, przysłówki, także przyimki).
Prefiksy Prefiksy (przedrostki) pełnią w języku esperanto głównie funkcję słowotwórczą. Wiele z nich pochodzi od przyimków.
Prefiksy słowotwórcze Prefiks BO – oznacza skoligacenie rodzinne przez małżeństwo: patro – ojciec → bopatro – teść, filo – syn → bofilo – zięć
Prefiks ĈEF – oznacza wagę, uprzywilejowaną pozycję, przywództwo: urbo – miasto → ĉefurbo – stolica; redaktoro – redaktor → ĉefredaktoro – redaktor naczelny
Prefiks DIS – oznacza rozdzielenie, rozpad: kuri – biec → diskuri – rozbiec się, tranĉi – ciąć → distranĉi – rozciąć thumb|Tiu ĉi botelo estas plena thumb|La botelo estas malplena thumb|La botelo estas neplena Prefiks EK – oznacza początek, nagłość lub krótkotrwałość czynności: dormi – spać → ekdormi – zasnąć; krii – krzyczeć → ekkrii – wykrzyknąć. Czasem sufiks ten może oznaczać długi początek, np. eklerni: Mi eklernis esperanton – zacząłem uczyć się esperanto.
Prefiks EKS – oznacza rzecz lub osobę byłą, dawną: ministro – minister → eksministro – były minister
Prefiks GE – służy do tworzenia wyrazów oznaczających osobników obojga płci: knabo – chłopiec → geknaboj – chłopcy i dziewczynki, patro – ojciec → gepatroj – rodzice. Wyrazy z tym przedrostkiem w naturalny sposób występują w liczbie mnogiej.
Prefiks MAL – służy do tworzenia przeciwieństw dla rzeczy wyrażonej rdzeniem: alta – wysoki → malalta – niski, juna – młody → maljuna – niemłody, stary, nova – nowy → malnova – nienowy, stary
Prefiks MIS – oznacza: omyłkowo, błędnie, źle, niewłaściwie, w zły sposób: kompreni – rozumieć → miskompreni – źle zrozumieć, kalkuli – liczyć → miskalkuli – pomylić się w obliczeniach, błędnie policzyć. Mise – omyłkowo
Prefiks PRA – służy do wyrażania dawnego charakteru przedmiotu, zjawiska bądź osoby, którą opisuje rdzeń: arbaro – las → praarbaro – puszcza, homo – człowiek → prahomo – praczłowiek, nepo – wnuk → pranepo – prawnuk
Prefiks RE – służy do zasygnalizowania powrotu, zmiany kierunku lub powtórzenia czynności: doni – dać → redoni – zwrócić, legi – czytać → relegi – przeczytać ponownie, veni – przyjść → reveni → wrócić
Prefiksy powstałe z przyimków Prefiks AL wywodzi się z przyimka oznaczającego „do”, „ku”, „w kierunku”: doni – dać → aldoni – dodać, porti – nosić → alporti – przynosić
Prefiks ANTAŬ wywodzi się z przyimka oznaczającego „przed” w sensie kierunku, miejsca i czasu: urbo – miasto → antaŭurbo – przedmieście, diri – mówić → antaŭdiri – przepowiedzieć, paroli – mówić → antaŭparolo – przemowa
Prefiks APUD – oznacza bezpośrednią bliskość: bordo – brzeg → apudborda – przybrzeżny, urbo – miasto → apudurba – podmiejski
Prefiks ĈIRKAU – wywodzi się z przyimka oznaczającego „naokoło”, „wokół”: iri – iść → ĉirkauiri – obejść, kolo – szyja → ĉirkaŭkolo – naszyjnik, obroża
Prefiks DE – oznacza usunięcie czegoś: tranĉi → detranĉi – odciąć, fali – upaść → defali – odpaść, lavi → delavi – zmyć.
Prefiks DUM – pochodzi od przyimka oznaczającego „podczas”, „w ciągu”, „w czasie”: vivo – życie → dumviva – dożywotni; nokto – noc → dumnokta – nocny, mający miejsce w nocy
Prefiks EKSTER – wywodzi się do przyimka oznaczającego „na zewnątrz” i sugeruje pozycję zewnętrzną w stosunku do desygnatu zawartego w rdzeniu: lando – kraj → eksterlando – zagranica, dubi – wątpić → eksterduba – poza wszelką wątpliwością
Prefiks EL – oznacza wykonanie pracy aż do osiągnięcia zamierzonego rezultatu lub do naturalnego końca czynności: baki → elbaki – wypiec (ciasto), gladi → elgladi – wyprasować, fumi → elfumi – wypalić (papierosa).
Prefiks EN – oznacza wprowadzenie czegoś, włączenie, wprowadzenie do środka, np. skribi → enskribi – wpisać, gluti → engluti – połknąć. Ene – wewnątrz, ena – wewnętrzny
Prefiks FOR – jest użyty, gdy czasownik opisuje zużycie, zniszczenie, usunięcie: drinki → fordrinki – przepić (pieniądze).
Prefiks ĜIS – pochodzi od przyimka oznaczającego „aż do” i oznacza zakończenie czynności: vivi – żyć → ĝisvivi – dożyć, morto – śmierć → gismorta – dośmiertny
Prefiks INTER – pochodzi od przyimka oznaczającego „pomiędzy” i wskazuje na wzajemną relację bądź położenie między dwoma obiektami: linio – linia → interlinio – interlinia, nacia – narodowy → internacia – międzynarodowy, reto – sieć → interreto – internet, paroli – mówić → interparoli – rozmawiać
Prefiks KONTRAŬ – pochodzi od przyimka oznaczającego „naprzeciw”, „przeciwko”, „wbrew” i oznacza pozycją przeciwną w stosunku do czynności wyrażonej rdzeniem: agidziałać → kontraŭagi – przeciwdziałać, venno – trucizna → kontraŭveno – odtrutka
Prefiks KROM – pochodzi od przyimka oznaczającego „oprócz”, „poza” i oznacza coś dodatkowego względem desygnatu wyrażonego rdzeniem: leciono – lekcja → kromleciono – korepetycja, virino – kobieta; kromvirino – kochanka, nałożnica
Prefiks KUN – występuje tam, gdzie czynność wyrażona czasownikiem polega na łączeniu, działanie w tym samym celu: preni → kunpreni – zabrać ze sobą, meti → kunmeti – złożyć razem, labori → kunlabori – współpracować, veni → kunveni – zebrać się
Prefiks LAŬ – pochodzi od przyimka oznaczającego „według”, „wzdłuż”, „zgodnie z”: eble – może → laŭebla – w miarę możliwości, diri – mówić → laŭdire – jak powiadają
Prefiks MALGRAŬ – pochodzi od przyimka oznaczającego „mimo”, „pomimo” i jest rzadko używany jako prefiks: volo – chęć, wola → malgraŭvola – mimowolny, bezwiedny
Prefiks PER – zmienia aspekt czasownika z niedokonanego na dokonany. Używa się go w czasownikach oznaczających zdobycie czegoś w wyniku czynności przedstawionej czasownikiem: labori → perlabori (monon) – zarobić (pieniądze), konstrui → perkonstrui – wybudować
Prefiks POST – pochodzi od przyimka oznaczającego „po”, „za” w sensie miejsca, kierunku lub czasu: morgaŭ – jutro → postmorgaŭ – pojutrze, iri – iść → postiri – iść za kimś, śledzić kogoś
Prefiks PRETER – pochodzi od przedimka oznaczającego „wzdłuż”, „obok”: iri – iść → preteriri – przejść obok, vidi – widzieć → pretervidi – przeoczyć
Prefiks PRI – zmienia nieprzechodnią formę czasownika w przechodnią, przy okazji tworząc postać dokonaną: pensi – myśleć → pripensi – przemyśleć (coś), paroli – mówić → priparoli – omówić
Prefiks SUB – pochodzi od przyimka oznaczającego „pod” i oznacza pozycję niższą względem tej, któ©ą zajmuje desygnat określony rdzeniem: tera – ziemia → subtera – podziemny, meti – kłaść → submeti – podkładać
Prefiks SUPER – pochodzi od przyimka oznaczającego „nad” i oznacza wyższą pozycję niż desygnat wyrażony rdzeniem: krii – krzyczeć → superkrii – przekrzyczeć, pagi – płacić → superpagi – przepłacać
Prefiks SUR – wskazuje na pozycję „na” i również zamienia postać czasownika na dokonaną: meti – położyć – surmeti – włożyć, nałożyć (ubranie), iri – iść → suriri – wejść (na szczyt)
Prefiks TRA – pochodzi od przyimka oznaczającego „przez”, „poprzez”, „na wskroś”: legi – czytać → tralegi – przeczytać całość, konduki – prowadzić → trakonduki – przeprowadzić
Prefiks TRANS – jest odpowiednikami polskiego przedrostka „prze–” i pochodzi od przyimka oznaczającego „z tamtej strony”: planti – sadzić (roślinę) – transplanti – przesadzić, porti – nosić → transporti – transportować
Sufiksy Sufiksy gramatyczne Są to końcówki, które stosuje się dla zaznaczenia kategorii gramatycznej wyrazu: liczby, przypadku, czasu, strony itp.
Sufiksy grupy nominalnej Sufiks –O jest cechą rzeczownika: ŝtelisto – złodziej, malfacilaĵo – trudność, patro – ojciec
Sufiks –N – stosuje się dla rzeczowników lub przymiotników w bierniku: frago – truskawka → fragon – truskawkę, lernejo – szkoła → lernejon – szkołę
Sufiks –J oznacza liczbę mnogą rzeczownika albo przymiotnika: malgranda – mały → malgrandaj → małe, kato – kot → katoj – koty
Sufiks –A jest cechą przymiotnika: bela – piękny, elektra – elektryczny, granda – duży
Sufiks –E oznacza przysłówek: bona – dobry → bone – dobrze, bela – piękny → bele – pięknie, rapida – szybki → rapide → szybko, skribi – pisać → skribe – pisemnie
Sufiksy czasownikowe Sufiks –I jest cechą bezokolicznika czasownika: esti – być, trinki – pić, renkonti – spotkać
Sufiks –AS determinuje czas teraźniejszy czasownika: kanti → kantas → śpiewam, porti → portas – niosę, aĉeti → acetas – kupuję
Sufiks –OS determinuje czas przyszły czasownika: maĉi – gryźć → maĉos – będę gryzł, vendi → vendos – sprzedam, montri →
Sufiks –IS determinuje czas przeszły czasownika: bati → batis – biłem, malfermi → malfermis – zamknąłem, plibonigi → plibonigis – poprawiłem
Sufiks –US służy do tworzenia formy warunkowej czasownika: legi → legus – przeczytałbym, deziri → dezirus – chciałbym, życzyłbym sobie, povi → povus – mógłbym
Sufiks –U jest cechą trybu rozkazującego i łączącego: preni → prenu – przynieś, abym przyniósł, montri → montru – pokaż, abym pokazał, fari → faru – rób, abyś robił
Sufiksy imiesłowowe Sufiksy imiesłowowe czynne Sufiks –ANT, mogący przyjmować formy: rzeczownikową (–ANTO), przymiotnikową (ANTA) i przysłówkową (–ANTE) służy do tworzenia imiesłowów czynnych teraźniejszych z tematu czasownika: legi – czytać → leganto – (ktoś) czytający, rigardi – patrzeć → rigardanta – patrząc
Sufiks –INT, mogący przyjmować formy: rzeczownikową (–INTO), przymiotnikową (INTA) i przysłówkową (–INTE) służy do tworzenia imiesłowów czynnych przeszłych z tematu czasownika: kreski – rosnąć → kreskinta – ten, który urósł, provi – próbować → provinte – spróbowawszy, ŝteli – kraść → ŝtelinta – ten, który ukradł
Sufiks –ONT, mogący przyjmować formy: rzeczownikową (–ONTO), przymiotnikową (ONTA) i przysłówkową (–ONTE) służy do tworzenia imiesłowów czynnych przyszłych z tematu czasownika: reveni – wrócić → revenonto – ten, który ma wrócić, friti – smażyć → fritonta ovo – jajko do usmażenia
Sufiksy imiesłowowe bierne Sufiks –AT, mogący przyjmować formy: rzeczownikową (–ATO), przymiotnikową (ATA) i przysłówkową (–ATE) służy do tworzenia imiesłowów biernych teraźniejszych z tematu czasownika: ŝanĝi – zmieniać → ŝanĝata – zmieniany (teraz), ornami – ozdabiać → ornamata – ozdabiany
Sufiks –IT, mogący przyjmować formy: rzeczownikową (–ITO), przymiotnikową (ITA) i przysłówkową (–ITE) służy do tworzenia imiesłowów biernych przeszłych z tematu czasownika: preni – wziąć → prenite – wziąwszy; manĝi – jeść → mangita – zjedzony
Sufiks –OT, mogący przyjmować formy: rzeczownikową (–OTO), przymiotnikową (OTA) i przysłówkową (–OTE) służy do tworzenia imiesłowów biernych przyszłych z tematu czasownika: vendi – sprzedać → vendota tablo – stół, który będzie sprzedany
Sufiksy specjalne –ig– i –iĝ– Sufiks –IG – służy do dawania czasownikom aspektu przechodniości: sidi – siedzieć → sidigi – sadzać. Czasowniki przechodnie można tworzyć również z innych części mowy: pura – czysty → purigi – czyścić, ruino – ruina → ruinigi – rujnować.
Sufiks –IĜ – służy do tworzenia czasowników nieprzechodnich i ma działanie przeciwne do sufiksu –IG–: veki – budzić (kogoś) → vekiĝi – budzić się.
Sufiksy zaimkowe Stosowane są przy tworzeniu zaimków.
Sufiks –U oznacza osobę: kiu – kto, który, ĉiu – każdy, neniu – żaden
Sufiks –O oznacza przedmiot: kio – co, tio – tamto, nenio– nic
Sufiks –A oznacza cechę: kia – jaki, ia – jakiś, nenia – żaden
Sufiks –ES oznacza przynależność: kies – czyj, ĉies – należący do wszystkich, nenies – niczyj
Sufiks –E oznacza miejsce: kie – gdzie, ie – gdzieś, tie – tam, nenie – nigdzie
Sufiks –EL oznacza sposób: kiel – jak, iel – w jakiś sposób, jakoś, neniel – w żaden sposób
Sufiks –AM oznacza czas: kiam – kiedy. tiam – wtedy, neniam – nigdy
Sufiks –IOM oznacza liczbę: kiom – ile, iom – nieco, trochę, neniom – nic, żadna ilość