thumb|Fajka klasyczna (billard)
Fajka – przedmiot służący do palenia tytoniu lub innych substancji, składający się zwykle z ustnika (rurki, trzymanej w ustach) i główki z kominem (komorą spalania), połączonej z ustnikiem przez szyjkę. Dawniej pomiędzy szyjką a ustnikiem występował jeszcze cybuch, rzadko spotykany już w fajkach współczesnych.
Wytwórca fajek to fajkarz, a ich użytkownik to fajczarz.
Historia Fajka jest prawdopodobnie najstarszym przyrządem służącym do wdychania dymu żarzącego się tytoniu lub innych substancji roślinnych. O Scytach wdychających dym przy pomocy fajek wspominał Herodot w V w. p.n.e. Od Scytów palenie fajki przejęli Germanie, Galowie, Rzymianie i Grecy. Palono w fajkach głównie zioła odurzające, prawdopodobnie z gatunku konopi. Fajki do palenia substancji odurzających i narkotycznych znane były także na Dalekim Wschodzie. thumb|Fajki indiańskie Fajki gliniane lub kamienne znane były w Ameryce prekolumbijskiej. Palono w nich tytoń oraz różnego rodzaju zioła. Konstrukcja prekolumbijskich fajek była zwykle podobna do fajki współczesnej, ale istniały też warianty o rozdwojonym cybuchu, umożliwiające wdychanie tytoniu przez nos, a nie przez usta. Fajki prekolumbijskie często miały kształty antropomorficzne.
Wprowadzony do Europy przez XVI-wiecznych żeglarzy indiański zwyczaj palenia tytoniu zyskał szybko dużą popularność. Palenie w fajce (od ok. 1570 roku) było przez ponad trzy stulecia głównym sposobem konsumpcji tytoniu. Inne metody, jak żucie, zażywanie tabaki, palenie cygar, były w niektórych okresach czasem bardziej popularne, ale palenie fajki historycznie miało dominujące znaczenie.
Początkowo Europejczycy stosowali fajki gliniane, wzorowane na indiańskich, szybko jednak wykształciły się dwa klasyczne typy: angielski i holenderski – oba o długim cybuchu lecz różniące się kształtem główki. Te typy fajek, szczególnie popularne w XVII – XVIII wieku, znane są m.in. z dzieł dawnego malarstwa, szczególnie mistrzów niderlandzkich. thumb|Fragment glinianej fajki z XVIII wieku thumb|Autoportret Horacego Verneta z długą fajką Fajki gliniane, zazwyczaj wykonywane z białej gliny kaolinowej, miały wiele zalet: żaroodporność, neutralność smaku i zapachu, wysoką absorpcję wilgoci, niską cenę, ale jedną zasadniczą wadę – kruchość. Żartowano w owych czasach, że jest to „fajka, po którą nie trzeba się schylać, gdy upadnie”. Dlatego powszechnie sprzedawano je w wiązkach od sześciu sztuk do tuzina.
Od końca XVII wieku zaczęły zdobywać popularność fajki gliniane typu tureckiego, o cybuchach drewnianych lub łączonych z drewna, kości lub rogu. Wprowadzenie główek porcelanowych, trwalszych niż gliniane, ale mniej porowatych i mniej absorbujących powstającą podczas palenia gorzką ciecz, było powodem powstania konstrukcji popularnej do dziś w ludowych fajkach niemieckich i austriackich. Główka fajki łączona była z cybuchem przy pomocy elementu spełniającego jednocześnie funkcję pojemnika na nieprzyjemne uboczne produkty palenia. Tego typu fajki, często o niezwykle długich cybuchach (nawet do 1 metra), popularne były wśród XIX-wiecznych artystów, pisarzy, studentów, zwłaszcza w centralnej Europie. Porcelanowe główki tych fajek, zamykane metalowymi, ażurowymi klapkami, były często bogato zdobione wizerunkami herbów, scenami rodzajowymi lub myśliwskimi, symbolami patriotycznymi, wojskowymi i sentencjami. W Niemczech popularne były w XIX i na początku XX wieku tak zwane fajki rezerwisty, ozdobione emblematami wojskowymi lub patriotycznymi, palone przy okazji świąt pułkowych, ćwiczeń wojskowych lub spotkań rezerwistów.
W 1723 Karol Kovács, rzemieślnik z Budy, użył jako pierwszy do wyrobu fajki nowego surowca – sepiolitu, czyli tzw. pianki morskiej. Ten minerał o drobnoporowatej strukturze, bardzo lekki i łatwy w obróbce, został popularnym materiałem fajczarskim w XVIII i XIX wieku. Świetnie nadający się do precyzyjnego rzeźbienia, o biało-kremowej barwie, zyskującej z czasem piękną patynę, znalazł zastosowanie głównie w wyrobie fajek luksusowych, często w połączeniu z bursztynowymi ustnikami i okuciami ze szlachetnych metali. Do szczególnej maestrii w wykonywaniu fajek z pianki morskiej doszli rzemieślnicy austro-węgierscy, zwłaszcza wiedeńscy. Z sepiolitu powstawały fajki, które w XVIII wieku sprowadzano z Turcji do Polski. Wyczerpanie złóż sepiolitu w Turcji, skąd importowano surowiec, w połowie XIX wieku spowodowało spadek produkcji. Po odkryciu nowych bogatych złóż w Afryce w połowie XX wieku wznowiono produkcję. Zainteresowanie tym typem fajek jest obecnie głównie kolekcjonerskie.
Na początku XIX wieku odkryto nowy, zdaniem większości fajczarzy, najdoskonalszy surowiec – korzeń wrzośca drzewiastego (Erica arborea). W późniejszym okresie wykorzystywano często inne drzewa: owocowe – grusza (szczególnie popularna w Polsce), wiśnia, czereśnia, a także inne gatunki drzew jak: dąb, czarny dąb („skamieniały dąb”), buk. Jednak odkryty na Korsyce, a występujący w całym regionie śródziemnomorskim, korzeń wrzośca charakteryzował się niespotykanymi wcześniej walorami. Fajki z tego materiału, po właściwym opaleniu, zachowują na zawsze lekki aromat pierwszego palonego tytoniu. Korzeń wrzośca zawiera dużo odpornych na wysoką temperaturę związków krzemu, dlatego fajki te mają długą żywotność, pod względem odporności na przepalenie przewyższają je tylko fajki z czarnego dębu. Wrzosiec jest jednocześnie gorszym przewodnikiem ciepła niż ceramika, stąd rozgrzana główka fajki nie parzy dłoni. Zaletami wrzośca są też dobra absorpcja wilgoci, dobra odporność mechaniczna i piękny rysunek struktury drewna (który jednak zależy od jakości surowca). Fajki wrzoścowe zaopatruje się najczęściej w ustniki z czarnego tworzywa sztucznego, niekiedy z rogu lub bursztynu.
Pierwsza manufaktura wykorzystująca wrzosiec (, ) powstała w Saint-Claude w departamencie Jura w 1858. Wyroby sygnowane nazwą tej miejscowości wciąż zaliczają się do najlepszych na świecie. Wytwórnie fajek z wrzośca powstały wkrótce w prawie całej Europie. Do czołowych, pod względem jakości, producentów bruyerek należą dziś Wielka Brytania, Dania, Niemcy, Włochy, Francja, Stany Zjednoczone, Kanada, Słowacja i Irlandia. W Polsce fajki wrzoścowe zaczęła produkować w niewielkich ilościach firma Wincentego Swobody z Przemyśla. Po II wojnie światowej jego uczniowie z Ludwikiem Walatem na czele rozpoczęli produkcję bruyerek na większą skalę. Obecnie fajki przemyskie produkuje kilka firm, w większości wyrosłych z tradycji warsztatu W. Swobody. Wiele ich modeli stanowi dzieła sztuki fajczarskiej na światowym poziomie, tak pod względem surowca i wykonania, jak i autorskiego, oryginalnego wzornictwa.
Specyficznym modelem fajki, łączącym kilka wspomnianych surowców, jest powstała w Anglii pod koniec XIX wieku fajka z afrykańskiej tykwy calabash. Stożkowaty fragment tykwy, mocno wygięty, wypełniony jest w części stanowiącej główkę morską pianką, natomiast krótki fragment cybucha robiony jest zazwyczaj z wrzośca. Często nazywana jest ona fajką Sherlocka Holmesa.
Fajki pozaeuropejskie wykonywane są z różnych materiałów. Na Dalekim Wschodzie przeważają fajki metalowe, o niewielkich główkach, zarówno w fajkach do palenia opium jak i tytoniu. Fajki Czarnej Afryki robione są najczęściej z drewna, często z hebanu. Fajki w Afryce Północnej są najczęściej gliniane, z drewnianymi cybuchami, a szczególnie popularne w tym regionie fajki wodne metalowe lub ceramiczno-metalowe. Koczownicze ludy Syberii i Ameryki Północnej robiły fajki także z kamienia, rogu, kości, drewna i gliny.
Fajki niższej jakości robi się też z drewna drzew liściastych lub krzewów, szczególnie czereśni i gruszy. Tanie (i niezbyt trwałe) fajki wykonywane są także z innych roślin, np. z dyni, tykwy, kolb kukurydzy. Fajki z kaczana kukurydzy, poddanego dwuletniemu suszeniu i impregnowanemu rozrzedzoną gliną, popularne są szczególnie na południu Stanów Zjednoczonych, zwłaszcza w Missouri. Mimo nietrwałości są lubiane, gdyż zapewniają komfort chłodnego i suchego palenia. Żywotność ich bywa niekiedy przedłużana drobną monetą wciśniętą na dno główki. Palone początkowo przez czarnoskórych w czasach niewolnictwa, i prawdopodobnie przez nich wymyślone, później były popularne m.in. wśród farmerów i traperów. Z kukurydzianą fajeczką widywano także często generała MacArthura.
Budowa thumb|upright=1.4|Budowa fajki typu niemieckiego Fajki, ze względu na budowę można podzielić na dwie grupy: fajkę współczesną i fajkę niemiecką. Fajka współczesna składa się z elementów zewnętrznych i wewnętrznych. Widoczne elementy fajki współczesnej (klasycznej) to:
Elementy niewidoczne:
Fajka niemiecka składa się z: główki (porcelanowej) łącznika (kolanka) cybucha – rurki wychodzącej z główki, czasem dołączanej (drewnianej, bambusowej, kościanej, metalowej), czasem stanowiącej z nią monolit; w niektórych typach fajek (np. wodnych) cybuch jest elastyczny, wykonywany z gumy, skóry lub tworzywa sztucznego. przegubu ustnika – części fajki trzymanej w ustach, niekiedy stanowi część cybucha. Ustniki wykonywane są często z materiałów gładkich i odpornych na wilgoć, m.in. z parakauczuku, ebonitu, tworzyw sztucznych, rogu, kości, bursztynu, drewna, metalu, szkła. Zakończenia bywają różne, zazwyczaj mające na celu komfort trzymania fajki w ustach i łatwe do uchwycenia zębami. W fajkach wrzoścowych zwykle spłaszczone, w kształcie rybiego ogona, z wyraźnym stopniem na krawędzi dla wygodnego uchwytu. Fajki wodne mają ustniki najczęściej o kształcie oliwki. Istnieją liczne konstrukcje regionalne w fajkach ludowych lub etnicznych, a także w bruyerkach. Niektóre wzory mają otwór kierujący dym w górę, w stronę podniebienia, dla uniknięcia szczypania w język.
Inne części fajki to: klapka zamykająca główkę – występuje w wielu wzorach fajek, ceramicznych, drewnianych, z pianki morskiej, wrzoścowych. Zazwyczaj wykonywana z metalu, w formie często ażurowej okrągłej przykrywki, umocowanej małymi zawiasami i zamykanej sprężynującym zatrzaskiem. Ułatwia palenie fajki przy silnym wietrze lub deszczu. Szczególnie popularna w niemieckich i austriackich fajkach ludowych. Spotyka się również klapki nakładane na fajkę w zależności od potrzeby i pogody. skuwka – obrączka z metalu, często szlachetnego, wzmacniająca i ozdabiająca zakończenie cybucha, zwłaszcza wrzoścowego. Bywa ozdabiana monogramem lub ornamentalnym grawerunkiem. elastyczne łączniki – stosowane głównie w długich fajkach składanych, częste zwłaszcza w typach ludowych fajek niemieckich. Łączą ustnik z cybuchem, czasem dwie części cybucha. Wykonywane dawniej ze skóry wzmocnionej elastyczną plecionką metalową, obecnie często z gumy lub tworzywa. obsada główki (kolanko) – element łączący główkę z cybuchem w fajkach składanych. Wykonywana z drewna (często wrzośca) rogu, kości, ceramiki. Czasem zaopatrzona w gumowe lub skórzane uszczelki. Zwykle ma przymocowane drobne pierścienie (oczka) do przywiązania sznurka zabezpieczającego konstrukcję. Pełni zazwyczaj również funkcję zbiornika na powstającą podczas palenia nieprzyjemną, gorzką ciecz. filtr – element mający częściowo pozbawiać dym szkodliwych właściwości, umieszczany zwykle w końcówce cybucha lub ustnika. Bywają proste filtry metalowe, skraplające nadmiar wilgoci w dymie, mineralne, chemiczne lub podobne do filtrów papierosowych. Większość filtrów należy wymieniać po jednym lub dwóch użyciach. pojemnik na wodę – stosowany w fajkach wodnych, metalowy, ceramiczny lub szklany, różnego kształtu w zależności od typu i konstrukcji, zwykle butelkowaty lub w formie dzbana.
Rodzaje thumb|upright|Szisza – fajka wodna Według materiału: drewniane (wrzoścowe, z gruszy, dębu, czarnego dębu, wiśniowe itp.), ceramiczne (gliniane, porcelanowe), mineralne (kamienne, z pianki morskiej, bursztynowe), metalowe, szklane, kościane (kość słoniowa, róg), z owoców (kukurydzy, tykwy) Według konstrukcji.