Prawo Grimma – prawo głosowe, opisujące przebieg pierwszej (starogermańskiej) przesuwki spółgłoskowej· Astrid Stedje: Deutsche Sprache gestern und heute. 5. Aufl. München: Wilheöm Fink Verlag, s. 45, 1989. ISBN 3-7705-2514-0..
Zostało sformułowane w 1822 roku przez Jacoba Grimma w jego Deutsche Grammatik na podstawie pochodzących z 1818 roku ustaleń Rasmusa Kristiana Raska (stąd inna nazwa – reguła Raska). W 1877 doprecyzował je Karl Verner, który zauważył, iż dalsza ewolucja indoeuropejskich głosek zwartych bezdźwięcznych p, t, k zależy od tego, czy akcent występuje przed czy za nimi (prawo Vernera)· Aleksander Szulc: Historia języka niemieckiego. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1991, s. 65 n. ISBN 83-01-10160-1.. Zjawisko przechodzenia indoeuropejskich zwartych bezdźwięcznych w germańskie zwarte dźwięczne traktowano do tego momentu jako wyjątek.
Szczegółowy opis Prawo Grimma mówi, iż indoeuropejskie spółgłoski zwarte bezdźwięczne przechodzą w językach starogermańskich (zob. język pragermański) przed akcentem – w zwarte dźwięczne, po akcencie – w przydechowe. Indoeuropejskie zwarte dźwięczne w starogermańskich ubezdźwięczniają się. Indoeuropejskie przydechowe przechodzą w starogermańskie zwarte dźwięczne.
Starogermańskie spółgłoski zwarte bezdźwięczne po samogłoskach w śródgłosie przechodzą w staro-wysoko-niemieckie długie bezdźwięczne szczelinowe, a po spółgłoskach i w nagłosie – w zwarto-szczelinowe. Starogermańskie zwarte dźwięczne na ogół ulegają w staro-wysoko-niemieckim ubezdźwięcznieniu· Aleksander Szulc: Historia języka niemieckiego. Warszawa 1991, s. 65–67..
Tabele Prawo Grimma można ująć tabelarycznie:
Pierwsza przesuwka spółgłoskowa Języki Głoski grecki(ogólniej: indoeuropejskie) zwarte bezdźwięcznep, t, k zwarte dźwięczneb, d, g aspiraty (przydechowe)bh, dh, gh przed akcentem po akcencie gocki(ogólniej: starogermańskie) zwarte dźwięczneb, d, g aspiraty (przydechowe)f, θ, x zwarte bezdźwięcznep, t, k zwarte dźwięczneb, d, g
Druga przesuwka spółgłoskowa (zweite Lautverschiebung, to już nie jest prawo Grimma) Języki Głoski starogermańskie zwarte bezdźwięcznep, t, k zwarte dźwięczneb, d, g w śródgłosie po samogłoskach w nagłosie lub po spółgłosce staro-wysoko-niemiecki bezdźwięczne szczelinoweff, zz, hh zwarto-szczelinowepf, ts, kh (najczęściej) zwarte bezdźwięcznep, t, k
Wyrazy ilustrujące prawo Grimma Pierwsza przesuwka spółgłoskowa zwarte dźwięczne > zwarte bezdźwięczne: pl. ‘dwa’, łac. duo > ang. two łac. ‘dentis’ > ang. ‘tooth’ (‘ząb’) łac. ‘granum’ > ang. ‘corn’ (‘zboże’) łac. ‘ego’ > staroang. ‘ic’ (‘ja’)
zwarte bezdźwięczne > szczelinowe bezdźwięczne pol. ‘trzy’, łac. ‘tres’ > ang. ‘three’ łac. ‘cordis’ > ang. ‘heart’ (‘serce’) łac. ‘quod’ > staroang. ‘hwæt’ (‘co’) łac. ‘cornu’, pol. ‘krowa’ > ang. ‘horn’ (‘róg’, w pol. zmiana znaczenia) łac. ‘piscis’ > ang. ‘fish’ gr. ‘πoδός’, łac. ‘pedis’ > goc. ‘fet’, ang. ‘foot’ (‘stopa’) gr. ‘πατήρ’, łac. ‘pater’ > goc. ‘fadar’, ang. ‘father’ (‘ojciec’) łac. ‘noctis’ > ang. ‘night’ (<gh>w staroang. wymawiane jako szczelinowe [x])
aspiraty > zwarte dźwięczne gr. ‘φρατήρ’, łac. ‘frater’ > goc. ‘brothar’ (‘brat’)
Zobacz też językoznawstwo diachroniczne prawo głosowe indoeuropeistyka metoda porównawcza
Przypisy
Kategoria:Języki germańskie Kategoria:Język praindoeuropejski Kategoria:Historia języka niemieckiego