Zamach stanu w Katalonii (1936)

Zamach stanu w Katalonii w 1936 r. – planowany przez narodowo-socjalistyczną katalońską organizację przewrót, mający na celu obalenie autonomicznego rządu Generalitat. W dalszej perspektywie zamachowcy planowali ogłoszenie pełnej niepodległości Katalonii jako państwa neutralnego oraz marginalizację opozycji wewnętrznej, zwłaszcza anarchistów. Przewrotu zamierzano dokonać w listopadzie 1936 roku, wykorzystując siły własnych milicji oraz inflitrowanych przez Estat Català katalońskich formacji wojskowych i porządkowych. Liczono, że zaabsorbowane walkami o Madryt centralne władze Republiki nie będą zdolne do kontrakcji. Zamach nie doszedł do skutku w wyniku przeciwdziałania anarchistów, którzy zdemaskowali część konspiratorów. Służby Generalitat aresztowały lub zatrzymały niektórych przywódców spisku zanim zdążyli przystąpić do akcji; pozostali w większości zbiegli do Francji. Estat Català została zmarginalizowana, a w Katalonii umocniła się pozycja CNT i FAI. Próba zamachu pozostaje mało znanym epizodem nie tylko w Hiszpanii, ale również w Katalonii. W historiografii jest on dyskutowany w związku z kwestią faszyzmu katalońskiego.

Tło konfliktu mały|lewo|Rewolucyjny tłum na ulicach Barcelony, kwiecień 1931 Od końca XIX wieku oprócz tradycyjnych ugrupowań politycznych – konserwatystów, liberałów, karlistów i republikanów – w Katalonii zaczęły powstawać nowe ruchy: socjaliści, komuniści, anarchiści i . Szczególną dynamikę uzyskały dwie ostatnie formacje. Ich baza społeczna pozostawała nieco inna; anarchiści opierali się bardziej na miejskim proletariacie, a katalaniści bardziej na drobnomieszczaństwie. Choć oba ruchy rywalizowały ze sobą w walce o wpływy, łączył je jednak antysystemowy i lewicowy charakterObszerna analiza procesów radykalizacji społecznej w Katalonii w Stanley G. Payne, The Spanish Revolution, Madison 1970, , zwłaszcza rozdział The Social Struggle in Barcelona, s. 37–61.. Po ustanowieniu Republiki w roku 1931 różne prądy katalanizmu zjednoczyły się w Esquerra Republicana de Catalunya (ERC), lewicowej federacji partyjnej która uzyskała zdecydowaną przewagę w autonomicznym parlamencie katalońskim. Anarchiści, którzy z zasady nie uczestniczyli w wyborach, skupili się na rozbudowie własnego ogólnokrajowego związku zawodowego Confederación Nacional de Trabajo (CNT). Ich struktury aktywnie występowały przeciw państwu i pod koniec roku 1933 udało im się doprowadzić w Katalonii do poważnych zamieszekOmówienie roli anarchistów i ich stosunków z innymi ugrupowaniami lewicy w Katalonii w Payne 1970, s. 112–130..

W październiku 1934 na wielu obszarach Hiszpanii doszło do rewolucyjnych wystąpień i upadku republikańskiej władzy. Katalaniści wykorzystali chaos ogłaszając powstanie niepodległej Katalonii; anarchiści nie udzielili tym próbom poparcia, usiłując wprowadzić anarchosyndykalistyczne struktury organizacyjne. Dominująca we władzach autonomicznych ERC wykorzystała organy porządkowe Generalitat do represji wobec CNTNiektórzy historycy są zdania, że w czasie niepokojów z października 1934 prezydent autonomicznej Katalonii i reprezentujący centralny nurt ERC Lluis Companys był manipulowany przez skrajnych nacjonalistów z Estat Catala, przed wszystkim przez Josepa Dencasa i Miguela Badia, zob. Abel Paz, Durruti in the Spanish Revolution, Edinburgh 2007, , s. 339.; wzajemna niechęć między nimi zaczęła oscylować na granicy otwartej wrogościPayne 1970, s. 150–152.. Co prawda w wyborach z lutego 1936 roku anarchiści udzielili poparcia koalicji , w składzie którego znajdowała się Esquerra, ale po wyborczym zwycięstwie stosunki znowu się pogorszyły. W kwietniu 1936 anarchistyczne bojówki zamordowały , który w roku 1934 kierował działaniami przeciw CNT. Wśród katalanistów doszło do sporów, dotyczących taktyki względem rządu centralnego i partii radykalnej lewicy; część krytykowała ERC i kontrolowany przez nią autonomiczny rząd Generalitat za ustępliwość i domagała się podjęcia bardziej zdecydowanego kursu. W maju 1936 z federacji ERC wystąpiła współtworząca ją dotąd (EC)Antonio Gascón Ricao, El complot de Estat Català contra Companys, [w:] Enric Ucelay-Da Cal, Arnau González i Vilalta (red.), Contra Companys, 1936. La frustración nacionalista ante la revolución, Valencia 2012, , s. 90–92..

Estat Català Estat Català była nacjonalistyczną formacją utworzoną w początku lat 20.; od innych nurtów katalanizmu odróżniał ją zdecydowanie antysystemowy charakter i lewicowe hasła społeczne. Od początku lat 30. EC zaczęła się gwałtownie radykalizować w duchu narodowo-socjalistycznym; stworzone przez nią umundurowane bojówki zostały przez rząd zdelegalizowane. W połowie lat 30. EC weszła w skład ERC, stanowiąc jednocześnie radykalne, lewicowe skrzydło federacji. Występując z Esquerry w maju 1936 partia odzyskała całkowicie autonomiczny charakter i stała się głównym wyrazicielem rewolucyjnego katalońskiego nacjonalizmuDaniel Díaz Esculies, Estat Català contra Companys, [w:] Enric Ucelay-Da Cal, Arnau González i Vilalta (red.), Contra Companys, 1936. La frustración nacionalista ante la revolución, Valencia 2012, , s. 77–79.. Wkrótce połączyły się z nią dwie mniejsze, radykalne organizacje katalanistycznej lewicy: Gascón Ricao 2012, s. 92–93. i Gascón Ricao 2012, s. 94.. Kierownictwo partii tworzyli odtąd jej historyczny lider , były przywódca NS!, ideolog Manuel Blasi, oraz były przewodniczący PNC . Proces integracji nie był jeszcze zakończony, gdy doszło do wojskowego zamachu stanu z lipca 1936Estat Català liczył w tym okresie ok. 6.000 członków, Gascón Ricao 2012, s. 92..

Członkowie EC wzięli aktywny udział w walkach z wojskowymi rebeliantami; partyjna milicja przejęła wówczas duże ilości broni. W atmosferze rewolucyjnych przemian partia obrała za siedzibę restaurację Oro de Rhin przy prestiżowej barcelońskiej Gran Vía, rozpoczęła wydawanie własnego biuletynu Diari de Barcelona i uruchomiła szeroką rekrutację do szeregów swoich milicjiCzęść sformowanych już oddziałów EC wyruszyła na front, czy to biorąc udział w ofensywie na Aragonię czy to w inwazji na Baleary, Gascón Ricao 2012, s. 94.. Przedstawiciele EC znaleźli się w różnych międzypartyjnych instytucjach, rywalizujących o władzę, przede wszystkim w Comité de Milicias Antifascistas; nie mieli natomiast swojego przedstawiciela w GeneralitatGascón Ricao 2012, s. 94–95.. Stosunki z anarchistami, którzy po stłumieniu rebelii wojskowych stali się najsilniejszym ugrupowaniem w Katalonii, pozostawały napięte. W sierpniu ich bojówki podjęły próbę zdemolowania centrali EC, a reprezentanci CNT w autonomicznym rządzie domagali się zatrzymania Dencasa, podobnie jak zamordowany Badia obwinianego o represje roku 1934. Pod koniec miesiąca i obawiając się o życie, Dencas wyjechał z krajuKiedy okazało się, że Dencas zamieszkał w faszystowskich Włoszech, EC wykluczyła go ze swoich szeregów.. Przewodniczącym partii stał się jej dotychczasowy sekretarz, Torres-Picart był akceptowalny dla wszystkich trzech frakcji partii: dawnej Estat Catalá, Nosaltres Sols! i PNC, Enric Ucelay-Da Cal, La ley de silencio: el „complot nacionalista” contra Companys, noviembre-diciembre de 1936, [w:] Enric Ucelay-Da Cal, Arnau González i Vilalta (red.), Contra Companys, 1936. La frustración nacionalista ante la revolución, Valencia 2012, , s. 131..

Rozbudowa struktur EC mały|lewo|Rewolucja w Barcelonie, 1936 Od lata 1936 Generalitat podjął próbę stworzenia katalońskiej armii, Exercít de Catalunya. Przy poparciu większości partii – choć nie anarchistów – władze rozpoczęły formowanie pierwszych jednostekGascón Ricao 2012, s. 93–94.. Estat Català brała aktywny udział w tym procesie; jej struktury zdominowały 3 bataliony przeznaczone do dyslokacji wzdłuż granicy francuskiej, znane jako Milícies Pirinenques (MP). Ich kadra oficerska składała się w znacznej części z ludzi będących wcześniej członkami OMNS, Organizació Militar Nosaltres Sols, kadrowej organizacji wojskowej Nosaltres Sols!. Jesienią pododdziały MP istotnie rozpoczęły akcję przejmowania punktów kontrolnych wzdłuż pirenejskiej granicy z Francją; w niektórych miejscach doszło do konfliktu ze stacjonującymi tam milicjami anarchistówGascón Ricao 2012, s.. Partyjną inicjatywą EC było natomiast stworzenie dużego, 700-osobowego batalionu, tzw. ; miał on być wysłany na front aragoński, ale nie wszedł do działań wojennych; jego pododdziały rozmieszczone były w graniczącej z Aragonią prowincji LeridaGascón Ricao 2012, s. 95–96.. Reorganizację własnych milicji EC prowadził jeden z dawnych liderów Escamots, .

Od końca lata 1936 partyjna prasa EC zaczęła pisać o konieczności „katalanizacji” dokonującej się rewolucji; coraz mniej enigmatyczne teksty sugerowały, że chodzi o ogłoszenie całkowitej niepodległości kraju i marginalizację opozycjiGascón Ricao 2012, s. 96.. Xammar rozmawiał z prezydentem Companysem nt. siłowego złamania dominacji anarchistów i domagał się nominacji dla członków EC w policji; do porozumienia nie doszłoGascón Ricao 2012, s. 96–96.. Odmienne stanowisko niż Companys zajął drugi człowiek w strukturach autonomicznej Katalonii, przewodniczący parlamentu i premier rządu, ; aczkolwiek członek Estat Català w latach 20., potem znajdował się w głównym nurcie ERC. W publicznych wystąpieniach mówił on o wzmocnieniu państwa i jasnym podziale obowiązkówJosep María Pascual, Un complot desconocido, [w:] Enric Ucelay-Da Cal, Arnau González i Vilalta (red.), Contra Companys, 1936. La frustración nacionalista ante la revolución, Valencia 2012, , s. 67., co zostało powszechnie zrozumiane jako krytyka niezdecydowanego kursu GeneralitatHistoryk twierdzi, że o ile Companys liczył na polityczne rozegranie anarchistów przeciw komunistom, Casanovas był zwolennikiem rozwiązania siłowego, Gascón Ricao 2012, s. 96–97.. Doszło do otwartego konfliktu i w połowie września Casanovas został zdymisjonowany ze stanowiska premiera; jego miejsce zajął współpracownik Companysa, .

Przygotowania do przewrotu mały|upright|Narodowo-rewolucyjna propaganda katalońska Historycy uważają, że od początków października w łonie kierownictwa EC omawiano możliwość przejęcia władzy w Katalonii na drodze zamachu stanu. Kluczowym elementem planu było wykorzystanie partyjnej milicji, sił Columna Volant i oddziałów MP; część z nich miała przejąć władzę w większych miastach prowincjonalnych, a część miała podjąć akcję w BarcelonieGascón Ricao 2012, s. 97.. Rozbudowywano konspiracyjną siatkę wśród lokalnych władz administracyjnych czy rewolucyjnych; Xammar rozmawiał z zaprzyjaźnionymi komitetami rewolucyjnymi na północy Katalonii na temat ewentualnej wspólnej akcji przeciw anarchistomGascón Ricao 2012, s. 96–97.. Konspiratorzy liczyli na co najmniej bierność struktur siłowych Generalitat; w połowie miesiąca funkcję Komisarza ds. Porządku Publicznego, czyli de facto szefa katalońskiej policjiFrancisco J. Romero Salvadó, Historical Dictionary of the Spanish Civil War, London 2013, , s. 123., objął dawny działacz EC . Choć anarchiści oprotestowali jego kandydaturę, nominację przeforsował sam Companys, którego łączyły z Revertesem związki prywatneDruga żona Companysa, Carmen Ballester, była dobrą przyjaciółką partnerki Revertesa. Sama była wcześniej żoną Carlesa Durana, jednego z wczesnych aktywistów EC, a po roku 1933 kochanką Miguela Badii, Gascón Ricao 2012, s. 105. Niektórzy historycy twierdzą, że w czasach Republiki Revertes zajmował się dostarczaniem kobiet czołowym politykom Estat Catala, Luis Pío Moa Rodriguez, Los nacionalismos vasco y catalán: En la Guerra Civil, el franquismo y la democracia, Madrid 2013, , p. 57..