thumb|400px|Schemat blokowy przebiegu RCT z udziałem dwóch grup równoległych. Grupa badawcza jest poddawana ocenianej interwencji medycznej, grupa kontrolna – interwencji o znanej skuteczności lub placebo. Faza 1: Rejestracja do badań (Enrollment), połączona z oceną kwalifikowalności i randomizacją Faza 2: Przydział do grup uczestników RCT (Allocation) Faza 3: Interwencja medyczna (Intervention) Faza 4: Obserwacja i analiza danych (Follows-Up) Szczegółowe raporty z badań są opracowywane zgodnie z instrukcją CONSORT 2010. Obejmują m.in. informacje o przyczynach każdego z wyłączeń z badań (excluded). Randomizowane kontrolowane badania kliniczne (, RCT) – „złoty standard” eksperymentów klinicznych, rodzaj badań eksperymentalnych z udziałem ludzi, wykonywanych zgodnie z zasadami dobrej praktyki klinicznej, których celem jest porównanie bezpieczeństwa i skuteczności leków, wyrobów i technik medycznych lub innych rodzajów terapeutycznej lub zapobiegawczej interwencji medycznej.
W czasie badań duża grupa ich uczestników jest losowo (randomizacja) przydzielana do dwóch lub więcej podgrup, np. do podgrupy poddawanej ocenianej nowej procedurze (grupa eksperymentalna) i podgrupy porównawczej (grupa kontrolna), poddawanej interwencji alternatywnej (np. standardowej) lub pozorowanej (np. podawanie placebo lub brak działania). Różnice między wynikami uzyskiwanymi w podgrupach są oceniane metodami statystycznymi.
Randomizowane kontrolowane badania kliniczne są jedną z podstaw medycyny opartej na faktach (EBM), obok badań obserwacyjnych. Analogiczne metody są również stosowane poza medycyną, w różnych obszarach badań naukowych, w psychologii, pedagogice i innych naukach społecznych.
Historia thumb|180px|James Lind, A Treatise on the Scurvy, 1757 Do narodzin medycyny doszło prawdopodobnie kilka tysięcy lat temu w starożytnym Egipcie (papirus Edwina Smitha pochodzi z ok. 1550 roku p.n.e.) i niewiele później w Mezopotamii, Grecji i w Rzymie. Ówczesna medycyna miała częściowo charakter magiczno-religijny, a częściowo empiryczno-racjonalny. Pierwsze procedury medyczne i leki opracowano na podstawie wyników obserwacji i eksperymentów, przypominających późniejsze badania obserwacyjne i eksperymentalne badania naukowe.
Za pioniera eksperymentów klinicznych naszej ery jest uważany James Lind (1716–1794), szkocki lekarz, służący m.in. na okręcie Royal Navy HMS „Salisbury”. W 1747 roku, poszukując sposobu przeciwdziałania powszechnemu wśród marynarzy szkorbutowi, Lind podzielił dwunastu chorych członków załogi na sześć par i każdej z nich dodawał inne składniki do podstawowej diety. Dwie z tych par, które otrzymywały pomarańcze i cytryny, odzyskały zdrowie, co było bezpośrednim i jednoznacznym potwierdzeniem opinii o skuteczności owoców cytrusowych (cytrusy bywały stosowane już na statkach da Gamy w XV wieku i Cabrala na początku XVI wieku). Dalszy rozwój medycyny był związany z kolejnymi „rewolucjami przemysłowymi” (pierwszą, drugą i trzecią). Wzrosły możliwości identyfikacji chorób lub zespołów chorobowych na podstawie oceny objawów subiektywnych (stwierdzonych w badaniu podmiotowym i przedmiotowym) oraz wyników diagnostycznych badań laboratoryjnych i obrazowych (zob. historia i kliniczne znaczenie obrazowania medycznego). Towarzyszył temu postęp farmacji i dyscyplin z nią związanych, a równocześnie wzrost świadomości błędów pomiarów, np. wykonywanych w czasie ocen skuteczności licznych nowych leków. Za przełomowe bywają uznawane badania Selmana Waksmana, laureata Nagrody Nobla (1952) za izolację streptomycyny, pierwszego antybiotyku skutecznego w leczeniu gruźlicy płuc. Statystyczną analizę skuteczności terapii prowadzili zasłużeni dla tej dyscypliny: Ronald Fisher (1890–1962), autor m.in. Statistical Methods for Research Workers (w tym History of Statistics) Austin Bradford Hill (1897–1991), epidemiolog i statystyk, najlepiej znany jako autor zestawu 9 kryteriów, wskazujących na występowanie zależności przyczynowej między zjawiskami medycznymi (The Environment and Disease: Association or Causation? 1965); „kryteria Hilla” są wciąż przedmiotem dyskusji naukowych. Statystyczne podstawy RCT budowali również Charles Sanders Peirce, Joseph Jastrow, Jerzy Spława-Neyman i in. (wprowadzenie pojęć przedział ufności, odchylenie standardowe i in.; zob. przegląd zagadnień z zakresu statystycznej analizy wyników pomiarów).
Liderami międzynarodowych starań o zwiększenie wiarygodności wyników eksperymentów klinicznych byli: Archibald Cochrane, student Austina Bradforda Hilla, autor książki pt. Effectiveness and Efficiency: Random Reflections on Health Services nazywany „ojcem medycyny opartej na dowodach (EBM)” Douglas Altman, autor opublikowanego w 1994 roku alarmującego artykułu pt. The scandal of poor medical research, współtwórca Cochrane Collaboration W końcu XX wieku i w pierwszych dziesięcioleciach kolejnego tysiąclecia metodyka RCT była intensywnie rozwijana jako „złoty standard” eksperymentów klinicznych, stosowany powszechnie, lecz nie bez ograniczeń.
Etyczne i prawne aspekty współczesnych eksperymentów klinicznych Doświadczenia XX wieku thumb|Zespół Amerykańskiego Czerwonego Krzyża w czasie pandemii „hiszpanki” (1918) Na kierunki rozwoju współczesnej medycyny znacząco wpłynęły wydarzenia historyczne XX wieku, takie jak wojny światowe (w czasie pierwszej poległo 8,5 mln żołnierzy, w czasie drugiej 60 mln ludzi) oraz groźne dla ludzkości epidemie i pandemie (dżuma, gruźlica, grypa, choroba Heinego-Medina, ospa, odra i inne). Do historii medycyny weszły nie tylko działania oddziałów wojskowej służby zdrowia na polach bitew (np. pod Monte Cassino) lub jednostek Czerwonego Krzyża walczących z epidemiami. Ciemna część historii medycyny zawiera wiedzę o zbrodniczych eksperymentach na ludziach w Auschwitz, w japońskiej Jednostce 731 i innych. Rodzajem badań na ludziach jest określanie wartości dopuszczalnej dawki promieniowania (jej przekroczenie było np. przyczyną śmierci Luisa Slotina w czasie realizacji Projektu Manhattan), wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń w warunkach pracy, wielkości dawek leczniczych itp.
Rezolucje międzynarodowe 1945–1964 Wkrótce po kapitulacji III Rzeszy utworzono Organizację Narodów Zjednoczonych (Nowy Jork 1945), za której cele uznano zapewnienie pokoju i bezpieczeństwa międzynarodowego, rozwój współpracy między narodami oraz popieranie przestrzegania praw człowieka, w tym prawa do opieki zdrowotnej. Już w 1946 roku na zwołanej przez ONZ Międzynarodowej Konferencji Zdrowia ratyfikowano konstytucję Światowej Organizacji Zdrowia (ang. World Health Organization, WHO, Genewa), a w 1947 roku utworzono współpracujące z WHO Światowe Towarzystwo Medyczne (ang. World Medical Association, WMA).
Działania WHO i WMA zmierzają konsekwentnie do jednoznacznego sprecyzowania warunków prowadzenia badań klinicznych. W 1964 roku przyjęto dotyczącą tych zagadnień deklarację helsińską. W następnych latach wchodziły w życie jej kolejne wersje.
Jawność badań klinicznych jako powinność naukowa i etyczna Na ministerialnym spotkaniu, zorganizowanym w Meksyku w 2004 roku przedstawiciele 58 krajów przyjęli rezolucję określającą obowiązki państw w zakresie organizacji badań medycznych o wysokiej jakości. Stwierdzono, że naukową, etyczną i moralną powinnością prowadzących testy kliniczne jest jawność planów badań i osiągniętych wyników.
Opracowano zasady dokumentowania projektów w powszechnie dostępnych na poziomie międzynarodowym rejestrach i archiwach czasopism, co miało na celu nie tylko usprawnienie wymiany wiedzy między naukowcami, ale również zwiększenie zaufania opinii publicznej do nauki (np. chorych do lekarzy) oraz ułatwienie podejmowania decyzji administracyjnych w sprawach dotyczących finansowania nowych badań itp. Międzynarodowy Komitet Redaktorów Czasopism Medycznych (ang. International Committee of Medical Journal Editors) wydał oświadczenie, że warunkiem publikacji prac dot. zakresu i wyników badań klinicznych w rekomendowanych czasopismach medycznych będzie wcześniejsza, zgodna z wytycznymi rejestracja ich zgłoszenia w jednym z ogólnodostępnych rejestrów, zarządzanych przez organizację non-profit (zob. prerejestracja badania). WHO stworzyła platformę internetową, umożliwiającą przeglądy różnych rejestrów.
W 2015 roku uzgodniono, że rejestry badań klinicznych będą obejmowały również opisy wcześniejszych, dotychczas nieopublikowanych wyników badań na ludziach (w tym pozytywnych, negatywnych i niejednoznacznych). W tymże roku ponowiono stwierdzenie, że rejestracja wszystkich badań, dotyczących interwencji medycznych jest naukowym, etycznym i moralnym obowiązkiem
Raporty z badań powinny być opracowywane zgodnie ze stale aktualizowanymi wytycznymi CONSORT.
Statystyczny charakter badań medycznych James Lind opierał wnioski dotyczące możliwości przeciwdziałania szkorbutowi na obserwacji 12 chorych członków załogi HMS „Salisbury”, podzielonych na 6 par, które korzystały z różnej diety. Od czasu tego eksperymentu (1747 rok) liczba ludności Ziemi wzrosła ok. dziesięciokrotnie. W przybliżeniu wykładniczy, terytorialnie zróżnicowany dalszy wzrost tej liczby (zob. przeludnienie) oraz rozwój gospodarczy i demograficzny zmieniły charakter wyzwań, które stoją przed medycyną.
Za współczesną analogię badań Linda uważa się eksperymentalne badania kliniczne. W czasie eksperymentów jest wykorzystywana gromadzona przez tysiąclecia doświadczeń medyczna wiedza o zdrowiu i chorobach człowieka i zdrowiu populacji, sposobach diagnostyki, profilaktyki i leczenia. Stan zdrowia pacjentów i skuteczność terapii ocenia się stosując liczne metody diagnostyki laboratoryjnej i obrazowej, analizy czasu przeżycia np. do nawrotu choroby lub do śmierci, wywiady dot. odczuwania bólu, wyniki ankiet dot. subiektywnie odczuwanej jakości życiai wiele innych technik.
Postęp wiedzy umożliwił wykazanie wielkiego zróżnicowania ludzkich reakcji na patogeny, będącego skutkiem wpływu czynników genetycznych, immunologicznych (np. przebyte infekcje i szczepienia) lub ekonomicznych i organizacyjnych (np. zróżnicowanie sprawności systemów opieki zdrowotnej i innych wskaźników jakości życia). Podejmowane są próby określenia rozmiarów utraty zdrowia z różnych powodów według wieku, płci, rozmieszczenia w przestrzeni i w czasie (zob. np. globalne obciążenie chorobami). Istotnym czynnikiem zróżnicowania reakcji ludzi na oddziaływania chorobotwórcze lub na stosowane terapie jest częste występowanie w populacji chorób przewlekłych i wielochorobowości. W warunkach bardzo wysokiego zróżnicowania indywidualnych reakcji na interwencje medyczne uzyskanie wiarygodnych wyników porównań skuteczności dotychczasowych i nowych terapii wymaga zaangażowania licznych uczestników – próby reprezentatywnej dla populacji – i stosowania technik wnioskowania statystycznego (np. wnioskowanie częstościowe lub bayesowskie). W czasie obliczeń efektu często stosuje się wartości d Cohena (różnica między średnimi podzielona przez odchylenie standardowe w próbie). Im mniejsza jest wielkość efektu, tym liczniejsza próba jest potrzebna do osiągnięcia oczekiwanej mocy testu statystycznego. W czasie standardowej procedury weryfikacji hipotez statystycznych porównuje się statystyki testowe w hipotezie zerowej i alternatywnej, określając prawdopodobieństwo popełnienia błędu I rodzaju (zob. próba statystyczna, poziom istotności α, wartość p).
Eksperymenty kliniczne Fazy eksperymentów (0, 1, 2, 3, 4)
Fazy 0, 1 i 2