thumb|Henestaris halophilus thumb|Wyłupień czarny thumb|Geocoris dispar Wyłupieniowate (Geocoridae) – rodzina pluskwiaków z podrzędu różnoskrzydłych i nadrodziny Lygaeoidea. Obejmuje ponad 270 opisanych gatunków. Rozprzestrzeniona jest kosmopolitycznie. Spośród pięciu podrodzin Geocorinae są generalistycznymi drapieżnikami, zaś pozostałe fitofagami wysysającymi nasiona roślin.
Morfologia Pluskwiaki te cechują się dużą zmiennością w pokroju ciała. Należą tu formy o obrysie owalnym, podługowato-jajowatym i wydłużonym, niekiedy z silnymi modyfikacjami lub upodobnione do mrówek przez zwężenie przodu i rozszerzenie tyłu odwłoka. Głowa pozbawiona jest trichobotrii. Jej charakterystyczną cechą są duże, często nerkowate, wyłupiaste, a nawet osadzone na słupkach oczy złożone, zwykle nachodzące lub prawie nachodzące na przednio-boczne kąty przedplecza. Ponadto na głowie występują przyoczka. Miejsce osadzenia czteroczłonowych czułków leży poniżej wysokości środka oczu złożonych. Kłujka zbudowana jest z czterech członów. U większości podrodzin segmenty odwłoka od drugiego do czwartego mają przetchlinki położone na stronie grzbietowej, zaś te od piątego do siódmego mają przetchlinki położone na stronie brzusznej. U Henestarinae przetchlinki umieszczone są grzbietowo na segmentach od trzeciego do piątego, a brzusznie na segmentach: drugim, szóstym i siódmym. Szew oddzielający sternity czwarty i piąty jest niezakrzywiony, całkowity, osiągający boczne krawędzie odwłoka.
Larwy mają ujścia grzbietowych gruczołów zapachowych odwłoka zlokalizowane między tergitami czwartym i piątym oraz między piątym i szóstym. Ponadto odznaczają się szwami między tergitami zwykle silnie zakrzywionymi ku ujściom tychże gruczołów.
Biologia i ekologia Przedstawiciele podrodziny Geocorinae wyróżniają się na tle nadrodziny Lygaeoidea strategią pokarmową – są one generalistycznymi drapieżnikami, polującymi na różnorodne drobne stawonogi. Swych ofiar wyszukują na roślinach i nierzadko wykazują ścisły związek z określonym taksonem roślin. Należą one do kluczowych drapieżców w wielu agrocenozach, np. w uprawach bawełny. Niektóre gatunki, przynajmniej w warunkach hodowlanych, wykazują wszystkożerność i dają się karmić nasionami.
Przedstawiciele pozostałych podrodzin są już, typowo dla nadrodziny, fitofagami wysysającymi nasiona roślin. Wiele Henestarinae wykazuje specjalizację w słonoroślach.
Rozprzestrzenienie Rodzina rozprzestrzeniona jest kosmopolitycznie. Podrodzina nominatywna ma zasięg kosmopolityczny, przy czym największą różnorodność osiąga na półkuli wschodniej. Podrodzina Pamphantinae występuje na półkuli zachodniej, głównie w krainie neotropikalnej, ale jeden gatunek jest endemitem Australii. Bledionotinae występują tylko w Palearktyce. Henestarinae zasiedlają głównie krainę palearktyczną i etiopską, ale jeden rodzaj jest neotropikalny. Australocorinae są endemitami Australii.
W Polsce stwierdzono 3 gatunki z rodzaju wyłupień (zobacz: wyłupieniowate Polski).
Taksonomia Takson ten wprowadzony został w 1860 roku przez Friedricha W.F. von Bärensprunga jako podrodzina Geocorinae w obrębie szeroko rozumianych zwińcowatych. W 1913 roku A.L. Montandon podzielił ją na trzy plemiona: Germalini, Geocorini i Henestarini, zaś w 1921 roku Ernst Evald Bergroth wprowadził czwarte plemię, Psammiini. Thomas J. Henry w 1997 roku opublikował wyniki analizy filogenetycznej infrarzędu, na podstawie której wniósł niektóre podrodziny zwińcowatych, w tym Geocorinae, do rangi osobnych rodzin. Na jej podstawie wyróżnił w ich obrębie trzy podrodziny: Geocorinae, Bledionotinae i Henestarinae. Kolejnej rewizji systematycznej dokonał w 1999 roku James Alexander Slater, wyróżniając czwartą podrodzinę, Pamphantinae, i dzieląc ją na 3 plemiona. M.B. Malipatil w 2012 roku wyróżnił nową podrodzinę Australocorinae, a w 2017 roku wprowadził Indopamphantini, czwarte plemię Pamphantinae.
Do wyłupieniowatych należy ponad 270 opisanych gatunków, zaliczanych do podrodzin, plemion i rodzajów: podrodzina: Australocorinae Australocoris Malipatil, 2012 podrodzina: Bledionotinae Bledionotus Reuter, 1878 podrodzina: Geocorinae Apennocoris Montandon, 1907 Ausogeocoris Malipatil, 2013 Capitostylus Malipatil, 2013 Geocoris Fallen, 1814 Geocoroides Distant, 1918 Germalus Stal, 1862 Hypogeocoris Montandon, 1913 Isthmocoris McAtee, 1914 Mallocoris Stal, 1872 Nesogermalus Bergroth, 1916 Ninyas Distant, 1893 Piocoris Stal, 1872 Pseudogeocoris Montandon, 1913 Stenogeocoris Montandon, 1913 Stenophthalmicus Costa, 1875 Stylogeocoris Montandon, 1913 Umbrageocoris Kóbor, 2019 Unicageocoris Malipatil, 2013 podrodzina: Henestarinae Coriantipus Bergroth, 1912 Engistus Fieber, 1864 Henestaris Spinola, 1837 podrodzina: Pamphantinae Barber & Bruner, 1933 plemię: Cattarini Cattarus Stal, 1858 Cephalocattarus Slater & Henry, 1999 plemię: Epipopolini Epipolops Herrich-Schaeffer, 1850 plemię: Indopamphantini Malipatil, 2017 Indopamphantus Malipatil, 2017 Paraindopamphantus Malipatil & Scudder, 2018 plemię: Pamphantini Abpamphantus Barber, 1954 Austropamphantus Slater, 1981 Cymapamphantus Henry, 2013 Neopamphantus Barber & Bruner, 1933 Pamphantus Stal, 1874 Parapamphantus Barber, 1954 Tropicoparapamphantus Brailovsky, 1989
Przypisy
Kategoria:Wyłupieniowate