mały|Wyobrażenie Zygmunta II Augusta jako dziecka w grafice Jana Styfiego i Jana Matejki, około 1875, Muzeum Narodowe w Krakowie mały mały thumb|Szczątki króla wydobyte z grobowca w 1930 roku mały|Pieczęć Zygmunta Augusta z 1553 roku thumb|Pieczęć Zygmunta Augusta z 1569 roku mały|Korona Królestwa Polskiego i Wielkie Księstwo Litewskie w 1561 mały|Sumy zastawione na dobrach królewskich Korony Królestwa Polskiego według województw w 1569 roku (w czerwonych złotych) mały|Sejm koronny za panowania Zygmunta II Augusta, grafika z dzieła Jana Herburta Statuta y Przywileie Koronne z 1570 roku mały|Pieczęcie Zygmunta II Augusta Zygmunt II August (ur. 1 sierpnia 1520 w Krakowie, zm. 7 lipca 1572 w Knyszynie) – wielki książę litewski od 1529 r., król Polski od 1530 r. (do 1548 r. koregent); ostatni dziedziczny wielki książę LitwyPo unii lubelskiej (1569) Polska i Litwa stały się jednym państwem, a kolejny wspólny władca (po śmierci Zygmunta Augusta) był wybierany w drodze elekcji., syn Zygmunta I Starego i Bony Sforzy, ostatni męski przedstawiciel dynastii Jagiellonów.
Z jego inicjatywy Koronę Królestwa Polskiego i Wielkie Księstwo Litewskie na mocy Unii lubelskiej połączono w jedno państwo, Rzeczpospolitą Obojga Narodów.
Tytuł Zygmunt August z Bożej łaski król Polski, wielki książę litewski, a także książę ziem: krakowskiej, sandomierskiej, sieradzkiej, łęczyckiej, kujawskiej, kijowskiej, ruskiej, wołyńskiej, pruskiej, mazowieckiej, podlaskiej, chełmińskiej, elbląskiej, pomorskiej, żmudzkiej, inflanckiej etc. pan i dziedzic. (łac. Sigismundus Augustus Dei gratia rex Poloniae, magnus dux Lithuaniae, nec non terrarum Cracoviae, Sandomiriae, Siradiae, Lanciciae, Cuiaviae, Kijoviae, Russiae, Woliniae, Prussiae, Masoviae, Podlachiae, Culmensis, Elbingensis, Pomeraniae, Samogitiae, Livoniae etc. dominus et haeres.).
Panowanie Małżeństwa Zygmunta II Augusta Zygmunt II August urodził się 1 sierpnia 1520 r. w Krakowie jako pierwszy i jak się później okazało, jedyny żyjący i urodzony w legalnym małżeńskim związku syn króla Zygmunta I Starego i jego drugiej żony Bony Sforzy, księżnej Bari. Od 1529 r. rezydował w Wilnie jako wielki książę Litwy. 20 lutego 1530 r. arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski Jan Łaski koronował go vivente rege w katedrze wawelskiej na króla Polski.
W 1526 roku zginął w bitwie pod Mohaczem Ludwik II Jagiellończyk, brat Anny Jagiellonki, szwagier Ferdynanda Habsburga. Śmierć brata żony dawała mu możliwość objęcia tronu, z czego Ferdynand skorzystał, koronując się na króla Czech i Węgier. Objęcie władzy przez Ferdynanda wiązało się z otwarciem konfliktu z pretendującym do tronu Janem Zápolyą, zięciem Zygmunta I Starego. Kontakty utrudniał fakt, że zdecydowaną przeciwniczką Habsburgów była królowa BonaAnna Sucheni-Grabowska, Jagiellonowie i Habsburgowie w pierwszej połowie XVI w.: konflikty i ugody, „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka” nr 38/4 1983, s. 449–467.. W związku z tym Habsburgowie postanowili zaaranżować małżeństwo Zygmunta Augusta i Elżbiety Habsburżanki. Małżeństwo między dynastiami stwarzało nowe możliwości dyplomatyczne i ostatecznie miało na celu wzmocnienie relacji między dwiema dynastiami. W rok po urodzeniu Elżbiety zaplanowano wydanie jej za mąż. Do poznania pary doszło, gdy księżniczka miała cztery a jej przyszły narzeczony dziesięć lat. Zgodnie z ustaleniami poczynionymi przez obie strony do oficjalnych zaręczyn miało dojść, gdy księżniczka skończy siedem lat. I właśnie na tę okazję, przypadającą na 1533 rok, jej ojciec Ferdynand I, postanowił zamówić prezent zaręczynowy dla strony polskiej. Składały się na niego złocona zbroja paradna oraz dwa siodła dla przyszłego króla Polski. W hierarchii darów dyplomatycznych pełne uzbrojenie zajmowało jedno z najwyższych miejscPrzemysław Jedrzejewski, Elżbieta Austriaczka – Królowa Polska i Wielka Księżna Litewska, „Res Gestae” nr 1 2016, s. 107–127.. W 1543 roku doszło do ślubu siedemnastoletniej Elżbiety i dwudziestotrzyletniego Zygmunta Augusta. Z zachowanych podań wynika, że uroczystość obchodzono z królewską oprawą. Liczący około tysiąca osób orszak księżniczki przybył z Wiednia i zatrzymał się pod Krakowem. Tam, w towarzystwie czterech tysięcy przedstawicieli dworu, rycerstwa i szlachty, przywitał przyszłą małżonkę Zygmunt August. Po oficjalnym przywitaniu przyszli małżonkowie wjechali uroczyście do Krakowa, a potem na Zamek Królewski na Wawelu. Następnego dnia, 6 maja 1543 roku, w katedrze na Wawelu odbył się ślub pary. Uczestnikami uroczystości weselnych było licznie zgromadzone rycerstwo, które według zwyczaju, ubrane było w paradne zbroje. Młodzi małżonkowie rezydowali w Wilnie, jednak pożycie nie było udane, głównie z powodu choroby młodej królowej – epilepsji.
Po śmierci pierwszej żony w 1545 r. zawarł dwa lata później potajemnie małżeństwo z Barbarą Radziwiłłówną, którą poznał długo przed ślubem, około 1544 r., i miał z nią romans jeszcze za życia żony Elżbiety. Drugie małżeństwo Zygmunta II zostało zawarte wbrew woli ojca Zygmunta I i matki Bony, a gdy zostało ujawnione, magnateria uznała je za mezalians, godzący w powagę dynastii i państwa. Mimo to Barbara została 7 grudnia 1550 r. koronowana na królową Polski. W następnym roku zmarła. Pochowana została w katedrze wileńskiej. Zygmunt ożenił się jeszcze trzeci raz w 1553 r., z księżniczką austriacką, młodszą siostrą swej pierwszej żony – Katarzyną. Zawierając to małżeństwo, miał jeszcze nadzieję na potomka i zależało mu na dziedzicznym tronie litewskim dla ewentualnego syna, okazało się jednak, jak poprzednie, bezpotomne. Problem dziedzictwa jagiellońskiego na Litwie stał się więc bezprzedmiotowy, w tej sytuacji dążono ze strony Polski do zawarcia unii realnej między Polską a Litwą, tak aby związek obu krajów został utrzymany w przyszłości. Matka króla, skłócona z dworem królewskim oraz z synem głównie z powodu jego nieudanego i bezdzietnego małżeństwa z trzecią żoną, wyjechała do Bari we Włoszech i tam w 1557 r. zmarła – otruta przez Pappacodę, zausznika hiszpańskich Habsburgów. W 1566 r. Katarzyna wyjechała z Polski do Austrii, jak się okazało już na zawsze, ponieważ zmarła tam kilka miesięcy przed swoim mężem. Zygmunt II August zmarł pod koniec 52. roku życia.
Obraz Imię Data urodzenia Data śmierci Data zawarcia małżeństwa60px Elżbieta Habsburżanka 1526 1545 154360px Barbara Radziwiłłówna 1520/1523 1551 154760px Katarzyna Habsburżanka 1533 1572 1553
Polityka
W 1557 przeprowadził udaną demonstrację zbrojną, tzw. wyprawę poswolską, w wyniku której zmusił inflancką gałąź zakonu krzyżackiego do jednoznacznego opowiedzenia się po stronie polsko-litewskiej w jej konflikcie z Carstwem Rosyjskim. 14 września 1557 podpisano traktat pozwolski. W 1561 do Polski przyłączone zostały jako lenno Inflanty, od XIII w. opanowane przez Krzyżaków gałęzi inflanckiej. Ostatni wielki mistrz tego zakonu, Gotthard Kettler, został lennikiem Polski z utworzonego świeckiego Księstwa Kurlandii i Semigalii. Rozpoczęła się wtedy I wojna północna o panowanie nad Bałtykiem (1563–1570). Między innymi z uwagi na problemy związane z ciężką wojną o Inflanty, prowadzoną z carem Rosji Iwanem IV, król Zygmunt II August, szukając szerszego wsparcia wśród szlachty, zdecydował się na wprowadzenie postulowanych przez nią reform, m.in. podatkowych, gospodarczych i utworzenie stałego wojska. Skarb państwa zasiliła zwłaszcza tzw. egzekucja dóbr, tj. zwrot części majątków rozdanych magnatom.
W październiku 1562 roku wydał za Jana Wazę (ówcześnie młodszego brata króla Szwecji) swoją siostrę Katarzynę, która w 1569 roku została królową Szwecji.
Na sejmie w Warszawie 13 marca 1564 roku odstąpił Koronie Królestwa Polskiego swoje prawa sukcesyjne w Wielkim Księstwie LitewskimAkta Unji Polski z Litwą: 1385-1791, wydali Stanisław Kutrzeba i Władysław Semkowicz, Kraków 1932, s. 179–180..
W czasie konfliktu z Gdańskiem, powołał Komisję Morską. Wymusił od Gdańska odszkodowanie i przekazywanie cła palowego. W 1570 roku rozpoczęto budowę pierwszego okrętu królewskiego „Smok”.
W sprawach wiary Zygmunt August zajmował długo postawę dwuznaczną, utrzymywał na swoim dworze kaznodziejów protestanckich i otaczał się protestantamiWładysław Krynicki, Dzieje Kościoła powszechnego, Włocławek 1914, s. 457.. W 1555 roku posiadająca przewagę w izbie poselskiej szlachta protestancka wysunęła na sejmie w Piotrkowie postulat utworzenia polskiego kościoła narodowego, niezależnego od papieża. Wzorem Anglii jego głową miał zostać sam władca. Król popierał ten projekt do czasu, gdy potrzebował wsparcia obozu średniej szlachty przeciwko magnatom. Już jednak w 1564 roku całkowicie z niego zrezygnował, ulegając perswazji nuncjusza Giovanniego Francesca Commendonego. Król wraz z Senatem przyjął z rąk Commendonego księgę ustaw soboru trydenckiego na sejmie w Parczewie 7 sierpnia 1564 rokuPiotr Aleksandrowicz, Przyjęcie przez króla i senat uchwał Soboru Trydenckiego w Parczewie w 1564 r., w: Prawo Kanoniczne: kwartalnik prawno-historyczny, Tom 9 (1966), Nr 3-4, s. 375–379..
W 1568 r. Zygmunt II August zaciągnął od księstwa pomorskiego pożyczkę na kwotę 100 000 talarów, którą jego następcy uważali za osobiste zobowiązanie króla i nie poczuwali się do jej spłaty.
Korona i Litwa mały|lewo|Biskup wileński Paweł Algimunt HolszańskiMylnie opisany przez Muzeum Narodowe w Warszawie jako biskup Hozjusz. wzbrania królowi Zygmuntowi II Augustowi wstępu do kościoła protestanckiego w Wilnie, obraz pędzla Januarego Suchodolskiego z 1848 roku
Wobec braku zgody szlachty na podwyższenie podatków Zygmuntowi Augustowi nie udało się zrealizować wszystkich zamierzonych reform, w tym zwiększenia stanu wojska. Pozytywnie natomiast przebiegła unifikacja państwa. Objęła część ziem Śląska, Mazowsza i Prus Królewskich, zaś przede wszystkim 1 lipca 1569 w Lublinie zawarta została unia, która połączyła ostatecznie Koronę Królestwa Polskiego i Wielkie Księstwo Litewskie w jedno państwo – Rzeczpospolitą Obojga Narodów, ze wspólnym królem, sejmem, pieniądzem i polityką zagraniczną. Odrębne pozostały prawa, wojsko, skarb i urzędy. Podlasie, Wołyń, Kijowszczyzna znalazły się w Koronie. Unia przyspieszyła rozwój gospodarczy, społeczny i kulturalny Wielkiego Księstwa Litewskiego, prowadziła do asymilacji politycznej szlachty litewskiej i ruskiej oraz rozszerzała wpływy kultury polskiej aż na państwo rosyjskie.
W lipcu 1570 zwołał do Szczecina kongres pokojowy, który zakończył się 13 grudnia podpisaniem pokoju w Szczecinie, kończącego I wojnę północną. Potwierdzono stan posiadania stron walczących, Rzeczpospolita zachowała Księstwo Kurlandii i Semigalii oraz znaczną część Inflant.
Za panowania Zygmunta II Augusta miał miejsce rozkwit literatury i sztuki renesansowej. Od jego imienia pochodzi nazwa miasta Augustów.
Zygmunt II August zmarł w 1572 w Knyszynie, jako ostatni polski monarcha z linii męskiej dynastii jagiellońskiej. Kolejnym królem polskim, wybranym przez sejm elekcyjny, był Henryk Walezy (panował 1573–1574).
Uroczystości żałobne i pogrzebowe