Drapieżne (Carnivora) – rząd lądowych i wodnych ssaków z infragromady łożyskowców (Placentia) w obrębie podgromady żyworodnych (Theria).
Zasięg występowania Drapieżne występują na wszystkich kontynentach. Cechuje je duża zdolność przystosowawcza. Część przystosowała się do środowiska wodnego i skolonizowała większość mórz oraz niektóre słodkowodne akweny. Jest to jeden z najbardziej zróżnicowanych pod względem przystosowań ekologicznych rzędów ssaków. Zalicza się tutaj gatunki od rozmiarów łasicy (kilkaset gramów), do 700 kg w przypadku form lądowych (niedźwiedzie) i 2 ton u form wodnych (niektóre płetwonogie). W obrębie Carnivora występują zarówno gatunki typowo drapieżne i padlinożerne, odżywiające się niemal wyłącznie pokarmem zwierzęcym (kotowate, psowate, niedźwiedź polarny), jak i gatunki, dla których mięso stanowi jedynie część diety (niedźwiedzie, szopowate) aż do skrajnych przypadków całkowitej roślinożerności (panda). Wiele mniejszych gatunków jest owadożerna, a formy wodne odżywiają się głównie rybami oraz mięczakami i skorupiakami.
Cechy charakterystyczne Do charakterystycznych cech ssaków drapieżnych należy ich uzębienie, z pokaźnymi kłami, zredukowanymi siekaczami i zębami trzonowymi wyposażonymi w guzki służące do rozcierania pokarmu. Carnivora posiadają bardzo charakterystyczną cechę uzębienia trzonowego. Mianowicie ostatni górny przedtrzonowiec i pierwszy dolny trzonowiec tworzą ostrą i tnącą strukturę, tzw. łamacze służące do odcinania kawałków mięsa. Łamacze działają jak nożyce lub sekator odcinając duże kęsy pokarmu, który następnie jest połykany bez przeżuwania. Ta struktura u wielu grup uległa modyfikacjom. Zwłaszcza gatunki wszystkożerne i roślinożerne zatraciły ostrą, tnącą krawędź na rzecz bardziej spłaszczonych zębów do rozcierania pokarmu roślinnego. Gatunki wodne, takie jak foki, mają wtórnie uproszczone uzębienie trzonowe, ponieważ zęby służą im jedynie do chwytania śliskiego pokarmu, połykanego następnie w całości. Niektóre gatunki, jak np. wargacz leniwy (Melursus ursinus), otocjon wielkouchy (Otocyon megalotis) lub protel grzywiasty (Proteles criststus) mają zredukowane uzębienie, ponieważ odżywiają się głównie owadami społecznymi, takimi jak termity.
Systematyka Do niedawna wyróżniano dwa podrzędy: palconogie (Fissipedia) obejmujące drapieżniki lądowe i płetwonogie (Pinnipedia), do którego zaliczono foki, uchatki i morsy. Obecnie na podstawie analiz molekularnych i genetycznych drzewo rodowe Carnivora zostało mocno przebudowane. Płetwonogie w randze nadrodziny zostały przeniesione do psokształtnych (Caniformia). Wodne drapieżniki wyewoluowały z pierwotnych niedźwiedzi i umiejscowiono je najbliżej tej właśnie rodziny.
Do grupy Carnivoromorpha (drapieżnikokształtnych) zalicza się właściwe Carnivora oraz niewielkie wymarłe rodziny Viverravidae i Miacidae (miacydy) z paleocenu i eocenu. Prawdopodobnie były one przodkami właściwych drapieżnych lub były blisko spokrewnione z ich przodkiem. Nieoczekiwanie najnowsze badania molekularne i genetyczne dowiodły, że najbliżej spokrewnionym z drapieżnymi rzędem ssaków łożyskowych są łuskowce (Pholidota). Prawdopodobnie gałąź ta oddzieliła się we wczesnym paleocenie. Przypuszcza się również, że wymarłe pradrapieżne czyli kreodonty (Creodonta) są również blisko spokrewnione z Carnivora i wywodzą się od wspólnego przodka.
Etymologia Łacińskie caro, carnis ‘mięso’; -vorus ‘jedzący’, od vorare ‘pożerać’.
Podział systematyczny Podrząd: Caniformia – psokształtne Rodzaj: †Lycophocyon Nadrodzina: Amphicyonoidea Rodzina: †Amphicyonidae – amficjony Infrarząd: Cynoidea Nadrodzina: Canoidea Rodzina: Canidae – psowate Infrarząd: Arctoidea Grupa: Ursida Rodzaj: †Adracon Nadrodzina: Ursoidea Rodzina: Ursidae – niedźwiedziowate Nadrodzina: Musteloidea Rodzaj: †Plesiogale Rodzina: Ailuridae – pandkowate Rodzina: Mephitidae – skunksowate Rodzina: Mustelidae – łasicowate Rodzaje: Procyonidae – szopowate Incertae sedis: Rodzaj: †Peignictis (bez rangi): Pinnipedimorpha Rodzaj: †Pinnarctidion Rodzina: †Enaliarctidae Rodzina: †Semantoridae (bez rangi): Pinnipediformes Rodzaj: †Pacificotaria Rodzaj: †Pteronarctos (bez rangi): Pinnipedia Nadrodzina: Otarioidea Rodzina: Odobenidae – morsy Rodzina: Otariidae – uchatki Nadrodzina: Phocoidea Rodzina: Phocidae – foki Rodzina: †Desmatophocidae
Podrząd: Feliformia – kotokształtne
Rodzina: †Nimravidae – nimrawidy Rodzina: †Palaeogalidae (bez rangi): Aeluroidea Rodzina: Nandiniidae Rodzaj: †Alagtsavbaatar Rodzaj: †Anictis Rodzaj: †Asiavorator Rodzaj: †Shandgolictis Nadrodzina: Feloidea Rodzina: Felidae – kotowate Rodzina: Prionodontidae – linzangi Rodzina: †Barbourofelidae Rodzaj: †Haplogale Rodzaj: †Palaeoprionodon Rodzaj: †Stenogale Rodzaj: †Stenoplesictis Rodzaj: †Viretictis Infrarząd: Viverroidea Rodzina: Viverridae – łaszowate Nadrodzina: Herpestoidea Rodzina: Eupleridae – falanrukowate Rodzina: Herpestidae – mangustowate Rodzina: Hyaenidae – hienowate Rodzina: †Lophocyonidae Rodzina: †Percrocutidae
Podział systematyczny dla taksonów żyjących współcześnie na podstawie Mammal Diversity Database i All the Mammals of the World (2025): Rząd: Carnivora – drapieżne Podrząd: Feliformia – kotokształtne Infrarząd: Nandinioidea Rodzina: Nandiniidae – nandiniowate Infrarząd: Aeluroidea Nadrodzina: Feloidea Rodzina: Prionodontidae – linzangi Rodzina: Felidae – kotowate Nadrodzina: Viverroidea Rodzina: Viverridae – wiwerowate Rodzina: Herpestidae – mangustowate Rodzina: Eupleridae – falanrukowate Rodzina: Hyaenidae – hienowate Podrząd: Caniformia – psokształtne Infrarząd: Cynoidea Rodzina: Canidae – psowate Infrarząd: Arctoidea Parworząd: Ursida Rodzina: Ursidae – niedźwiedziowate Parworząd: Pinnipedia – płetwonogie Rodzina: Otariidae – uchatkowate Rodzina: Odobenidae – morsowate Rodzina: Phocidae – fokowate Parworząd: Mustelida – łasicokształtne Rodzina: Ailuridae – pandkowate Rodzina: Mephitidae – skunksowate Rodzina: Mustelidae – łasicowate Rodzina: Procyonidae – szopowate
Drzewo rodowe ssaków drapieżnych (kladogram)
Przypisy Nazwy polskie za:
Bibliografia