Dydaktyka – jedna z głównych gałęzi nauk pedagogicznych, która zajmuje się procesami nauczania i uczenia się, wszelkimi przedmiotami na kolejnych poziomach tych procesów, od przedszkola do studiów wyższych, a także mających miejsce poza instytucjami oświatowymi, przy zwykłych czynnościach. Jest to zatem nauka o systemie poprawnie uzasadnionych twierdzeń i hipotez dotyczących procesu, zależności i prawidłowości nauczania a uczenia się oraz sposobów kształtowania tego procesu przez człowiekaKupisiewicz Cz., (2000), Dydaktyka ogólna, Oficyna Wydawnicza Graf Punkt, Warszawa, s. 15-18.Okoń W., (1984), Słownik pedagogiczny, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, s. 60..

Podstawowym zainteresowaniem badawczym dydaktyki jest śledzenie na bieżąco sposobów postępowania osób biorących udział zarówno w procesie nauczania, jak i uczenia się. W ten sposób zbiera cele i metody kształcenia, by poddać je naukowej analizie. Zajmuje się też badaniem organizacji kształcenia i środków w tym celu wykorzystanych. Ponadto nauka ta zwraca uwagę na położenie materialne i społeczne badanych grup. Jak podaje W. Okoń, jej celem nadrzędnym jest „ustalanie zależności warunkujących działalność dydaktyczną”.

Geneza Termin dydaktyka pochodzi od gr. διδακτικος (nauczający), w którym didaktikos znaczy pouczający, a didasko – uczę. Pierwotnie w XVII–XVIII w. dydaktykę traktowano (definiowano) jako sztukę nauczania. Po raz pierwszy terminu tego użyto w 1613 roku w Niemczech przez Krzysztofa Helwiga i Joachima Junga. Do powszechnego użycia termin wprowadził Jan Amos Komenský – pedagog, publikując swoje dzieło w 1657 roku, nazywając dydaktykę w tytule Uniwersalna sztuka nauczaniaKomenský J. Á. (1905), Didaktika veliká, Dr ED. Gregr a syn Praha ,1905. Nurt dydaktyki, który dominował w XVIII i XIX w. nazwano dydaktyką tradycyjną, która w dużej mierze wiąże się z nazwiskiem Jana Fryderyka Herbarta. Na przełomie XIX i XX w. wraz z pojawieniem się nurtu tzw. nowego wychowania skupiającego się na samym dziecku, zmienia się kierunek dydaktyki – wówczas zaczęto definiować dydaktykę jako sztukę nauczania i uczenia się.

Przedmiot i zadania dydaktyki Dydaktyka, jako dział pedagogiki, analizuje zależności warunkujące przebieg i wyniki nauczania-uczenia się, a także formułuje na tej podstawie odpowiednie prawidłowości oraz wskazuje metody, formy organizacyjne i środki pomocne w wywołaniu zamierzonych zmian u uczniów. Spełnia ona funkcję teoretyczną i praktyczną, głównie o charakterze diagnostycznym, prognostycznym i instrumentalnym.

Podział ogólny Dydaktyka ogólna bada metodologicznie i analizuje sposoby i mechanizmy psychoedukacyjne oraz formuje określone prawidłowości, zasady, reguły nauczania-uczenia się; Dydaktyka naukowa zajmuje się umożliwianiem porozumiewania się pracownikom naukowym (profesor) między sobą oraz ułatwianiem kontaktu z pracownikami naukowo-dydaktycznymi szkoły wyższej (np. adiunktami czy asystentami) także ze studentamiSchrade U., (2010), Dydaktyka szkoły wyższej. Wybrane problemy, Oficyna Wydawnicza Politechniki Warszawskiej, Warszawa; Dydaktyka uniwersytecka zajmuje się wspomaganiem procesu samodzielnego wykształcenia się, kadr naukowych i samodzielnego dokształcania się, pracowników naukowo-dydaktycznych (nauczycieli akademickich) szkół wyższych; Dydaktyka szkoły wyższej zajmuje się kształceniem kierunkowym studentów, umożliwia porozumiewania się pracownikom naukowo-dydaktycznym szkoły wyższej ze studentami oraz przekazywaniem wiedzy naukowej studentom poprzez teoretyczne wykłady i praktyczne ćwiczenia, konwersatorium, laboratorium itp. przez pracowników dydaktycznych szkoły wyższej; Dydaktyka szkoły średniej zajmuje się przygotowywaniem uczniów do samodzielnego uczenia się w ramach przedmiotów szkoły średniej w systemie podający – poszukujący wiedzy; Dydaktyka gimnazjalna zajmuje się kształceniem ogólnym uczniów, w systemie podającym; Dydaktyka szkoły podstawowej zajmuje się kształtowaniem uczniów o odpowiednich cechach edukacyjnych jak absorbujących wiedzę o społeczeństwie i wszechświecie; Dydaktyka przedszkolna zajmuje się, wykształceniem motywacyjno-poznawczym przedszkolaków przez nauczycieli wczesnoszkolnych, zachowaniami prorodzinnymi i społecznymi w grupach rówieśniczych oraz przygotowuje do gotowości szkolnej; Dydaktyka opiekuńczo-wychowawcza zajmuje się, przystosowaniem opiekuńczym relacji triady (matka – dziecko – ojciec) i rodzeństwa, określa prawidła wychowania dziecka od postaw „trening czystości” i zachowania w grupie rodzinnej.

Podział szczegółowy Dydaktyka szczegółowa bada zagadnienia właściwe tylko dla jednego przedmiotu nauczania np.: metodyka nauczania matematyki itd. Dydaktyki szczegółowe są teoriami nauczania i uczenia się, poszczególnych przedmiotów na określonych poziomach nauczaniaPółturzycki J., (2002), Dydaktyka dla nauczycieli, Wyd. Naukowe NOVUM, Płock. Metodyka nauczania to teoria nauczania określonego szczebla przedmiotu na danym poziomie w szkole podstawowej, gimnazjum, szkole wyższej np.: metodyka nauczania matematyki lub innego przedmiotu. Metodyka nauczania początkowego to metodyka szczebla pracy dydaktycznej podstawowych klas początkowych I-III.

Zobacz też Systemy i treść kształcenia system dydaktyczny cele kształcenia treści kształcenia

Proces dydaktyczny metody nauczania środki dydaktyczne ocena szkolna niepowodzenia szkolne nauczanie uczenie się kształcenie samokształcenie praca domowa dojrzałość szkolna program ukryty formy kształcenia cele dydaktyczne i poznawcze

Przypisy

Bibliografia Komenský J. Á.: Didaktika veliká, Dr ED. Gregr a syn, Praga 1905. Kupisiewicz Cz.: Dydaktyka ogólna, Oficyna Wydawnicza Graf Punkt, Warszawa 2000. Okoń W.: Słownik pedagogiczny, PWN, Warszawa 1984. Półturzycki J.: Dydaktyka dla nauczycieli, Wydawnictwo Naukowe NOVUM, Płock 2002. Schrade U.: Dydaktyka szkoły wyższej. Wybrane problemy, Oficyna Wydawnicza Politechniki Warszawskiej, Warszawa 2010.