Bitwa o Tarakan – pierwszy etap kampanii na Borneo stoczonej w 1945 roku w czasie wojny na Pacyfiku. Rozpoczęła się od desantu sił alianckich 1 maja pod kryptonimem operacja Obeo One; siły lądowe aliantów składały się głównie z australijskiej 26 Brygady Piechoty, ale zawierały także niewielką część personelu holenderskiego. Głównym celem lądowania było zdobycie lotniska na wyspie. Chociaż bitwa zakończyła się sukcesem sił alianckich nad japońskimi obrońcami, uważa się, że zwycięstwo to osiągnięto zbyt wysokim kosztem. Lotnisko zostało tak mocno uszkodzone, że ostatecznie nie można było go naprawić na czas, aby mogło być gotowe do użytku w innych fazach kampanii alianckiej na Borneo.
Tło sytuacyjne Geografia Tarakan to wyspa w kształcie trójkąta położona 4 km od wybrzeża Borneo. Wyspa ma około 24 km długości od jej najbardziej wysuniętego na północ punktu do południowego krańca i 18 km szerokości. Około 800 m od zachodniego wybrzeża Tarakanu znajduje się mała wyspa Sadau. Prawie cała linia brzegowa Tarakanu jest bagnista, a w 1945 roku namorzyny w północnej części wyspy rozciągały się na odległość od 1,6 km do 3,2 km w głąb lądu. Nadbrzeżne namorzyny w południowej części wyspy były węższe. W głębi lądu od bagien, większość środkowego Tarakanu składała się z serii stromych i gęsto zalesionych wzgórz o wysokości nieco ponad 30 m n.p.m. Tarakan znajduje się trzy stopnie na północ od równika i ma klimat tropikalny. Maksymalna temperatura przez większość dni wynosi około 27° C, a wilgotność względna jest stale wysoka i wynosi około 90%.
W 1945 roku miasto Tarakan było główną osadą na wyspie. Miasto to znajdowało się 1800 m w głębi lądu i było oddzielone od południowo-zachodniego wybrzeża kilkoma niewielkimi wzgórzami pokrytymi niską roślinnością. Na tej linii brzegowej w osadzie Lingkas znajdowały się cztery mola służące do dokowania tankowców. Mola były połączone z miastem Tarakan trzema drogami o utwardzonej nawierzchni. Lotnisko Tarakan znajdowało się około 1,6 km na północny zachód od miasta Tarakan. Z dwóch pól naftowych na wyspie, pole naftowe Sesanip znajdowało się na północno-wschodnim skraju lotniska, podczas gdy większe pole naftowe Djoeata lub Juata znajdowało się 4,8 km na północ od tego obiektu. Wioska Djoeata znajdowała się na północno-zachodnim wybrzeżu Tarakanu i była połączona drogą z polem naftowym Djoeata.
Okupacja japońska Przed II wojną światową Tarakan stanowił część Holenderskich Indii Wschodnich i był ważnym ośrodkiem produkcji ropy naftowej. W 1941 r. dwa pola naftowe na wyspie produkowały 80 000 baryłek ropy miesięcznie. Zabezpieczenie pól naftowych Tarakanu było jednym z pierwszych celów Japonii podczas wojny na Pacyfiku. Siły japońskie wylądowały na wschodnim wybrzeżu wyspy 11 stycznia 1942 r. i pokonały mały holenderski garnizon w ciągu dwóch dni walk, w których zginęła połowa obrońców. Podczas gdy pola naftowe zostały skutecznie sabotowane przez Holendrów przed ich kapitulacją, japońscy inżynierowie byli w stanie szybko przywrócić je do produkcji i na początku 1944 r. każdego miesiąca wydobywano tam 350 000 baryłek.
Po holenderskiej kapitulacji 5000 rdzennych mieszkańców Tarakanu ucierpiało w wyniku japońskiej polityki okupacyjnej. Duża liczba żołnierzy stacjonujących na wyspie i wynikające z tego rekwizycje spowodowały niedobory żywności, w wyniku czego wielu cywilów cierpiało z powodu głodu i niedożywienia. Japońskie władze sprowadziły na Tarakan ok. 600 robotników przymusowych z Jawy. Japończycy zmusili również około 300 jawajskich kobiet do pracy jako prostytutki na Tarakanie po tym, jak nakłonili je do podróży za fałszywymi ofertami pracy biurowej i krawieckiej.
Wartość Tarakanu dla Japończyków osłabła wraz z szybkim postępem sił alianckich w tym obszarze w 1944 r. Ostatni japoński tankowiec opuścił Tarakan w lipcu 1944 r., a ciężkie naloty alianckie w późniejszym okresie tego roku zniszczyły produkcję i magazyny ropy naftowej na wyspie. W wyniku tych nalotów mogło również zginąć ok. setki indonezyjskich cywilów. Alianci założyli również miny morskie w pobliżu Tarakan, co w połączeniu z patrolami jednostek powietrznych i morskich uniemożliwiało japońskim statkom handlowym i transportowcom zacumowanie na wyspie.
Zgodnie z malejącym znaczeniem wyspy, japoński garnizon na Tarakanie został zredukowany na początku 1945 roku. Jeden z dwóch batalionów piechoty stacjonujących na wyspie (454. Samodzielny Batalion Piechoty) został wycofany na Balikpapan. Batalion ten został zniszczony przez australijską 7 Dywizję Piechoty w lipcu podczas bitwy pod Balikpapan.
Plany aliantów thumb|left|Szacunki wywiadu alianckiego z kwietnia 1945 r. dotyczące japońskiej obrony na południowym Tarakanie wraz z kryptonimami lokalizacji Głównym celem alianckiego ataku na Tarakan (o kryptonimie „Oboe One”) było zabezpieczenie i rozbudowa lądowiska na wyspie, tak aby można było go wykorzystać do zapewnienia osłony powietrznej podczas kolejnych lądowań na Brunei, Labuanie i Balikpapanie. Drugim celem operacji było zabezpieczenie pól naftowych Tarakanu i uruchomienie ich jako źródła ropy dla sił alianckich na teatrze działań Oceanu Spokojnego. Odpowiadała za to holenderka 3. kompania Batalionu Technicznego.
Dowództwo 9 Dywizji i 26 Brygady Piechoty było odpowiedzialne za planowanie inwazji na Tarakan. Prace te rozpoczęły się na początku marca, kiedy obie jednostki dotarły do Morotai, a ostateczne plany zostały wykonane do 24 kwietnia. Praca planistów była utrudniona przez złe warunki pracy i trudności w komunikacji z Komendą Główną gen. Duglasa MacArthura w Leyte. W ramach procesu planowania każdemu ze wzgórz Tarakanu przypisano kryptonim (na przykład „Margy” i „Sykes”); podczas kampanii Armii Australijskiej na Nowej Gwinei nazwy geograficzne zostały nadane ad hoc i spodziewano się, że wybranie nazw przed bitwą poprawi precyzję późniejszego planowania i komunikacji.
thumb|Kontradm. Forrest B. Royal, gen. Leslie Morshead i wicemarszałek lotnictwa William Bostock podczas dyskusji na temat planowanego lądowania na Tarakanie, 12 kwietnia 1945 r. Plany aliantów przewidywały, że Tarakan zostanie zabezpieczony dość szybko. Oczekiwano, że operacja obejmie krótką walkę o lotnisko, po której nastąpi faza „konsolidacji”, podczas której lotnisko i port na wyspie zostaną rozbudowane w celu wspierania operacji sojuszniczych. Planiści nie przewidzieli znaczących walk w głębi Tarakanu i nie opracowano żadnych planów działań na obszarach innych niż plaże desantowe, miasto Tarakan i lotnisko. Planiści jednak słusznie przewidzieli, że Japończycy postawią swoje główne stanowisko w innym miejscu niż plaża inwazjna i nie będą w stanie przeprowadzić dużego kontrataku.
Plany aliantów przewidywały również, że Tarakan zostanie przekształcony w główną bazę aliancką w ciągu kilku dni od lądowania. Zgodnie z planami przed inwazją planowano, że skrzydło myśliwców będzie stacjonować na Tarakanie już sześć dni po lądowaniu, a siły te zostaną rozszerzone o skrzydło szturmowe dziewięć dni później i zaplecze dla dalszych czterech eskadr lotniczych w 21 dni od pierwszego desantu. Spodziewano się również, że 26 Grupa Brygadowa i jej wspierająca grupa plażowa będą gotowe do opuszczenia Tarakanu do 21 maja, a jednostki RAAF będą mogły zostać przeniesione w połowie czerwca po zapewnieniu wsparcia przy lądowaniu na Balikpapan.
Planiści alianccy dysponowali szczegółowymi danymi wywiadowczymi dotyczącymi Tarakanu i jego obrońców. Informacje te zostały zebrane z różnych źródeł, w tym wywiadu sygnałowego, fotograficznych lotów rozpoznawczych i holenderskich urzędników kolonialnych. Tarakan był pierwszym priorytetem Australijskiego Departamentu Służby Rozpoznania (Services Reconnaissance Department, SRD) od listopada 1944 roku. Przed inwazją I Korpus zwrócił się do SRD o dostarczenie informacji wywiadowczych na temat pozycji japońskich na północnym i środkowym Tarakanie. Pięcioosobowa grupa wywiadowców wylądowała na wyspie w nocy z 25 na 26 kwietnia i z powodzeniem przeprowadziła rozpoznanie obrony północnego wybrzeża Tarakanu, chociaż agent przydzielony do centrum wyspy zaginął się i nie dotarł do tego obszaru. Agenci SRD wycofali się z Tarakanu w nocy z 29 na 30 kwietnia i wylądowali na stałym lądzie Borneo. Nie byli jednak w stanie przekazać zebranych informacji wywiadowczych, ponieważ ich radio uległo awarii. Australijscy wywiadowcy ostatecznie wylądowali na przyczółku alianckim na Tarakanie w dniu 3 maja, aby zgłosić się do 26 Brygady, ale gen. David Whitehead był rozczarowany wynikami tej operacji i nie wykorzystał już SRD podczas bitwy.
Preludium Siły przeciwników thumb|Żołnierze z 2/48 batalionu obserwują część konwoju, który wiezie ich na Tarakan Alianci Siły alianckie odpowiedzialne za zdobycie Tarakanu skupiły się wokół bardzo doświadczonej australijskiej 26 Brygady Piechoty, liczącej prawie 12 000 żołnierzy. 26 Brygada została utworzona w 1940 roku i brała udział w walkach w Afryce Północnej i na Nowej Gwinei. Elementami piechoty brygady były 2/23, 2/24 i 2/48 bataliony, również z dużym doświadczeniem bojowym. Do tych batalionów dołączył 2/4 Commando Squadron i 2/3 Batalion pionierów, które walczyły w tej bitwie jako zwykła piechota. W skład brygady wchodził także 2/7 Pułk Artylerii Polowej wyposażony w 24 działa 25-funtowe, szwadron z 2/9 Pułku Pancernego wyposażony w 18 czołgów Mk II Matilda, kompania z 2/2 batalionu karabinów maszynowych, 53 Złożony Pułk Przeciwlotniczy i dwie eskadry inżynieryjne. Te jednostki bojowe były wspierane przez dużą liczbę jednostek logistycznych i medycznych, w tym 2 Grupę Plażową, której zadaniem było wyładowanie zaopatrzenia floty inwazyjnej. Podczas gdy 26 Grupa Brygadowa znacznie przewyższała liczebnie szacowaną siłę japońskich obrońców Tarakanu, alianci zaangażowali tę dużą siłę, ponieważ ich wcześniejsze doświadczenia wskazywały, że byłoby trudno pokonać siły japońskie, gdyby wycofały się do surowego terenu wnętrza Tarakanu.
26 Grupa Brygadowa była wspierana przez alianckie jednostki powietrzne i morskie. Jednostki powietrzne pochodziły z Australijskich Pierwszych Taktycznych Sił Powietrznych (1st TAF) i 13 Armii Powietrznej Stanów Zjednoczonych i obejmowały eskadry myśliwców oraz bombowców. Siły morskie zostały oddelegowane z VII Floty Stanów Zjednoczonych i obejmowały kilka okrętów wojennych oraz transportowców Królewskiej Australijskiej Marynarki Wojennej. Ponieważ głównym celem ataku na Tarakan było wykorzystanie lądowiska na wyspie, w skład sił inwazyjnych wchodziła również duża liczba jednostek naziemnych RAAF, w tym 61 Skrzydło Budowy Lotnisk, w skład którego wchodziła 1 i 8 Eskadra Budowy Lotnisk.
Siły, które wylądowały na Tarakanie, obejmowały także prawie tysiąc żołnierzy amerykańskich i holenderskich. Wśród żołnierzy amerykańskich znaleźli się inżynierowie Armii Amerykańskiej, którzy obsadzali barki desantowe LCM i LCVP sił inwazyjnych oraz kompania A 727. batalionu pojazdów amfibijnych armii amerykańskiej, która obsadzała jednostki LVT, a także Seabees Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych na pokładzie czołgów pływających. Siły holenderskie zostały zorganizowane w kompanię piechoty Ambonese dowodzoną przez holenderskich oficerów oraz w jednostkę do spraw cywilnych.
Japończycy