Historia spółdzielczości na ziemiach polskich
thumb|Tablica pamiątkowa w Jaśle, w 100-lecie powstania spółdzielczości spożywców w Polsce
Okres zaborów Spółdzielczość powstała na ziemiach polskich, podobnie jak w całej Europie, począwszy od połowy XIX wieku. Jej rozwój odbywał się w warunkach gospodarki rynkowej, w ramach systemów prawnych obowiązujących w poszczególnych zaborach. Warunki ekonomiczne, społeczne i prawne w poszczególnych zaborach były różne, a więc powstanie i rozwój spółdzielni przebiegały w każdym z nich inaczejZnak sprawy:RR.gos.058.1.2017, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, 4 kwietnia 2017..
Spółdzielczość w zaborze pruskim łączyła się z ruchem narodowym. Tworzono banki ludowe dla popierania polskich rzemieślników i kupców. Pierwszą założoną w 1861 r. spółdzielnią kredytową było Towarzystwo Pożyczkowe dla Przemysłowców Poznania oraz kasa oszczędności w Środzie założona w 1862 r. przez ks. Augustyna Szamarzewskiego. Powstawały również spółdzielnie rolniczo-handlowe pod nazwą „Rolniki”. Pierwsza z sukcesem powstała w Mogilnie w 1900 r. W zaborze pruskim spółdzielczość stała się szkołą oszczędności i gospodarności dla ludności miast i wsi. System spółdzielczy stanowił istotne ogniwo w polskim systemie gospodarczymKazimierz Boczar: Spółdzielczość. Problematyka społeczna i ekonomiczna. Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 1986, s. 102..
W zaborze austriackim panowały odmienne stosunki społeczne i gospodarcze, nie było bezpośredniego nacisku narodowego. Rozdrobnienie rolnictwa i brak rozwiniętego przemysłu spowodowały przysłowiową nędzę wsi galicyjskiej. Wolno rozwijający się przemysł, rzemiosło i handel odczuwały brak kapitałów, dlatego powstawały towarzystwa oraz kasy zaliczkowe. Rosło również zapotrzebowanie na kredyt wśród gospodarstw chłopskich. Pierwszą wiejską spółdzielnię kredytową założył w 1889 r. Franciszek Stefczyk w Czernichowie. Nastąpił szybki rozwój organizacji pożyczkowo-oszczędnościowych. Na przełomie XIX i XX wieku w Galicji powstawały również kółka rolnicze, spółdzielnie zbytu zwierząt rzeźnych i zboża, spółdzielnie mleczarskie, banki ludowe, robotnicze spółdzielnie pracy, spółdzielczość spożywców.
W zaborze rosyjskim warunki społeczno-gospodarcze były różne, związane z nierównomiernym rozwojem gospodarczym tych ziem oraz w związku z trudnościami stworzonymi przez administrację carską, która obawiała się wszelkich narodowych organizacji Polaków. Pod koniec XIX wieku zaczęły powstawać spółdzielnie kółek rolniczych, spółdzielnie spożywców, spółdzielnie kredytowe, spółdzielnie zaopatrzenia i zbytu, spółdzielczość mleczarska. Spółdzielnie działając w różnych dziedzinach zawsze miały na celu podnoszenie dobrobytu i kultury naroduZofia Chyra-Rolicz: Pod spółdzielczym sztandarem. Z dziejów spółdzielczości polskiej do 1982 r. Wydawnictwo Spółdzielcze, Warszawa 1985, s. 40..
Czas I wojny światowej niekorzystnie odbił się na spółdzielczości, majątek wielu spółdzielni uległ zniszczeniu, wkłady oszczędnościowe ulokowane w bankach zaborców przepadły. Jednak spółdzielczość dysponowała już wypracowanymi wzorcami organizacyjnymi, doświadczoną kadrą i pewnym majątkiem, co pozwoliło na szybki jej rozwój.
II Rzeczpospolita Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 r. nadal współistniały ze sobą trzy podstawowe modele spółdzielcze z okresu zaborów i rozwijały się wszystkie dotychczasowe branże spółdzielcze.
W okresie międzywojennym rozwój spółdzielczości przebiegał pomyślnie. Do pomyślnego rozwoju przyczynił się fakt uchwalenia w 1920 roku przez Sejm RP pierwszej polskiej ustawy o spółdzielniach.. Spółdzielczość stanowiła zauważalny element w dziedzinie rynku rolnego, zaopatrzenia, drobnego kredytu. Organizowane też były spółdzielnie pracy, mieszkaniowe, a także zdrowia.
W okresie międzywojennym dobrze rozwijały się także spółdzielnie wiejskie, w szczególności pod koniec okresu międzywojennego, kiedy liczebność spółdzielni wiejskich przewyższała spółdzielnie miejskie. W drugiej połowie lat trzydziestych XX wieku do spółdzielni spożywców należało 120 tysięcy rolników, zrzeszonych w 1340 kooperatywach, czyli 43% wszystkich członków związkowej spółdzielczości spożywców w Polsce stanowili rolnicy. Zasięg ruchu polskich spółdzielni spożywców ograniczał się przede wszystkim do Polski centralnej i wschodniej, w mniejszym stopniu do Małopolski (tam dominowały ukraińskie spółdzielnie spożywców i rolno-spożywcze). Z kolei na zachodzie kraju prym wiodła tradycja kółek rolniczych, zakładanych jeszcze pod koniec XIX wieku w ramach tzw. wielkopolskiego systemu spółdzielczego tworzonego przez mieszczaństwo i zamożniejszych chłopów.
Na wsi istniała duża różnorodność obszarów spółdzielczego działania. Obok spółdzielni zaopatrzenia i zbytu, mleczarskich i kredytowych, funkcjonowały spółdzielnie skupu i zbytu bydła i trzody chlewnej, jajczarskie i drobiarskie, rybaków-rolników, sprzedaży narzędzi rolniczych, bazary przemysłu ludowego, pastwiskowe, leśników, oczyszczania zboża, maszynowe, rakarskie, zdrowia, przetwórnie różnego typu (gorzelnie, piekarnie, cukrownie, młyny, przetwórstwo mięsa, owoców, wikliny). Według niektórych badaczy wiejskie spółdzielnie spożywców w latach 1900–1939 były stosunkowo słabe ekonomicznie w porównaniu z innymi działami spółdzielczości wiejskiej, jednak odgrywały istotną rolę zarówno w kształtowaniu postaw patriotycznych w okresie walki o niepodległość, jak i budowaniu samoświadomości chłopów w niepodległym państwie. W okresie międzywojennym spółdzielnie spożywców wchodziły w coraz silniejszy związek z ruchem ludowym i miały znaczny wpływ na jego umacnianie. Znaczenie wiejskiej spółdzielczości spożywców zostało jednak zapomniane, głównie ze względu na powojenne przekształcenia, które doprowadziły do likwidacji tych placówek i tym samym – ruchu społecznego. Znaczenie wiejskiej spółdzielczości spożywców zostało jednak zapomniane, głównie ze względu na powojenne przekształcenia, które doprowadziły do likwidacji tych placówek i tym samym – ruchu społecznego.
Spółdzielnie te dla wzmocnienia swojej pozycji i lepszej realizacji celów, tworzyły szereg organizacji, by na początku 1935 roku zintegrować się i wspólnie z miejską spółdzielczością kredytową utworzyć jeden związek rewizyjny – Związek Spółdzielni Rolniczych i Zarobkowo-Gospodarczych. Naczelną organizacją całego ruchu spółdzielczego była Państwowa Rada Spółdzielcza, będąca szczególną spółdzielczo-państwową instytucją skupiającą zarówno reprezentantów ruchu, jak i przedstawicieli rządu.
W 1937 roku było ogółem 12 860 spółdzielni zrzeszających 3016 tys. członków, w tym było 3383 spółdzielni rolniczo-handlowych i spożywców, 1804 spółdzielni spożywców i 1408 spółdzielni mleczarskich.
Polska Ludowa Po II wojnie światowej ruch spółdzielczy w Polsce został objęty zachodzącymi przeobrażeniami politycznymi, społecznymi i gospodarczymi. W ramach systemu komunistycznego ruch spółdzielczy został użyty przez władze polityczne i administracyjne jako instrument kontroli rozmaitych społecznych i gospodarczych inicjatyw także na obszarach wiejskich i w rolnictwie. Traumatycznym doświadczeniem mieszkańców wsi związanym ze spółdzielczością, którego skutki można także obserwować do dzisiaj, był „eksperyment” związany z próbami przymusowej kolektywizacji rolnictwa. Idea ta powiązana została z nacjonalizacją przemysłu oraz poddaniem kontroli państwa wszelkich niezależnych inicjatyw społecznych, w tym także spółdzielczości. Meandryczna polityka w stosunku do ruchu spółdzielczego, polegająca między innymi na tworzeniu spółdzielni parcelacyjno-osadniczych czy Gminnych Spółdzielni „Samopomoc Chłopska”, likwidacji spółdzielni kredytowych, mleczarskich i ogrodniczych oraz ograniczanie funkcji spółdzielczości spowodowała, że na fali odwilży w roku 1956 rozwiązało się 85% ogólnej liczby spółdzielni, zarówno tych słabo funkcjonujących, jak i tych dobrze działających. Pod koniec lat sześćdziesiątych podmiotom spółdzielczym przywrócono wprawdzie status spółdzielczy, zachowując jednak centralny nadzór, co było sprzeczne z samą ideą spółdzielczości. Ważnym okresem był rok 1959 i zapoczątkowanie zespołowej mechanizacji indywidualnych gospodarstw rolnych w systemie kółek rolniczych, opartej na społecznych środkach tworzących Fundusz Rozwoju Rolnictwa, a następnie przyjęcie ustawy o spółdzielniach i ich związkach z 17 lutego 1961 r.. Nie było to jednak jednoznaczne z dążeniem do odrodzenia przez ówczesne władze idei spółdzielczości, bowiem ruch ten w dalszym ciągu pozostawał pod silną kontrolą polityczną władz państwowych. W latach siedemdziesiątych XX wieku nastąpiła kolejna modyfikacja strategii polityki rolnej i postawy wobec ruchu spółdzielczego. Władze zdecydowały się na pewną liberalizację statutowych przepisów, w ramach których umożliwiono powstanie specjalistycznych spółdzielni o niewielkim stopniu uspołecznienia środków i procesów produkcji charakteryzujących się rozbudowanym, dyspozycyjnym aparatem biurokracji, oderwanym od korzeni i ideałów tego ruchu.
Pod koniec 1988 r. w kraju działało ponad 15 tys. spółdzielni, zrzeszających ponad 15 mln członków. Spółdzielczość zatrudniała około 2 mln osób (Spółdzielczość 1994, 1996, s. 14).
III Rzeczpospolita Z inicjatywy rządu podjęto ogólną próbę zreformowania spółdzielczości ustawą z dnia 20 stycznia 1990 r. o zmianach w organizacji i działalności spółdzielczości. Z dniem wejścia w życie ustawy postawiono w stan likwidacji związki spółdzielcze, zawieszono lustrację spółdzielni i wprowadzono zakaz zrzeszania się spółdzielni.
W okresie transformacji ustrojowo-gospodarczej i urynkowienia gospodarki udział spółdzielczości w obsłudze wsi i rolnictwa oraz w procesach produkcyjnych zmniejszył się. Jednym z powodów były trudności w dostosowaniu się do nowych warunków funkcjonowania na wolnym rynku, a także konkurencja ze strony przedsiębiorstw prywatnych czy zagranicznych.
W 2008 r. funkcjonowało już tylko niespełna 9 tys. spółdzielni, które zrzeszały ponad 8 mln członków i zatrudniały około 300 tys. pracowników.
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Historia spółdzielczości Kategoria:Historia gospodarcza Polski