thumb|Niemieckie i sowieckie zdobycze terytorialne w Europie w latach 1939–1941. Na południu Besarabia i północna Bukowina, zaznaczone kolorem różowym Sowiecka okupacja Besarabii i północnej Bukowiny – okupacja wojenna części terytorium Królestwa Rumunii przez Armię Czerwoną i cywilne władze państwowe Związku Sowieckiego trwająca od 28 czerwca do 4 lipca 1940 roku w wyniku zbrojnej aneksji dokonanej po ultimatum, które Związek Sowiecki przedłożył Rumunii 26 czerwca 1940 roku, grożąc użyciem siły w przypadku nieoddania żądanych terytoriów.. Besarabia była częścią Rumunii od czasu rosyjskiej wojny domowej, a Bukowina od rozpadu Austro-Węgier, zaś Herca była dzielnicą rumuńskiego Starego Państwa. Regiony te, o łącznej powierzchni 50 762 km² i populacji 3 776 309 mieszkańców, zostały realnie wcielone do Związku Sowieckiego. 26 października 1940 roku Armia Czerwona zajęła również sześć wysp rumuńskich na rzece Kilia, odnodze Dunaju, o powierzchni 23,75 km2.
Władze sowieckie, spodziewając się odrzucenia ultimatum, planowały przedłużyć aneksję terenów przygranicznych o pełną inwazję na całe terytorium Rumunii, lecz rząd rumuński zgodził się wycofać ze spornych terytoriów, aby uniknąć konfliktu zbrojnego. Użycie siły zbrojnej zostało uznane za nielegalne w świetle Konwencji o określeniu napaści z 3 lipca 1933 roku, ale z międzynarodowego punktu widzenia nowy status terytoriów anektowanych został ostatecznie oparty na formalnej umowie, w której Rumunia wyraziła zgodę na retrocesję Besarabii i cesję północnej Bukowiny. Jednak, jako niewspomnianą w ultimatum, na aneksję dystryktu Herca Rumunia nie wyraziła zgody; to samo dotyczy późniejszej sowieckiej okupacji wysp na Dunaju. Nazistowskie Niemcy, które potwierdziły zainteresowanie Sowietów Besarabią tajnym protokołem do paktu Ribbentrop-Mołotow z 23 sierpnia 1939 roku, zostały powiadomione o planowanym ultimatum wobec Rumunii już 24 czerwca, lecz nie poinformowały władz rumuńskich i były gotowe udzielić Sowietom wsparcia. Upadek Francji, gwaranta nienaruszalności granic Rumunii, uznawany jest za ważny czynnik w podjęciu ostatecznej sowieckiej decyzji o wystawieniu ultimatum.
2 sierpnia 1940 roku Mołdawska Socjalistyczna Republika Sowiecka została ogłoszona republiką związkową ZSRS, obejmującą większość Besarabii i część Mołdawskiej Autonomicznej Socjalistycznej Republiki Sowieckiej, autonomicznej republiki istniejącej w ramach Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Sowieckiej na lewym brzegu Dniestru od 1923 roku (obecnie jest to terytorium separatystycznej Republiki Naddniestrzańskiej). Region Herca oraz tereny zamieszkane przez większość słowiańską (północna Bukowina, północna i południowa Besarabia) zostały włączone do sowieckiej Ukrainy. Rozpoczął się okres prześladowań politycznych, w tym aresztowań, egzekucji i deportacji do obozów pracy, który trwał przez całą obecność sowieckiej administracji na tych obszarach.
W lipcu 1941 roku wojska rumuńskie i niemieckie zajęły Besarabię, północną Bukowinę i region Herca podczas inwazji państw Osi na Związek Radziecki. Utworzono rumuńską administrację wojskową, a ludność żydowską regionu rozstrzelano na miejscu lub deportowano do Naddniestrza, gdzie zginęło wielu z nich. W sierpniu 1944 roku, podczas radzieckiej operacji jasko-kiszyniowskiej, załamały się pozycje wojsk Osi na froncie wschodnim. Zamach stanu króla Michała w dniu 23 sierpnia 1944 roku spowodował, że armia rumuńska przestała stawiać opór sowieckiej ofensywie i przyłączyła się do walki z Niemcami. Siły radzieckie przedarły się z Besarabii do Rumunii, schwytały większość żołnierzy jej stałej armii jako jeńców wojennych i zajęły kraj. 12 września 1944 roku Rumunia podpisała z aliantami rozejm moskiewski. Zawieszenie broni i późniejszy traktat pokojowy z 1947 roku potwierdziły granicę radziecko-rumuńską z 1 stycznia 1941 roku.
Besarabia, północna Bukowina i Herca pozostały częścią Związku Sowieckiego do jego rozpadu w 1991 roku, kiedy to stały się częścią nowo powstałych, niepodległych państw: Mołdawii i Ukrainy. W swojej deklaracji niepodległości z 27 sierpnia 1991 roku Mołdawia potępiła utworzenie przemocą Mołdawskiej Socjalistycznej Republiki Sowieckiej i oświadczyła, że aneksja nie miała podstaw prawnych.
Geneza Besarabia jako region historyczny była wschodnią częścią Hospodarstwa Mołdawskiego. W 1812 roku, na mocy Traktatu w Bukareszcie, region został scedowany na Imperium Rosyjskie przez Imperium Osmańskie, którego Mołdawia była lennemTraktat w Bukareszcie w Wikiźródłach (po rosyjsku)..
Stosunki radziecko-rumuńskie w XX-leciu międzywojennym
thumb|Mapa Królestwa Rumunii w międzywojniu (1920–1940), tzw. Wielka Rumunia (rum. România Mare). Był to okres największego rozrostu terytorialnego w historii Rumunii Kwestia besarabska miała charakter zarówno polityczny, jak i narodowy. Według spisu powszechnego z 1897 roku ludność Besarabii, ówczesnej guberni Imperium Rosyjskiego, składała się w 47,6% z Mołdawian/Rumunów, w 19,6% z Ukraińców, w 11,8% z Żydów, w 8% z Rosjan, w 5,3% z Bułgarów, w 3,1% z Niemców i w 2,9% z Gagauzów.. Liczby te wskazują na silny spadek odsetka ludności rumuńskojęzycznej w porównaniu ze spisem powszechnym z 1817 roku, który został przeprowadzony wkrótce po aneksji Besarabii przez carską Rosję w 1812 roku, w którym to Mołdawianie/Rumuni stanowili 86% populacji. Spadek odnotowany w spisie ludności z 1897 roku był spowodowany carską polityką osadnictwa ludności rdzennie rosyjskiej i przymusowej rusyfikacji niesłowiańskich narodów Besarabii.
Podczas rewolucji lutowej 1917 roku w Rosji w Besarabii utworzono Radę Kraju, która miała zarządzać autonomiczną prowincją. Rada Kraju (rum. Sfatul Țării), zapoczątkowała kilka reform narodowościowych i społecznych, a roku ogłosiła powstanie Mołdawskiej Republiki Demokratycznej jako autonomicznej republiki w ramach Rosyjskiej Federacyjnej Republiki Demokratycznej..
Powstał także Rumczerod, rywalizująca o władzę rada lojalna wobec Piotrogrodzkiej Rady Delegatów Robotniczych i Żołnierskich, która pod koniec grudnia przejęła kontrolę nad stolicą kraju, Kiszyniowem, i ogłosiła się wyłączną władzą nad całą Besarabią.. Za zgodą Ententy i – zgodnie z historiografią rumuńską – na wniosek Rady Kraju wojska rumuńskie wkroczyły do Besarabii na początku stycznia i do lutego wyparły Sowietów za Dniestr.. Pomimo późniejszych deklaracji rumuńskiego premiera, że okupacja wojskowa została wprowadzona na prośbę rządu Besarabii, interwencja spotkała się z protestem i czynnym oporem części mieszkańców, a zamiar włączenia Besarabii do Rumunii był źle oceniany przez Iona Inculeța, przewodniczącego Rady Kraju oraz Pantelimona Erhana, szefa tymczasowej władzy wykonawczej Mołdawii. Kierownictwo polityczne upoważniło nawet źle zorganizowaną mołdawską milicję do przeciwstawienia się rumuńskiemu natarciu, choć z niewielkim sukcesem. W wyniku interwencji Rosja Sowiecka zerwała stosunki dyplomatyczne z Rumunią i skonfiskowała rumuński skarb, który był przechowywany w Moskwie.. Aby uspokoić sytuację, przedstawiciele Ententy w Jassach dali gwarancję, że obecność armii rumuńskiej jest jedynie tymczasowym środkiem militarnym dla stabilizacji frontu, bez dalszego wpływu na życie polityczne regionu.
W styczniu 1918 roku Ukraińska Republika Ludowa ogłosiła niepodległość od Rosji, co spowodowało fizyczną izolację Besarabii od Rady Piotrogrodzkiej i doprowadziło do ogłoszenia niepodległości Republiki Mołdawskiej roku. Niektórzy historycy uważają, że deklaracja została ogłoszona pod presją Rumunii. W następstwie sowieckich protestów, roku rumuński premier, gen. Alexandru Averescu, podpisał traktat z przedstawicielem sowieckim w Odessie, Christianem Rakowskim, który przewidywał wycofanie wojsk rumuńskich z Besarabii w ciągu dwóch miesięcy w zamian za repatriację rumuńskich jeńców wojennych przetrzymywanych przez Rumczerod. Po tym, jak rosyjska Biała Armia zmusiła bolszewików do wycofania się z Odessy, a Cesarstwo Niemieckie zgodziło się na rumuńską aneksję Besarabii w tajnym porozumieniu do Traktatu w Bukareszcie z roku, rumuńska dyplomacja odrzuciła traktat twierdząc, że Sowieci nie będą w stanie wypełnić swoich zobowiązań.
roku Rada Kraju zagłosowała za unią Besarabii i Rumunii, pod warunkiem przeprowadzenia reformy rolnej. Za połączeniem z Rumunią oddano 86 głosów, 3 głosy przeciw, wstrzymało się 36 posłów, a 13 było nieobecnych. Głosowanie jest uważane za kontrowersyjne przez część historyków, w tym rumuńskich, takich jak Cristina Petrescu i Sorin Alexandrescu. Według historyka Charlesa Kinga, rumuńskie wojska były już wtedy w Kiszyniowie, rumuńskie samoloty krążyły nad budynkiem Rady, a premier Rumunii czekał w holu; wielu posłów mniejszości narodowych po prostu nie głosowało. 18 kwietnia sowiecki komisarz spraw zagranicznych Gieorgij Cziczerin wysłał notę protestacyjną przeciwko włączeniu Besarabii do Rumunii.
W sierpniu 1916 roku Ententa i neutralna jeszcze Rumunia podpisały tajną konwencję, która przewidywała, że Rumunia przyłączy się do wojny z Państwami centralnymi w zamian za kilka obszarów oderwanych od Austro-Węgier, takich jak Bukowina. Pod koniec I wojny światowej w prowincji zaczęły pojawiać się ruchy narodowe Rumunów i Ukraińców, lecz miały one sprzeczne cele, gdyż każdy dążył do zjednoczenia prowincji z ich państwem narodowym. W ten sposób 25 października 1918 roku Ukraiński Komitet Narodowy, zdobywając przewagę w Czerniowcach, ogłosił północną Bukowinę, zamieszkałą przez większość ukraińską, częścią Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej.. 27 października Rumuni poszli w ich ślady, ogłaszając zjednoczenie całego regionu z Rumunią i wzywając wojska rumuńskie do działania. Rumuńska interwencja szybko uczyniła z Rumunów w Bukowinie dominującą siłę, a 28 listopada Kongres Rumunów, Niemców i Polaków zagłosował za zjednoczeniem z Rumunią. Przedstawiciele ludności ukraińskiej i żydowskiej zbojkotowali Kongres, a walka pomiędzy frakcjami etnicznymi trwała kolejnych kilka miesięcy.
Podczas rosyjskiej wojny domowej, sowieckie rządy Ukrainy i Rosji, obserwujące uważnie wydarzenia w Besarabii mające miejsce podczas rumuńskiej okupacji, wystosowały 1 maja 1919 roku wspólne ultimatum do rządu Rumunii o wycofanie jej wojsk z Besarabii, a następnego dnia Christian Rakowski, przewodniczący rządu sowieckiej Ukrainy, wystosował kolejne ultimatum w sprawie wycofania wojsk rumuńskich również z Bukowiny. Wskutek braku odpowiedzi ze strony rumuńskiej, Armia Czerwona – która w marcu-kwietniu 1919 roku odzyskała region czarnomorski z Mikołajowem i Odessą – wkroczyła do Besarabii i zepchnęła Rumunów za Dniestr, po czym proklamowano Besarabską Socjalistyczną Republikę Sowiecką. Ultimatum pojawiło się również w kontekście bolszewickiej Węgierskiej Republiki Rad, gdzie Sowieci mieli nadzieję zapobiec rumuńskiej interwencji, która przywróciłaby demokratyczne władze na Węgrzech. Dalsze działania wojsk sowieckich uniemożliwił jednak wybuch buntu atamana Hryhorjewa. Bolszewicka Rosja kontynuowała politykę nieuznawania suwerenności Rumunii nad Besarabią, którą uważała za terytorium okupowane przez Rumunię aż do 1940 roku.
Podczas negocjacji przed protokołem besarabskim przedstawiciel Stanów Zjednoczonych poprosił o przeprowadzenie plebiscytu w Besarabii w celu zadecydowania o jej przyszłości przez samych mieszkańców, lecz propozycję tę odrzucił szef rumuńskiej delegacji Ion I.C. Brătianu, zgłaszając zastrzeżenie, że takie rozwiązanie pozwoliłoby na łatwą dystrybucję propagandy bolszewickiej w Besarabii i Rumunii. Plebiscytu zażądali również Biali Rosjanie na Konferencji Pokojowej, ale pomysł ponownie został odrzucony. Sowieci nadal domagali się plebiscytu przez całą następną dekadę i za każdym razem otrzymywali odmowę rumuńskiego rządu.