thumb|240px|Budowa osiedla Gajowice przy skrzyżowaniu ul. Żelaznej z Grabiszyńską thumb|240px|Gajowice thumb|240px|Żelazna 30, basen pożarowy thumb|240px|Żelazna 46 Ulica Żelazna – ulica położona we Wrocławiu, łącząca plac Ludwika Hirszfelda z ulicą Grabiszyńską, na osiedlu Powstańców Śląskich w dawnej dzielnicy Krzyki (odcinek od placu Ludwika Hirszfelda do ulicy Gajowickiej) oraz na osiedlu Gajowice, w dawnej dzielnicy Fabryczna (odcinek od ulicy Gajowickiej do ulicy Grabiszyńskiej). Ulica ma długości. Ponadto do ulicy przypisany jest łącznik o długości .

Historia Współczesne ukształtowanie ulicy w jej początkowym biegu związane jest z realizacją planu regulacyjnego z 1882 r. opracowanego przez Alexandra Kaumanna i A. Hofmanna. Plan ten stanowił podstawę utworzenia placu Ludwika Hirszfelda w kształcie prostokąta o wymiarach około , z dwoma zieleńcami rozdzielonymi ulicą Zaporowską oraz wybiegającymi z naroży tak ukształtowanego placu ulicami: Żelazną, Tadeusza Zielińskiego, oraz Kruczą. W rejonie ulicy Żelaznej od lat 90. XIX wieku do początku XX wieku wybudowano kamienice czynszowe. Zniszczenia powstałe w wyniku prowadzonych działań wojennych podczas oblężenia Wrocławia z 1945 r. sprawiły, iż nie zachowała się otaczająca plac i ulicę Żelazną zabudowa. W latach 60. XX wieku (do 1968 roku) zbudowano tu czteropiętrowe bloki mieszkalne oraz bloki osiedla „Celina” z lat 1964–1974. A w latach 1972–1974 według projektu Leszka Tumanowicza w miejscu skwerów powstał 10-piętrowy blok mieszkalny z budynkiem handlowo-usługowym, częściowo nadwieszonym nad ulicą Zaporowską (nadwieszenie zostało zlikwidowane w 2006 roku).

Dalszy odcinek ulicy przeciął istniejącą już ówcześnie drogę, po śladzie której przebiega współczesna ulica Gajowicka. Droga ta istniała już od średniowiecza prowadziła i prowadziła do polskiej wsi Gajowice/Gayouice. Obszar ten już jako osiedle został włączony do miasta w 1868 r. Zniszczony podczas wojny obszar Gajowic w latach 60. XX wieku stał się miejscem największej inwestycja mieszkaniowa w powojennej historii miasta.

Pomiędzy kamienicami wybudowanymi wokół kwartału otoczonego ulicami Gabitzstraße, Opitzstraße, Yorckstraße i Herder Straße (Gajowicka, Żelazna, Jemiołowa i Grochowa) zbudowano lokalną elektrownię, która zasilała prądem stałym tutejszą dzielnicę. W czasie II wojny światowej większość kamienic uległa zniszczeniu. W kwartale tym zachował się jedynie budynek bursy (Gerhart Hauptmann Oberrealschule) z lat 1916–1920 przy ulicy Jemiołowej 46-48. W 1968 roku, w tej lokalizacji (pod współczesnym adresem ) utworzono Międzynarodowe Laboratorium Silnych Pól Magnetycznych i Niskich Temperatur, w 2017 r. zlikwidowane i włączone w struktury Instytutu Niskich Temperatur i Badań Strukturalnych im. Włodzimierza Trzebiatowskiego Polskiej Akademii Nauk.

Rejon Icchaka Lejba Pereca ukształtowany został według projektu z 1895 r. Sam plac wytyczony został w 1903 r. z zieleńcem. W latach 1907–1908 zbudowano przy placu dom dla dzieci z rodzin ubogich i patologicznych (Związek dla Wychowania Dzieci Żydowskich Wymagających Opieki założony w 1889 r.) – sierociniec, z bożnicą, a po I wojnie od 1921 r. powszechna szkoła żydowska. Po przejęciu władzy przez nazistów w związku z wprowadzeniem zakazu przyjmowania uczniów żydowskich do szkół powszechnych, powstała tu szkoła powszechna i średnia dla dzieci żydowskich. Po zakończeniu II wojny światowej w budynku tym uruchomiono szkołę podstawową. Współczesny adres budynku to .

Zabudowa Gajowic również uległa w dużej części zniszczeniom wojennym. W latach 60. i 70. XX wieku nastąpiła odbudowa w ramach szerszego przedsięwzięcia obejmującego osiedle Gajowice. Powstałą wówczas większość zabudowy przy ulicy Żelaznej przy odcinku przebiegającym w ramach tego osiedla. W 1964 r. (lub 1966 r.) zbudowano przy ulicy wieżowiec (róg ulicy Żelaznej i ulicy Icchaka Lejba Pereca) projektu M. Kiełczewskiej. Funkcjonował tu między innymi hotel wojskowy, hotel/internat dla sportowców klubu WKS Śląsk Wrocław, później (po przejęciu budynku w 1996 r.) internat dla żołnierzy należący do Wojskowej Agencji Mieszkaniowej. W latach 80. XX wieku na parterze z tarasem działała kawiarnia "Celina". Osiedle położone w rejonie ulicy Grabiszyńskiej zbudowano w miejscu zniszczonej w 80% zabudowy przedwojennej, która powstała po 1860 r. Sama ulica Grabiszyńska w tym rejonie została poszerzona. Zabudowa pochodzi głównie z lat 60. XX wieku. Tu powstały pierwsze domy 10-piętrowe.

Plac Icchaka Lejba Pereca (wraz z ulicami Icchaka Lejba Pereca, Żelazną i najbliższą okolicą) był miejscem licznych demonstracji i starć z milicją w latach 80. XX. Funkcjonowało ówcześnie potoczne określenie wobec placu i jego otoczenia: Gaz plac, odnoszące się do gazu łzawiącego używanego przez milicję do rozpędzania demonstrantów. Pierwsze manifestacje w okolicy miały miejsce 13.VI.; zbudowano barykady, a w starciach rannych było 21 funkcjonariuszy milicji, zatrzymano 123 osoby. Kolejna demonstracja miała miejsce 28.VI. podczas której zatrzymano 257 osób. Największe manifestacje we Wrocławiu miały miejsce 31.VIII. w tym między innymi w okolicach Placu Icchaka Lejba Pereca. W ich trakcie doszło do zamieszek i walk z ZOMO, ORMO i żołnierzami kompanii desantowo-szturmowej.

Wolny od zabudowy kwartał pomiędzy ulicami Żelazną, Pereca, Ołowianą i drogą wewnętrzną został w latach 1992–1995 zabudowany zespołem mieszkalno-usługowym według projektu architektów: Wojciecha Jarząbek, i . Wcześniej plac wykorzystywany był jako parking, miejsce dla przyjeżdżających do miasta wesołych miasteczek i cyrków, ulicznego handlu choinkami itp. Później powstał kolejny budynek przy ulicy z lokalem handlowym w parterze i w ramach działek obu opisanych inwestycji z otwartym ciągiem pieszym łączącym ulicę Żelazną z ulicą Ołowianą, w linii jezdni placu Icchaka Lejba Pereca i ulicy Kłośnej.

Nazwy W swojej historii ulica nosiła następujące nazwy: Opitzstrasse, do 1946 r. Żelazna, od 1946 r..

Nazwa niemiecka ulicy Opitzstasse upamiętniała Martina Opitz von Boberfeld, urodzonego 23.12.1597 r, w Bolesławcu, zmarłego 20.08.1639 r. w Gdańsku, pisarza i poetę śląskiego, autora poetyki Buch von der deutschen Poeterey z 1624 r.. Współczesna nazwa ulicy została nadana przez Zarząd Wrocławia i ogłoszona w okólniku nr 12 z 7.03.1946 r..

Łącznik do ulicy Grochowej nosił następujące nazwy: Sprudelstrasse, do 1948 r. Karasia, od 1948 r. do 1978 r. bez nazwy, od 1978 r. – likwidacja ulicy.

Układ drogowy Do ulicy Żelaznej przypisana jest droga gminna o długości (numer drogi 105823D, numer ewidencyjny drogi G1058230264011), klasy lokalnej, oraz droga wewnętrzna – łącznik z ulicą Grochową – o długości .

Ulica łączy się z następującymi drogami publicznymi, kołowymi: + Drogi powiązane droga foto plac Ludwika Hirszfelda i dalej ulica Zaporoska oraz Tadeusza Zielińskiego 160px ulica Gajowicka 160px ulica Skwierzyńska 160px ulica Jemiołowa 160px łącznik w ramach ulicy Icchaka Lejba Pereca do ulicy Szczęśliwej 160px ulica Icchaka Lejba Pereca 160px plac Icchaka Lejba Pereca 160px ulica Oporowska 160px ulica Grabiszyńska, klasy głównej, sygnalizacja świetlna, torowisko tramwajowe 160px

Ulica położona jest na działkach ewidencyjnych o łącznej powierzchni 23 013 m², wg poniższego zestawienia:

+ Działki ewidencyjne. numer powierzchnia zagospodarowanie foto nr 35, AM-22, obręb Południe 2439 m² droga gminna 160px nr 12/2, AM-13, obręb Grabiszyn 17 059 m2szerokość pasa drogowego od 20 do droga gminna 160px nr 47/4, AM-13, obręb Grabiszyn 367 m² chodnik, zieleń 160px nr 16/1, AM-16, obręb Grabiszyn 1450 m² chodnik, zieleń 160px nr 13, AM-16, obręb Grabiszyn 1698 m² łącznik:droga wewnętrzna, ciąg pieszy 160px razem powierzchnia: 23 013 m²

Współcześnie cała ulica znajduje się w strefie ograniczonej prędkości (z wyjątkiem skrzyżowań z ulicą Gajowicką i Grabiszyńską). Ponadto terenem publicznym jest łącznik z ciągiem pieszo-rowerowym do ulicy Grochowej. Przy wieżowcu znajduje się stacja roweru miejskiego, a sama ulica jak i przyległe ulice wskazana jest dla ruchu rowerowego. Ponadto wskazuje się tę ulicę jako istotną dla spójności przestrzeni publicznej osiedla.

Przystanek autobusowy przy ulicy Gajowickiej, w pobliżu skrzyżowania z ulicą Żelazną, nosi nazwę "Żelazna".

Do lat 90. XX wieku ulicą Żelazną na odcinku od ulicy Gajowickiej do ulicy Icchaka Lejba Pereca przebiegała linia autobusu pośpiesznego "C" (w jednym kierunku), a przy budynku znajdował się przystanek w kierunku centrum miasta i dalej Sępolna.

Zabudowa i zagospodarowanie

W zabudowie ulicy Żelaznej dominują budynki powojenne. Z przedwojennej zabudowy ulicy zachowały się jedynie kamienice pod numerami 37, 43 i 51 oraz budynek szkoły żydowskiej pod numerem 57.

Początkowy odcinek ulicy (od placu Ludwika Hirszfelda do ulicy Gajowickiej) to wolnostojąca zabudowa powojenna. Po stronie północno-wschodniej ulicy znajduje się czteropiętrowy blok mieszkalny przy placu Ludwika oraz dziesięciopiętrowy blok przy ulicy . Po południowo-zachodniej zaś stronie zbudowano budynek przeznaczony pod usługi medyczne przy placu Ludwika , kompleks garaży oraz blok mieszkalny przy ulicy .

Kolejny odcinek ulicy od ulicy Gajowickiej do ulicy Jemiołowej obejmuje powojenną zabudowę, w tym budynek oświaty (ulica / ) przedszkole, i budynki mieszkalne: , i . Pomiędzy a ulicą Gajowicką znajduje się skwer powierzchni – Zieleniec przy ulicy Gajowickiej. Południowo-zachodnia strona ulicy to obiekty techniczne i naukowe, w tym należące do Instytutu Niskich Temperatur przy ulicy i Główny Punkt Zasilania przy ulicy (GPZ Żelazna). Dalej przy ulicy znajduje się basen przeciwpożarowy położony na działce o powierzchni , za którym zbudowano, w miejscu dawnego targowiska przy Jemiołowej, nowy budynek mieszkalno-usługowy (ulica ). Na odcinku ulicy od GPZ Żelazna do placu Ludwika Hirszfelda, w ulicy przebiega linia wysokiego napięcia 110 kV, biegnąca do GPZ Wieczysta, a na odcinku od GPZ Żelazna do ulicy Jemiołowej przebiega taka sama linia do GPZ Skarbowców.

Po stronie północno-wschodniej odcinka ulicy od ulicy Jemiołowej do ulicy Pereca znajduje się ciąg zabudowy pierzejowej, w ramach której posadowione są zachowane przedwojenne kamienice pod numerami 37, 43 i 51 oraz powojenna zabudowa plombowa. W budynku ostatnim tej pierzei położona jest placówka Poczty Polskiej przy ulicy . W budynkach przy ulicy Jemiołowej/ i , znajdują się przejazdy bramowe do wnętrza międzyblokowego. Dalej za krótkim łącznikiem drogowym znajduje się niewielki skwer. Natomiast po stronie południowo-zachodniej zbudowano przychodnię przy ulicy , dalej czteropiętrowy budynek mieszkalny ulica , za nim w głębi budynek edukacji przy ulicy (m.in. żłobek, a następnie społeczne szkoły Amigo: społeczna szkoła podstawowa z oddziałami integracyjnymi oraz społeczne integracyjne liceum ogólnokształcące) i wieżowiec o dwunastu kondygnacjach stanowiący dominantę dla tej okolicy przy ulicy . Między pasem drogowym a tą zabudową (z wyjątkiem wieżowca) ukształtowano skwery z zielenią parkową i ciągami pieszymi, o powierzchni około . Po obu stronach ulicy na tym odcinku znajdują się szpalery drzew. Przez wnętrze międzyblokowe przebiega tu łącznik pieszo-rowerowy do ulicy Grochowej przy którym znajdował się basen przeciwpożarowy (rozebrany po 2010 r.) oraz przy którym znajduje się wnętrze z dostępnym terenem zielonym. W końcowym odcinku łącznika przebiega on między terenem przedszkola, ulica Grochowa 15, a terenem V Liceum Ogólnokształcącego im. gen. Jakuba Jasińskiego, ulica Grochowa 13 (przeniesionego do nowych budynków przy ulicy Ślężnej; adres: ul. Jacka Kuronia 14).