Song Taizu, (ur. 21 marca 927 w Luoyangu, zm. 14 listopada 976) – pierwszy cesarz dynastii Song, panujący od roku 960 aż do śmierci.
Zhao Kuangyin (bardziej znany pod swoim imieniem świątynnym Taizu) wywodził się z rodziny lokalnych urzędników z Hebei, przy czym jego ojciec, Zhao Hongyin, jako pierwszy miał wybrać karierę wojskową. Przyszły cesarz odznaczył się w służbie Późniejszej dynastii Zhou, ostatecznie zostając dowódcą oddziałów gwardii. W 960 obalił małoletniego ostatniego cesarza Zhou i założył własną dynastię Song. Niedługo potem pozbył się potencjalnych rywali doprowadzając do przejścia w stan spoczynku większości znaczących generałów, którzy niegdyś byli jego towarzyszami broni. W trakcie swojego panowania Taizu podbił wszystkie królestwa Południa Chin z wyjątkiem Wuyue, które jednak także uznawało jego zwierzchność. W rezultacie w chwili jego śmierci jedynym niezależnym państwem w Chinach pozostało Północne Han. Taizu przywrócił egzaminy urzędnicze i powierzył administrację armii cywilnemu Biuru Do Spraw Wojskowych, złamał także potęgę niegdyś wszechmocnych wojskowych gubernatorów. Z uwagi na powyższe uważa się, iż za jego rządów zapoczątkowany został proces, który w późniejszym okresie Song doprowadził do dominacji administracji cywilnej nad wojskową. Za jego panowania proces ten był jednak daleki od zakończenia, ponieważ w administracji nadal dominowali ludzie wywodzący się z kręgów wojskowych. Pomimo tego, że Taizu pozostawił po sobie dwóch dorosłych synów, jego następcą został brat Zhao Guangyi (imię świątynne Taizong, 976–997). Potomkowie Taizu powrócili do władzy dopiero wraz z objęciem tronu przez cesarza Xiaozonga (1162–1189).
Życiorys Pochodzenie i droga do władzy Wbrew późniejszym dynastycznym legendom pochodzenie przyszłego założyciela dynastii Song można wiarygodnie prześledzić zaledwie cztery pokolenia wstecz. Począwszy od jego prapradziadka, Zhao Tiao (zm. 874), trzy pokolenia rodu Zhao miały być lokalnymi urzędnikami w prowincji Hebei. Z tej tradycji wyłamał się dopiero ojciec przyszłego cesarza, Zhao Hongyin (zm. 956), który wybrał karierę żołnierza i służył w armiach czterech kolejnych z Pięciu Dynastii począwszy od Późniejszej dynastii Tang. W wieku dwudziestu jeden lat jego syn Zhao Kuangyin wstąpił do armii Późniejszej dynastii Zhou. Odznaczył się w służbie cesarza Guo Weia (951–954) i zwrócił na siebie uwagę jego adoptowanego syna Chai Ronga (954–959), który przeniósł go pod swoje dowództwo. W 954 Chai Rong został cesarzem i Zhao miał okazję bronić go z narażeniem własnego życia w bitwie pod Gaoping. W następnym roku Zhao opracował strategię, dzięki której cesarz pokonał Późniejsze Shu. W trakcie inwazji Południowego Tang w 956 Zhao osobiście wziął w niewolę generała przeciwnika i został mianowany generalnym inspektorem Dowództwa Pałacu (殿前司都總檢, dianqian si du zongjian) oraz wojskowym gubernatorem (節度使, jiedushi) Songzhou (dzis. Shangqiu). Już od 954 odpowiadał za rekrutację do elitarnych oddziałów pałacowych i w rezultacie w ciągu kilku następnych lat miał okazję zdobyć ich osobistą lojalność. Kultywował także relacje z dawnymi przyjaciółmi swojego ojca i zaprzysiągł rytualne braterstwo z obiecującymi nowymi dowódcami, z których wielu było jego podwładnymi. W 959 Chai Rong zmarł pozostawiając jako swojego następcę pięcioletniego syna Guo Zongxuna (959–960). W następnym roku Zhao przeprowadził udany zamach stanu (według oficjalnej wersji wydarzeń zawartej w Historii Song został obwołany cesarzem przez armię wbrew swojej woli) i objął cesarski tron. W stołecznym Kaifengu opór przeciwko siłom uzurpatora próbował organizować jedynie generał Han Tong, który został zabity. Guo Zongxun po zdjęciu z tronu otrzymał honorowy tytuł i zmarł czternaście lat później na wygnaniu.
Taizu i armia thumb|Cesarz Taizu gra w piłkę (cuju) ze swoim bratem Zhao Guangyi, kanclerzem Zhao Pu i innymi ministrami. Obraz Qian Xuana (1235–1305) z epoki Yuan. Zbiory Muzeum Szanghajskiego Nowy cesarz (w późniejszej historiografii znany pod swoim imieniem świątynnym Taizu) wybrał dla założonej przez siebie dynastii nazwę Song, od prefektury (州, zhou) której był wojskowym gubernatorem. Po tym niemal bezkrwawym przewrocie jedynymi rywalami Taizu byli generałowie, którzy niegdyś mieli udział w ustanowieniu Późniejszej dynastii Zhou, Li Yun i Li Chongjin. Ten pierwszy był wojskowym gubernatorem Luzhou (dzis. Changzhi) i żywił własne cesarskie ambicje. Li Yun próbował zawrzeć sojusz z Północnym Han. Jednak gdy brak poparcia wśród jego własnych wojsk spowodował, iż jego prefektura stała się łatwym łupem armii Song w niecałe dwa miesiące później, popełnił samobójstwo. Siostrzeniec Chai Ronga, Li Chongjin, początkowo poparł zamach stanu Taizu, później jednak podniósł bunt, kiedy ten zabrał mu dowództwo nad paralelną w stosunku do Dowództwa Pałacu strukturą Dowództwa Metropolitarnego (侍衛司, shiwei si) i w zamian ustanowił wojskowym gubernatorem niedawno zdobytego Yangzhou. Li Chongjin próbował skoordynować swoje działania z Li Yunem, kiedy jednak to się nie udało, a spodziewana odsiecz wojsk Południowego Tang nie nadeszła, w jedenastym miesiącu 960 roku armia Song stosunkowo łatwo podbiła jego odizolowany od reszty imperium południowy region. Ostatecznie Li Chongjin popełnił samobójstwo wraz z całą swoją rodziną.
Pozbawienie dowództwa w stolicy Li Chongjina było tylko częścią polityki Taizu wzmocnienia kontroli nad armią. Jego najważniejsi generałowie, Murong Yanzhao i Han Lingkun, którzy przez krótki czas sprawowali dowództwo nad oddziałami odpowiednio Dowództwa Pałacu i Dowództwa Metropolitarnego, wkrótce zostali wojskowymi gubernatorami z dala od stolicy. Niedługo potem także inni czołowi generałowie otrzymali inne przydziały. Zgodnie ze słynną anegdotyczną relacją w trakcie przyjęcia w siódmym miesiącu 961 roku Taizu miał również przekonać swoich najważniejszych dowódców, by ci zgodzili się na przejście w stan spoczynku.
Następnego dnia wszyscy obecni wówczas generałowie zrezygnowali ze służby pod pretekstem złego stanu zdrowia. Zgodnie z obietnicą Taizu wynagrodził ich honorowymi tytułami, wysokimi stanowiskami, bogactwem i ziemią oraz ożenił z kobietami z cesarskiego rodu. Z kolei wszystkie cesarzowe Taizu były córkami wojskowych gubernatorów. Wszyscy ci dowódcy mieli następnie żyć w spokoju i bogactwie aż do swojej śmierci. „Dla przykładu Shi Shouxin, jedyny ważny generał, który zachował swoje dowództwo w cesarskiej armii (chociaż teraz in absentia), dopóki dobrowolnie nie zrezygnował z niego w dziewiątym miesiącu następnego roku (962), stał się znany z wielkiego bogactwa jakie zgromadził podczas swoich niemal siedemnastu lat (7/961–12/977) sprawowania urzędu wojskowego gubernatora”.
By wzmocnić swoją pozycję Taizu niektóre z najważniejszych stanowisk w armii pozostawiał nieobsadzone, włącznie z dowódcami kluczowych Dowództwa Pałacu i Dowództwa Metropolitarnego i ich zastępcami. Ponadto Dowództwo Metropolitarne zostało podzielone pomiędzy niezależną od siebie kawalerię i piechotę, tak że cesarską armią stacjonującą w regionie stołecznym dowodziło teraz nie dwóch, ale trzech generałów. „Za tymi instytucjonalnymi manewrami stała intencja obniżenia rangi hierarchii dowodzenia, podziału obowiązków, złamania bliskich i trwałych więzi pomiędzy dowódcami a ich oddziałami i wzmocnienia struktur nadzoru i kontroli”. Powstaniu nowych relacji o charakterze osobistym miał zapobiegać system rotacji, w ramach którego oficerowie mieli być przenoszeni pomiędzy stolicą i poszczególnymi regionami co trzy lata.
Podbój Południa mały|Cesarstwo Song (Song Empire) u zarania rządów Taizu i jego podboje Na początku 963 Taizu był gotowy do rozpoczęcia terytorialnej ekspansji, przy czym należało zdecydować, czy zwrócić się najpierw na Północ czy Południe. Na Północy Północne Han i Liao zostały niedawno pokonane przez wojska Późniejszej dynastii Zhou, zaś kitański cesarz Muzong (951–969) był władcą słabym i nieefektywnym. Wydawało się zatem, że istnieją sprzyjające warunki do podboju Północnego Han i odbicia szesnastu prefektur zajętych przez Kitanów w 937. Najbliższy doradca Taizu, Zhao Pu (w latach 964–973 miał być wielkim kanclerzem, 宰相, zaixiang), radził jednak unikać ataku na Północne Han, gdyż mógł on sprowokować kontratak Kitanów z północy i koczowniczych plemion z północnego zachodu. Jego zdaniem walka z tymi przeciwnikami mogła wyczerpać siły nowej dynastii i doprowadzić do strategicznego impasu. Wskutek tej argumentacji Taizu ostatecznie przyjął strategię „Wpierw Południe, Potem Północ”, zakładającą uprzedni podbój bogatego, lecz słabszego militarnie Południa, którego zasoby miały wzmocnić Songów przed ostateczną konfrontacją z groźniejszym przeciwnikiem, jakim byli północni koczownicy.
thumb|Bażant i wróble pomiędzy skałami i krzewami. Obraz Huang Jucaia (933–993), nadwornego malarza Taizu. Huang Jucai i jego ojciec Huang Quan są uważani za twórców najbardziej wpływowej szkoły malowania ptaków i kwiatów w epoce Song. Wiszący zwój, tusz i farby na jedwabiu. Zbiory Narodowego Muzeum Pałacowego w Tajpej Taizu najpierw zaatakował najmniejsze z południowych królestw, położone w środkowym biegu Jangcy Jingnan i hunańskie Chu. W 962 zmarł założyciel królestwa Chu i jego jedenastoletni syn i następca stanął w obliczu rewolty jednego ze swoich generałów i w tej sytuacji wezwał na pomoc siły Songów. Wojska Taizu przemaszerowały przez Jingnan, zmuszając jego przerażonego władcę do poddania się, i pomimo tego że w międzyczasie bunt w Chu został stłumiony wkroczyły na jego terytorium i zajęły stolicę Tanzhou (dzis. Changsha). W rezultacie „Songowie stali się pierwszą północną dynastią od ponad pięćdziesięciu lat posiadającą bastion w postaci siedemnastu prefektur i dwustu czterdziestu tysięcy domostw na terenie środkowej Jangcy, bogaty w zasoby ryb, ryżu, herbaty i innych produktów rolniczych, a także złoża srebra i miedzi, cyny i żelaza pozwalające na bicie monety”. Co więcej, podbój Jingnan i Chu dokończył dzieła okrążenia Późniejszego Shu, którego północna granica została już naruszona przez zabór czterech prefektur przez Późniejszą dynastię Zhou, podczas gdy teraz zostało ono odcięte od środkowej doliny Jangcy i komunikacji z Południowym Tang.
Władca Późniejszego Shu, Meng Chang (934–965), antycypował inwazję Songów i w późnym 964 wysłał tajnych emisariuszy do Późniejszego Han by zaproponować wojskową współpracę. Wieści o tej misji dotarły jednak do Kaifengu i zostały użyte przez Songów jako pretekst do inwazji na Późniejsze Shu. Wojska Songów idące przez góry w kierunku południowym odparły kontratak prowadzony przez tajnego komisarza (樞密使, shumishi) Wang Zhaoyuana, by następnie pokonać siły Późniejszego Shu w decydującej bitwie na przełęczy Jianmen, która otworzyła im drogę do stolicy przeciwnika. W przeciągu zaledwie dwóch miesięcy Późniejsze Shu zostało zmuszone do kapitulacji, jednak brutalne zachowanie członków songowskich oddziałów, którzy mordowali jeńców przeciwnika, rabowali i gwałcili doprowadziło do wybuchu rebelii przeciwko okupantom, w której miało wziąć udział sto tysięcy niezadowolonych chłopów i byłych żołnierzy Późniejszego Shu. Stłumienie tego buntu miało zająć Songom niemal dwa lata, aż do końca 966 roku. W rezultacie wszyscy generałowie Songów, którzy brali udział w kampanii przeciwko Późniejszemu Shu (z wyjątkiem Cao Bina, który nie pozwolił na rabunek), zostali pozbawieni swoich stanowisk. „Pomimo przyłączenia czterdziestu sześciu prefektur i 534 029 domostw do Cesarstwa Song spustoszenia poczynione przy zdobywaniu Późniejszego Shu kosztowały nową dynastię wielką część tych nowych zasobów i opóźniły o dwa lata jego następną kampanię podbojów. Pozostawiły po sobie także dziedzictwo resentymentu w ważnym regionie. Taizu, po tym kosztownym błędzie, zawsze dbał o to by utrzymywać ścisłą dyscyplinę w swoich armiach”.