thumb|Szkic balisty – widoczne pęki lin/ścięgien, magazynujące energię do miotania pocisku thumb|Ruchoma balista w opancerzonym zaprzęgu końskim thumb|Karrobalista wyobrażona na Kolumnie Trajana thumb|250px|Groty rzymskich balist polowych Balista (od gr. βαλλειν – „rzucać”) – starożytna neurobalistyczna machina miotająca, najczęściej używana przy oblężeniu miast i umocnień, wystrzeliwująca pociski (belki lub kamienie) po torze płaskim.
Wynalazek machiny wyrzucającej strzały lub kamienie stromotorowo przez sztywne ramiona, których końce zamocowane były w skręconych, sprężystych powrozach z końskiego włosia, przypisuje się mieszkańcom Syrii, około 500-400 roku p.n.e. Każda skręcona wiązka włosia dawała siłę ok. 12 000 kG. Podobną broń miotającą pociski płaskotorowo w tym samym czasie wynaleźli też Fenicjanie, ale dopiero po przejęciu tej technologii przez starożytnych Greków można mówić o jej rozwinięciu.
Początkowo machiny te nazwali Grecy katapultami (katapeltai), rozdzielając je później na: palintonon – machina miotająca kule stromotorowo, po przejęciu przez Rzymian nazwana balistą; w IV wieku p.n.e. zanikła, zastąpiona przez grecki monankon, nazwany przez Rzymian onagerem; euthytonon – machina miotająca strzały i włócznie po torze płaskim, nazwana przez Rzymian catapulta lub scorpio (skorpion), od IV w. p.n.e. znana jako balista.
Pierwsze wzmianki o tej broni pochodzą z IV w. p.n.e. z Syrakuz – najprawdopodobniej użyta w bitwie pod Himerą, opisywana była jako broń stawiana na "stojaku" o dwóch długich, drewnianych ramionach i rozpiętych między nimi linach ze ścięgien zwierzęcych (po jednej na ramię), które można było naciągać z pomocą systemu korbowego, a z pomocą spustu gwałtownie rozluźniać, powodując wystrzelenie pocisku znajdującego się w gładkim korytku. Prawidłowe funkcjonowanie i celność zależały od dokładnego zestrojenia ze sobą obu wiązek strun, zwanych z greckiego tonos – sprawdzanie naprężenia odbywało się przez szarpanie każdej wiązki i porównywanie wydawanych dźwięków. Strojenia wyrzutni dokonywano dość często, gdyż na rozstrojenie miało wpływ wiele czynników, np. zmiana warunków atmosferycznych.
Balista miotała pociski (bełty, kule, kamienie, kłody drewna), o wadze od kilku do kilkudziesięciu kg, torem płaskim na kilkaset metrów (najdalszy zanotowany strzał to 630 m); na ogół prowadzono jednak ostrzał z dystansu poniżej 100 m. Według innych źródeł typowe wyrzutnie strzelały dwufuntowymi kulami na odległość 184 m, a strzałami długości 88 cm – na 370 m. Bardzo duże maszyny wyrzucały 26-kilogramowe kule na odległość 360 m. Pomimo seryjnej produkcji, były to machiny dość drogie: dla przykładu euthytonon, miotający strzały 2-łokciowe, kosztował 480 drachm.
Stosowano też inne rodzaje balist, w których zamiast ścięgien stosowano wiązki taśm spiżowych (chalkotonon), specjalnie kute z brązu sprężyny albo sprężone powietrze (aerotonon). Powstały także urządzenia miotające wiązki strzał i z automatycznym podajnikiem strzał ().
Po przejęciu tej broni przez Rzymian przyjęto ze względu na budowę nowe nazewnictwo z podziałem na manubalisty (broń ręczna z podpórkami), carrobalisty (na specjalnym wózku z kołami i z dwuosobową obsługą).
Idea działania balisty została przeniesiona w średniowieczu na lekką broń przenośną, taką jak łuk europejski (kusza) czy mobilniejsza arkbalista. Jednak wraz z upadkiem cesarstwa rzymskiego znaczna wiedza o tych wyrzutniach poszła w zapomnienie, a konstrukcje średniowieczne były często o wiele prymitywniejsze od antycznych pierwowzorów. Mimo to balisty stosowano jeszcze po wynalezieniu armat: jeszcze w roku 1588 znajdujemy ich opis w podręczniku maszynoznawstwa Agostina Ramellego pt. Le diverse et artificiose machine del Capitano Agostino Ramelli.
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Kategoria:Machiny miotające