Język suahili, także: swahili () – język z rodziny bantu używany w Afryce Środkowej i Wschodniej (Tanzania, Kenia, Demokratyczna Republika Konga, Uganda), gdzie pełni funkcję języka kontaktowego. Zapisywany zarówno alfabetem łacińskim (obecnie), jak i arabskim (dawniej). Składa się z około 20 dialektów (kiamu, kimwita, kingwana i inne). Najczęściej używanym (tzw. standard swahili) jest dialekt unguja wywodzący się z Zanzibaru. Językiem suahili jako ojczystym posługuje się około 800 tysięcy ludziEthnologue report for language code: swh.
Nazwa „kiswahili” pochodzi od liczby mnogiej arabskiego słowa sāhil ساحل (wybrzeże), w liczbie mnogiej sawāhil سواحل, używanego jako przymiotnik określający mieszkańców wybrzeża oraz ich język (przedrostek ki- w języku suahili służy do oznaczania języków).
System fonologiczny Samogłoski Standardowa forma suahili posiada pięć samogłosek: /a/ [] /e/ [] /i/ [] /o/ [] /u/ []
oraz trzy dyftongi: /ai/ [] /ei/ [] /au/ [] Spółgłoski dwuwargowe wargowo-zębowe zębowe dziąsłowe zadziąsłowe podniebienne tylnojęzykowe zwarte p [] t [] k [] zwarto-szczelinowe c [] j [] szczelinowe f [] th [] dh [] s [] z [] sh [] h [] gh [] uderzeniowe (flap) r [] nosowe m [] n [] ny [] ng' [] płynne w [] y [] boczne l [] implozyjne b [] d [] g []
Język suahili jest językiem tonicznym, w którym akcent zaznacza się nie siłą wymowy, lecz podniesionym tonem sylaby akcentowanej. Morfologia Rzeczowniki Podobnie jak w innych językach bantu, rzeczowniki podzielone są na liczne klasy, a liczba mnoga traktowana jest jako osobna klasa: {| class=wikitable !klasa!!prefiks!!liczba pojedyncza.!!tłumaczenie!!klasa!!liczba mnoga!!tłumaczenie |- |1 || m-/mu-, wa- || mtu || człowiek || 2 || watu || ludzie |- |3 || m-/mu-, mi- || mti || drzewo || 4 || miti || drzewa |- |5 || Ø/ji-, ma- || jicho || oko || 6 || macho || oczy |- |7 || ki-, vi- || kisu || nóż || 8 || visu || noże |- |9 || Ø/n-, Ø/n- || ndoto || sen || 10 || ndoto || sny |- |11 || u- || ua || kwiat || 14 || utoto || dzieciństwo
Przymiotniki, zaimki i liczebniki zaliczane są pod względem morfologicznym do grupy rzeczowników. Przynależność do danej klasy jest głównie formalno-gramatyczna, w znacznie mniejszym stopniu jest oparta na kryterium semantycznym. Mimo to da się wyróżnić pewne tendencje: klasa 1 i 2 grupują rzeczowniki oznaczające ludzi; klasa 3 i 4 – obiekty traktowane jak ożywione: rośliny, ogień, las, księżyc, czy obejmujące przestrzeń lub czas, np. miasto, rzeka, rok itd.; klasa 5 i 6 – rzeczy, które mogą być traktowane pojedynczo, ale też jako zbiorowość, lub występujące parami: zęby, liście, owoce, kamienie, płyny itd.; w klasie tej znajdują się również zgrubienia, nazwy pokrewieństwa i tytuły; klasa 7 i 8 – obejmują rzeczowniki nieożywione i zdrobnienia; klasa 9 i 10 – zawiera wiele nazw zwierząt, owoców, przedmiotów codziennego użytku i zapożyczeń; klasa 14 – rzeczowniki abstrakcyjne i nazwy krajów.
Składnia Charakterystyczną cechą składni języka suahili jest tzw. kongruencja, czyli związek zgody, polegający na dostosowaniu formy gramatycznej określeń rzeczownika oraz orzeczenia do prefiksu (przedrostka) danej klasy rzeczownikowej. Przykłady: mtoto mmoja mzuri „jedno ładne dziecko” (mtoto „dziecko” – klasa 1); watoto watatu wazuri „troje ładnych dzieci” (watoto „dzieci” – klasa 2); kitabu kimoja kizuri „jedna ładna książka” (kitabu „książka” – klasa 7); vitabu vitatu vizuri „trzy ładne książki” (vitabu „książki” – klasa 8).
Słownictwo Zasadniczy zasób leksykalny języka suahili opiera się na słownictwie bantu (72%), istnieje również spory procent naturalizowanych zapożyczeń z języka arabskiego (23%), a także w mniejszym stopniu z innych języków: angielskiego (2%), perskiego (1,6%), portugalskiego (1%) i hindustani (1%).
Kilka słów (wymowa: y jak j, j jak dż, w jak ł, poza tym jak po polsku):
Jedzenie:
Zwierzęta:
Liczebniki:
Inne:
Zwroty w swahili:
Modlitwa Pańska w języku suahili Baba yetu uliye mbinguni, jina lako litukuzwe; Ufalme wako uje; Mapenzi yako yatimizwe, hapa duniani kama mbinguni. Utupe leo mkate wetu wa kila siku, na utusamehe makosa yetu, kama tunavyowasamehe wale wanaotukosea. Na usitutie majaribuni, bali utuokoe na yule mwovu. [Kwa maana ufalme ni wako, na nguvu, na utukufu milele.] Amina.
Zobacz też cywilizacja Suahili czas suahili
Przypisy
Bibliografia
Leonard R., Swahili phrasebook, Lonely Planet 1988, .
Linki zewnętrzne
Elektroniczny Słownik Suahilijsko-Polski Kamusi Project Internet Living Swahili Dictionary Słowniczek suahili na stronie Kenyan-Polish Forum O suahili na stronie Kenyan-Polish Forum Wiadomości BBC w suahili
Kategoria:Języki bantu Kategoria:Języki Tanzanii Kategoria:Języki Kenii Kategoria:Języki Ugandy Kategoria:Języki Rwandy Kategoria:Języki Burundi Kategoria:Języki Demokratycznej Republiki Konga Kategoria:Języki Somalii Kategoria:Języki Komorów Kategoria:Artykuły, które powinna mieć każda Wikipedia (od 10 do 30k)