thumb|Fotografia portretowa w uroczystym stroju akademickim z insygniami władzy Stanisław Pigoń (ur. 27 września 1885 w Komborni, zm. 18 grudnia 1968 w Krakowie) – historyk literatury polskiej, edytor, wychowawca i pedagog, w latach 1926–1928 rektor Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie.
Profesor historii literatury polskiej na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie (1921–1930), a następnie na Uniwersytecie Jagiellońskim (1931–1960; z przerwą 1939–1945) .
Życiorys Stanisław Pigoń pochodził z ubogiej rodziny chłopskiej. Był synem Jana (ur. 1851) i Katarzyny (ur. 1860). Jego droga do profesury była długa i pełna przeszkód; rodzina nie ułatwiała mu drogi do poszerzania wiedzy. Urodził się na wsi, więc jego głównym zajęciem miała być praca na roli i pomoc rodzicom w prowadzeniu gospodarstwa domowego. Stanisław wolał jednak czytać książki, niż chodzić za pługiem. Rodzina niechętnie odnosiła się do jego decyzji o wyjeździe na studia (głównym problemem były zbyt skromne finanse). Doszło już nawet do tego, że Stanisław zaniechał myśli o studiach. Ostatecznie, po skończeniu jasielskiego gimnazjum w roku 1906, udało mu się wyjechać do Krakowa i rozpocząć studia. W latach 1906–1912 studiował filologię polską na Uniwersytecie Jagiellońskim. Nie powrócił już na stałe w rodzinne strony. W międzyczasie (od 1 września 1908 do 31 sierpnia 1909) odbył obowiązkową służbę wojskową w cesarskiej i królewskiej armii, w charakterze jednorocznego ochotnika, został mianowany kadetem rezerwy ze starszeństwem z 1 stycznia 1911 i przydzielony w rezerwie do 2 morawsko-galicyjskiego pułku artylerii fortecznej w Krakowie. W 1913 został mianowany chorążym rezerwy z tym samym starszeństwem. W 1911 uzyskał na UJ doktorat pod kierunkiem Ignacego Chrzanowskiego.
W czasie I wojny światowej walczył w szeregach macierzystego pułkuJózef Jurczyk, Krzysztof Margasiński, Dziennik pociągu pancernego Hallerczyk, Czechowice-Dziedzice – Częstochowa 2010, s. 55.. Wziął udział m.in. w zdobywaniu belgijskiej twierdzy Namur. Na stopień porucznika rezerwy został awansowany ze starszeństwem z 1 lutego 1916 w korpusie oficerów artylerii fortecznej.
Od listopada 1918 służył w Wojsku Polskim, walczył w wojnie polsko-ukraińskiej i wojnie polsko-radzieckiej. Od marca do czerwca 1919 był dowódcą pociągu pancernego nr 4 „Hallerczyk”. Między sierpniem 1919 a sierpniem 1920 zwolniony ze służby wojskowej jako wykładowca. W związku z zagrożeniem ofensywą radziecką od sierpnia do października 1920 dowodził pociągiem pancernym „Bartosz Głowacki”. 18 stycznia 1921 został przeniesiony z batalionu zapasowego 1 pułku wojsk kolejowych do pociągu pancernego „Bartosz Głowacki” na stanowisko dowódcyDziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 4 z 29 stycznia 1921 roku, poz. 127..
Po zakończeniu działań wojennych został zweryfikowany w stopniu kapitana ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919 roku w korpusie oficerów rezerwy artylerii. W 1923 posiadał przydział mobilizacyjny do 23 pułku artylerii polowej w BędzinieRocznik Oficerski 1923 s. 759, 839.. W 1934 pozostawał na ewidencji Powiatowej Komendy Uzupełnień Kraków Miasto z przydziałem mobilizacyjnym do Oficerskiej Kadry Okręgowej nr VRocznik Oficerski Rezerw 1934 s. 133, 920.. Za swój udział w walkach otrzymał kilka odznaczeń wojskowych, między innymi honorową odznakę „Orląt” i Gwiazdę Przemyśla za wyzwolenie miasta.
Na początku II wojny światowej wraz z grupą profesorów krakowskich został aresztowany w ramach Sonderaktion Krakau i uwięziony w niemieckim obozie koncentracyjnym Sachsenhausen. Swoje doświadczenia z pobytu w obozie ujął w szkicu Wspomnienia z obozu Sachsenhausen 1939–40. Przebywał tam do lutego 1940, skąd powrócił do Krakowa w pierwszym transporcie zwolnionych profesorów. W obozie nabawił się ciężkiej choroby serca, która prześladowała go do końca życia. Już wiosną następnego roku podjął tajne nauczanie oraz działalność konspiracyjną w kręgach Stronnictwa Narodowego. Był członkiem Polskiej Akademii Nauk i Polskiej Akademii Umiejętności. Koleje swojego życia opisał w pamiętnikach Z Komborni w świat i Z przędziwa pamięci. Urywki wspomnień.
Pigoń zajmował się literaturą jako przekazem doniosłych treści poznawczych, ideowo-wychowawczych i filozoficznych oraz jej rolą w kształtowaniu polskiej świadomości narodowej. Był skrupulatnym badaczem i wydawcą tekstów ważnych dla poznania życia i twórczości wielkich pisarzy. Interesował się szczególnie okresami romantyzmu i modernizmu, a przede wszystkim postacią i dziełem Adama Mickiewicza. Badał również i wydawał utwory Aleksandra Fredry, Stefana Żeromskiego i Władysława Orkana. Pigoń był także odkrywcą twórczości samorodnych pisarzy chłopskich; zajmował się kulturą polskiej wsi.
Ponadto po odejściu Wincentego Lutosławskiego przewodził wileńskiej sekcji ruchu Eleusis.
Księgozbiór Stanisława Pigonia, liczący 9351 woluminów, został po jego śmierci zgodnie z jego wolą przekazany Wyższej Szkole Pedagogicznej w Rzeszowie. W 1982 utworzono Pracownię Polonistyczną Pigonianum, którą w 2004 przeniesiono do nowego gmachu Biblioteki Uniwersytetu Rzeszowskiego.
W 1913 ożenił się z Heleną z Dulowskich (1891–1972), z którą pracował w redakcji czasopisma „Iskra”. Ich synami byli Krzysztof (chemik, zm. 2001) i Andrzej (biolog).
Zmarł w Krakowie, pochowany na cmentarzu Salwatorskim (sektor SC2, rząd 8, nr grobu 17).
mały|Grób prof. Stanisława Pigonia na cmentarzu Salwatorskim w Krakowie
Wybrane publikacje 1911 O „Księgach narodu i pielgrzymstwa polskiego” A. Mickiewicza, Kraków 1922 Z epoki Mickiewicza. Studia i szkice, Lwów 1924 Głosy sprzed wieku. Szkice z dziejów procesu filareckiego, Wilno 1928 Ze studiów nad tekstem „Pana Tadeusza”. Trzy notatki, Kraków 1929 Z dawnego Wilna. Szkice obyczajowe i literackie, Wilno 1930 Do źródeł „Dziadów” kowieńsko-wileńskich, Wilno 1930 O brązach, brązownikach i brązoburcy, Warszawa 1932 Adam Mickiewicz w kole Sprawy Bożej Warszawa 1934 „Pan Tadeusz”. Wzrost-Wielkość-Sława, Warszawa 1936 Na wyżynach romantyzmu. Studia historyczno-literackie, Kraków 1938 Z dziejów teatru szkolnego w Polsce w XVII, Lwów 1938 Zręby nowej Polski w publicystyce Wielkiej Emigracji, Warszawa 1939 Na drogach i manowcach kultury ludowej, Lwów 1946 Zarys nowszej literatury ludowej, Kraków 1947 Z Komborni w świat, Kraków
Ordery i odznaczenia Medal 10-lecia Polski Ludowej (1955)Lista osób odznaczonych „Medalem 10-lecia Polski Ludowej” (.) Order Sztandaru Pracy I klasy (25 kwietnia 1956) „za zasługi położone przy sporządzeniu Wydania Narodowego dzieł Adama Mickiewicza”. Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (16 lipca 1954) „w 10 rocznicę Polski Ludowej za wybitne zasługi w dziedzinie nauki”. Odznaka pamiątkowa „Orlęta” Gwiazda Przemyśla Złota Odznaka Honorowa Bratniej PomocyFranciszek Ziejka, Stanisław Pigoń mniej znany, [w:] Profesor z Komborni : Stanisław Pigoń w czterdziestą rocznicę śmierci, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2010, s. 35 [dostęp 2024-06-06]. austro-węgierskie Krzyż Zasługi Wojskowej 3 klasy z dekoracją wojenną i mieczami Brązowy Medal Zasługi Wojskowej z mieczami na wstążce Krzyża Zasługi Wojskowej Krzyż Wojskowy Karola
Nagrody i wyróżnienia Nagroda Państwowa I stopnia za całość działalności naukowej ze szczególnym uwzględnieniem wydania korespondencji A. Mickiewicza (1955) Honorowe obywatelstwo Jasła (1965)
Upamiętnienie Jego imieniem nazwano jedną z auli Uniwersytetu Rzeszowskiego, jak również (do 2020) Państwową Wyższą Szkołę Zawodową w Krośnie.
Na wniosek władz dwóch miejscowych uczelni – Uniwersytetu Rzeszowskiego oraz Wyższej Szkoły Prawa i Administracji – w 40. rocznicę śmierci Stanisława Pigonia w lutym 2009 Rada Miasta Rzeszowa podjęła uchwałę o nazwaniu jego imieniem części istniejącej ulicy na Osiedlu Nowe Miasto.
Odniesienia w kulturze W 2013 nakładem Wydawnictwa Uniwersytetu Rzeszowskiego ukazała się książka Pigoń autorstwa Czesława Kłaka.
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Biografie kanonu polskiej Wikipedii Kategoria:Absolwenci I Liceum Ogólnokształcącego im. Króla Stanisława Leszczyńskiego w Jaśle Kategoria:Absolwenci i studenci Uniwersytetu Jagiellońskiego (okres zaborów) Kategoria:Członkowie konspiracyjnego Stronnictwa Narodowego Kategoria:Członkowie Polskiej Akademii Umiejętności Kategoria:Członkowie rzeczywiści PAN Kategoria:Eleusis Kategoria:Harcerze Kategoria:Honorowi obywatele Jasła Kategoria:Kapitanowie artylerii II Rzeczypospolitej Kategoria:Ludzie urodzeni w Komborni Kategoria:Odznaczeni Gwiazdą Przemyśla Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Odznaką Nagrody Państwowej Kategoria:Odznaczeni odznaką pamiątkową „Orlęta” Kategoria:Odznaczeni Orderem Sztandaru Pracy I klasy Kategoria:Ofiary Sonderaktion Krakau Kategoria:Oficerowie 23 Pułku Artylerii Lekkiej (II RP) Kategoria:Pochowani na cmentarzu Salwatorskim w Krakowie Kategoria:Polacy odznaczeni Krzyżem Wojskowym Karola Kategoria:Polacy odznaczeni Krzyżem Zasługi Wojskowej Kategoria:Polacy odznaczeni Medalem Zasługi Wojskowej Signum Laudis Kategoria:Polacy – oficerowie armii austro-węgierskiej Kategoria:Polacy – żołnierze Cesarskiej i Królewskiej Armii w I wojnie światowej Kategoria:Politycy Stronnictwa Narodowego Kategoria:Polscy działacze antyalkoholowi Kategoria:Polscy historycy literatury Kategoria:Rektorzy Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie Kategoria:Uczestnicy wojny polsko-ukraińskiej (strona polska) Kategoria:Urodzeni w 1885 Kategoria:Więźniowie KL Sachsenhausen Kategoria:Nauczyciele akademiccy Uniwersytetu Jagiellońskiego Kategoria:Załogi polskich pociągów pancernych w wojnie polsko-bolszewickiej Kategoria:Zmarli w 1968 Kategoria:Odznaczeni Medalem 10-lecia Polski Ludowej