thumb|Niebo stepu środkowoazjatyckiego *Dyḗus (dosł. „bóg jasnego nieba”), także *Dyḗus ph₂tḗr (dosł. „bóg-ojciec jasnego nieba”) – zrekonstruowane imię boga dziennego nieba w . *Dyēus był jasnym niebem dnia, wyobrażano go sobie jako boską istotę oraz jako siedzibę bogów, *deywṓs. Kojarzony z rozległym, dziennym niebem i żyznymi deszczami, *Dyēus był często łączony z , Matką Ziemią, w relacji jedności i kontrastu.
Tak jak inne zrekonstruowane bóstwa, *Dyēus nie ma potwierdzenia w źródłach pisanych czy archeologii, lecz został zrekonstruowany na podstawie tradycji występujących w kulturach indoeuropejskich, takich jak: wedyjska, irańska, rzymska, grecka, frygijska, messapijska, tracka, iliryjska, albańska, hetycka czy bałtyjska.
Imię Etymologia Boskie imię *Dyēus pochodzi od korzenia *dyeu-, oznaczającego „dzienne niebo” lub „jasność dnia” (w przeciwieństwie do ciemności nocy), ostatecznie wywodzącego się z rdzenia *di lub *dei- („świecić, być jasnym”). Wyrazy bliskoznaczne w językach indoeuropejskich znaczeniowo obracają się wokół koncepcji „dnia”, „nieba” i „bóstwa” a fakt, że dzielą wspólny rdzeń *dyeu sugeruje, że *Dyēus był postacią boską związaną z jasnym, dziennym niebem.
Rdzeń *deynos („dzień”), interpretowany jako derywacja wsteczna rdzenia *deywós, ma pokrewne wyrazy bliskoznaczne w sanskrycie wedyjskim: divé-dive („dzień po dniu”), łacinie diēs („dzień”) oraz Dies (bogini, uosobienie dnia, odpowiedniczka greckiej Hemery), hetyckim siwat („dzień”), palajskim Tiyat- („Słońce, dzień”), starogreckim endios („południe”), staroormiańskim tiw (տիւ, „jasny dzień”), staroirlandzkim noenden („okres dziewięciu dni”), walijskim heddyw („dziś, dzisiaj”).
Grecka bogini Pandeia lub Pandia (Πανδεία, Πανδία, „cała jasność”) mogła być innym imieniem dla bogini księżyca Selene, lecz jej imię nadal zachowuje rdzeń *di-/*dei- „świecić, być jasnym”Fairbanks, Arthur. The Mythology of Greece and Rome. New York: D. Appleton–Century Company. 1907. p. 162. Regarding the meaning of "Pandia", Kerenyi (Kerenyi, Karl. The Gods of the Greeks. Thames & Hudson. 1951), p. 197, says: '"the entirely shining" or the "entirely bright"— doubtless the brightness of nights of full moon.'.
Epitety Najczęstszym epitetem określającym *Dyēus'a jest „ojciec” (*ph₂tḗr). Określenie „Ojciec Dyēus” zachowało się w wedyjskim Dyáuṣ Pitṛ́, greckim Zeus Patēr, illiryjskim Dei-pátrous, łacińskim Jupiter (*Djous patēr), nawet w postaci „tato, tata” w scytyjskim Papaios dla Zeusa, lub palajskim wyrażeniu Tiyaz papaz. Epitet *Ph₂tḗr Ǵenh₁-tōr („Ojciec Rodzic”) jest również poświadczony w wedyjskiej, irańskiej, greckiej i prawdopodobnie rzymskiej tradycji.
Rola *Dyēus był Niebiem lub Dniem uważanym też za boską istotę, siedzibą bogów – Niebiosami. Jako brama do bóstw i ojciec zarówno Boskich Bliźniąt, jak i bogini świtu (*H₂éwsōs), *Dyēus był czołowym bóstwem w panteonie praindoeuropejskim, prawdopodobnie nie był jednak ich władcą ani posiadaczem najwyższej władzy, jak Zeus i Jowisz.
Oprócz tego, że *Dyēus związany był z jasnym i rozległym niebem, związany był także z pochmurną pogodą, co poświadczone jest w wedyjskich i greckich formułach deszcz *Dyēus'a. Mimo że kilku kontynuatorów *Dyēusa to bóstwa gromowładne, takie jak Zeus i Jowisz, uważa się, że jest to późny rozwój wyłączny dla tradycji śródziemnomorskich, prawdopodobnie wywodzący się z synkretyzmu z bóstwami Kananejczyków i praindoeuropejskiego boga *Perkwunos'a.
Ze względu na swoją niebiańską naturę, *Dyēus jest często opisywany jako „wszechwidzący” lub „z szeroką wizją” w mitach indoeuropejskich. Jednak jest mało prawdopodobne, że był on odpowiedzialny za nadzór nad sprawiedliwością i prawością, jak to było w przypadku Zeusa lub Indyjsko-Irańskiego duetu Mitra-Waruna, ale mógł uczestniczyć jako świadek przysięgi i traktatów. Praindouropejczycy wizualizowali również słońce jako „lampę *Dyēus'a” lub „oko *Dyēus'a”, widziane w różnych tradycjach: „lampa boga” w Medes Eurypidesa, „niebiańska świeca” w Beowulf, „ziemia pochodni Hattiego” (bogini słońca miasta Arinna) w modlitwie hetyckiej, Helios jako oko Zeusa, Hwar-khszaeta jako oko Ahura Mazdy, i słońce jako „oko Boże” w rumuńskim folklorze.
Małżonka *Dyēus jest często łączony z , boginią Ziemi i opisywany jako jednoczący się z nią w celu zapewnienia wzrostu i utrzymania życia na Ziemi; Ziemia zachodzi w ciążę, gdy deszcz pada z nieba. Kontrastem jest również relacja między Ojcem Niebem (*Dyēus Ph₂tḗr) a Matką Ziemią (*Dʰéǵʰōm Méhₐtēr): ta ostatnia jest przedstawiona jako rozległe i ciemne miejsce zamieszkania śmiertelników, położone poniżej jasnej siedziby bogów. Według Jacksona, jako że bóg gromowładny często kojarzy się z zapładniającymi deszczami, *Dʰéǵʰōm może być bardziej odpowiednim partnerem *Perkwunos'a niż *Dyēus'a.
Podczas gdy *H₂éwsōs i Boskie Bliźnięta są ogólnie uważane za potomstwo samego *Dyēusa, niektórzy uczeni zaproponowali, aby małżonkę boga zrekonstruować jako *Diwōnā lub *Diuōneh₂, z Dione, żoną Zeusa, jako prawdopodobną kontynuatorką. To echo tematyczne pojawiać się może także w tradycji wedyjskiej, gdzie żona Indry, Indrani, wykazuje podobny zazdrosny i kłótliwy charakter pod wpływem prowokacji. Inną kontynuatorką może być Dia, śmiertelniczka, która zjednoczyła się z Zeusem w jednym z mitów. Historia ta kończy się stworzeniem centaurów ze związku męża Dia, Iksjona, z Herą, żoną Zeusa. Inne imię żeńskie wywodzące się od *Dyeus'a można znaleźć w mykeńskiej Diwii, poświadczonej w drugiej połowie drugiego tysiąclecia p.n.e. i która prawdopodobnie przetrwała w pamfilskim dialekcie Azji MniejszejVentris, Michael; Chadwick, John. Documents in Mycenaean Greek. Cambridge at the University Press. 1956. p. 125.Skelton, Christina. Greek-Anatolian Language Contact and the Settlement of Pamphylia. Classical Antiquity. Vol. 36, Issue 1. The Regents of the University of California. 2017. pp. 104-105. . Rekonstrukcja opiera się jednak tylko na tradycji greckiej – i w mniejszym stopniu na tradycji wedyckiej – i dlatego nie jest pewna.
Mallory i Adams uważają, że mimo iż żeńskie boginie (Hera, Juno, Frigg, Śakti) mają wspólny związek z małżeństwem i płodnością, to „funkcje te są zbyt ogólne, by można było założyć, że istniała odrębna praindoeuropejska bogini-żona, a wiele z tych żon stanowi prawdopodobnie asymilację wcześniejszych bogiń, które mogły nie mieć nic wspólnego z małżeństwem”.
Świadectwa thumb|Głowa Zeusa w wieńcu laurowym, 360–340 r. p.n.e. Bezpośrednio od „bóg” PIE: *dyēus – „bóg jasnego nieba” Indoirański: *dyausLubotsky, Alexander. "Indo-Aryan Inherited Lexicon". Indo-European Etymological Dictionary Project. Uniwersytet w Lejdzie. See entries dyáv- and devá- (online database). Sanskryt: Dyáuṣ (द्यौष्) – bóg Nieba, dyú (द्यु) – ogólne słowo oznaczające „niebo, raj” Staroawestyjski: dyaoš (𐬛𐬫𐬀𐬊𐬱) – „niebo, raj”, wspomniane w jednym wersie Awesty Młodoawestyjski: diiaoš – „piekło”, jako efekt reformy Zaratusztriańskiej Greka mykeńska: di-we (𐀇𐀸 /diwei/) – celownik słabo poświadczonego słowa Sylabariusz cypryjski: ti-wo, interpretowane jako odnoszące się do Zeusa i możliwego dopełniacza DiwoiYon, Marguerite. La ville de Salamine. Fouilles françaises 1964-1974 / The town of Salamis. French excavations 1964-1974. In: Kinyras : L'Archéologie française à Chypre / French Archaeology in Cyprus Table ronde tenue à Lyon, 5-6 novembre 1991 / Symposium held in Lyons November 5th-6th 1991 Lyon : Maison de l'Orient et de la Méditerranée Jean Pouilloux, 1993. p. 145. (Travaux de la Maison de l'Orient, 22) www.persee.fr/doc/mom_0766-0510_1993_act_22_1_1796 Starogrecki: Zeus (Ζεύς) – bóg Nieba, także dialekty eolskie, Korynt, Rodos: Deús (Δεύς) Italski: *djous (dious) Wczesny łaciński: Dioue lub loue Łaciński: Jove (Iove) – bóg Nieba, Diūs (Fidius) – bóg dębów Oskijski: Diúvei (Διουϝει), dopełniacz liczby pojedynczejBuck, Carl Darling. Comparative Grammar of Greek and Latin. Chicago, Illinois: The University of Chicago Press. 1933. p. 203.Witczak, Krzysztof T. (1999). "On the Indo-European origin of two Lusitanian theonyms (laebo and reve)". Emerita. 67 (1): p. 71. doi:10.3989/emerita.1999.v67.i1.185. . Umbryjski: Di lub Dei (Grabouie/Graboue), poświadczone na tablicach iguwińskich Pelignijski: Ioviois (Pvclois) i Ioveis (Pvcles) – interpretowane jako kalka greckiego teonimu Diós-kouroi Anatolijski: *diéu-, *diu- – „bóg” Hetycki: šīuš (𒅆𒍑) – „bóg” lub Bóg-Słońce Palajski: tiuna – „boski”, „bóg” Lidyjski: ciw- – „bóg” Illiryjski: dei- lub -dí – „niebo” lub „Bóg”, jak Dei-pátrous – Ojciec Niebo (Pra)mesapijski: *dyēs Mesapijski: Zis lub Dis – bóg nieba Albański: Zojz – bóg nieba i błyskawicy, Perën-di – gromowładny bóg nieba (przyrostek -di dodany do per-en-, które podchodzi od *perkwunos'a) Tracki: Zi-, Diu-, lub Dias- (w nazwach własnych) Frygijski: Tiy-Lubotsky, Alexander M. (2004). "The Phrygian Zeus and the problem of the "Lautverschiebung"". In: Historische Sprachforschung 117(2): 229-237. Lidyjski: Lefs lub Lévs – lidyjski ZeusRicl, Marijana. "Current Archaeological and Epigraphic Research in the Region of Lydia". In: L'Anatolie des peuples, des cités et des cultures (IIe millénaire av. J.-C. – Ve siècle ap. J.-C.). Colloque international de Besançon - 26-27 novembre 2010. Volume 2. Approches locales et régionales. Besançon: Institut des Sciences et Techniques de l'Antiquité, 2013. pp. 189-195. (Collection « ISTA », 1277) www.persee.fr/doc/ista_0000-0000_2013_act_1277_2_3751Melchert, Harold Craig. Anatolian Historical Phonology. Amsterdam: Editions Rodopi B. V. 1994. p. 351. Bitynia: Tiyes i anatolijskie miasto Tium (Τιεῖον)Witczak, K. T. 1992-3: "Two Bithynian Deities in the Old and New Phrygian Inscriptional Texts". In: Folia Orientalia 29: pp. 265-271.
Epitet „Ojciec Niebo” thumb|Rzymski bóg Jowisz (Iovis-pater), 1811. PIE: *Dyēus Ph₂ter – „Ojciec Niebo” Grecki: Zeus Pater (Ζεῦ πάτερ) Sanskryt: Dyáuṣ-pitṛ́ (द्यौष्पितृ) Italski: *Djous-patēr Łaciński: Jupiter (Iūpiter) oraz archaiczne formy Diespiter i IovispaterWissowa, Georg (1902). Religion und Kultus der Römer. C. H. Beck. p. 100. See Aulus Gellius, Attic Nights 5,12 (Loeb Classical Library). Oskijski: Dípatír, umbryjski: Iupater (lub Iuve patre), południowopiceński: (Toutiks) dipater Illiryjski: Dei-pátrous, spisany przez Hezychiusza jako Δειπάτυροϛ (Deipáturos) – bóg czczony w Tymfaji W niektórych tradycjach zastąpiono epitet *ph₂ter słowem dziecięcym tata, tatuś: Luwijski: Tātis tiwaz – „Tata Tiwaz”, bóg słońca Palajski: Tiyaz papaz – „Tata Tiyaz”, bóg słońca Scytyjski: Papaios (Papa Zios) – „Ojciec Zeus”, bóg Nieba Staroirlandzki: in Dagdae Oll-athair – „Wielki Ojciec Dagda” (z praceltyckiego określenia *sindos dago-dēwos ollo fātir „Wielki Ojciec Dobry Bóg”)
Ślady w innych tradycjach są mniej pewne: Hetycki: attas Isanus – „Ojciec Bóg-słońce”, imię boga nieba zostało zastąpione bogiem słońca zapożyczonego od Hatytów, ale oryginalna struktura formuły pozostała nienaruszona Łotewski: Debess tēvs – „Ojciec Nieba” Staronodyjski: Óðinn Alföðr – „Odyn Wszechojciec” lub „Odyn Ojciec Wszystkich” Rosyjski: Stribog (Стрибог) – „Bóg Ojciec” Albański: Zot – „Pan” lub „Bóg”, epitet Zojza, Boga Nieba (na ogół uważa się, że pochodzi z praalbańskiego *dźie̅ů a(t)t- „niebiański ojciec”, jednakże zaproponowano też rekonstrukcję *w(i)tš- pati- „pan domu”)
Od „Niebiański” thumb|530x530px|Germański bóg Týr, 1895. PIE: *deywós (dosł. „istota, postać z nieba”, mn *deywṓs; pochodna od *dyēus) – „niebiański” → „bóg” Indoirański: *daivá (daiua) – „bóg” Sanskrycki: devá (देव) – „niebiański, boski, wszystko co najlepsze” oraz żeński odpowiednik devi, „bogini” Awestyjski: daēva (𐬛𐬀𐬉𐬎𐬎𐬀, daēuua) – określenie na demony w zaratusztrianizmie, jako efekt reformy Staroperski: daiva – „fałszywi bogowie, demony” Bałtosłowiański: *deiwas Bałtyjski: *deivas