Bitwa o Timor – starcie militarne, które miało miejsce na Timorze Portugalskim i Timorze Holenderskim podczas II wojny światowej. Siły japońskie zaatakowały wyspę 20 lutego 1942 roku i stawiły czoła niewielkiemu, słabo wyposażonemu garnizonowi alianckiemu – znanemu jako Sparrow Force – złożonemu głównie z Australijczyków, Brytyjczyków i Holendrów. Po trzech dniach zażartych walk Japończykom udało się zmusić do kapitulacji większości sił alianckich, chociaż kilkuset australijskich komandosów kontynuowało walkę partyzancką. Wspierani przez lotnictwo i okręty wojenne, wypływające głównie w Darwin w Australii, około 650 km na południowy wschód, po drugiej stronie Morza Timor, walczyli w dżungli przez prawie rok. Podczas starć w trudnym, górskim terenie Japończycy ponieśli ciężkie straty, ale ostatecznie udało im się stłumić opór Australijczyków.
Bitwa trwała do 10 lutego 1943 roku, kiedy to ostatnich walczących na wyspie Australijczyków ewakuowano, czyniąc z nich ostatnie lądowe siły alianckie, które opuściły Azję Południowo-Wschodnią po japońskich ofensywach z lat 1941–1942. W rezultacie cała japońska dywizja była związana walką na Timorze przez ponad sześć miesięcy, co uniemożliwiało jej użycie w innych miejscach. Chociaż Portugalia nie była oficjalnie stroną konfliktu, wielu cywilów z Timoru Wschodniego i portugalskich kolonistów europejskich walczyło razem z aliantami lub zapewniało im żywność, schronienie i inną pomoc. Niektórzy Timorczycy kontynuowali opór nawet po ostatecznym wycofaniu się Australijczyków. Zapłacili za to wysoką cenę: dziesiątki tysięcy timorskich cywilów zginęło w wyniku japońskich akcji przeciwpartyzanckich, które trwały aż do końca wojny w 1945 roku.
Tło sytuacyjne Pod koniec 1941 roku wyspa Timor została politycznie podzielona między dwie potęgi kolonialne: Portugalię na wschodzie ze stolicą w Dili i Holandię na zachodzie z centrum administracyjnym w Kupang. Portugalska enklawa w Ocussi również znajdowała się na obszarze holenderskim. Holenderska obrona obejmowała siły 500 żołnierzy skupionych wokół Kupangu, podczas gdy siły portugalskie w Dili liczyły zaledwie 150 osób. W lutym rządy Australii i Holandii uzgodniły, że w przypadku przystąpienia Japonii do wojny po stronie państw Osi, Australia zapewni lotnictwo i wojska lądowe w celu wzmocnienia Timoru Holenderskiego. Portugalia - pod naciskiem Japonii - zachowała neutralność. W związku z tym, po japońskim ataku na Pearl Harbor, mały oddział australijski - znany jako Sparrow Force - przybył do Kupangu 12 grudnia 1941 roku. W międzyczasie dwa podobne oddziały, znane jako Gull Force i Lark Force, zostały wysłane przez Australijczyków w celu wzmocnienia obonu Ambonu i Rabaulu.
Sparrow Force była początkowo dowodzona przez ppłk. Williama Leggatta i obejmowała 2/40. batalion, 2. samodzielną kompanię komandosów pod dowództwem mjr. Alexandra Spence'a oraz baterię artylerii przybrzeżnej. W sumie wchodziło w jej skład około 1400 żołnierzy. Siły te wzmocniły oddziały Królewskiej Armii Holenderskich Indii Wschodnich pod dowództwem ppłk. Nico van Stratena, w tym batalion garnizonowy, kompanię z 8. batalionu piechoty, kompanię piechoty rezerwy, pluton karabinów maszynowych z 12. batalionu piechoty i baterię artyleryjską. Wsparcie lotnicze składało się z 12 lekkich bombowców Lockheed Hudson z 2 Eskadry Royal Australian Air Force (RAAF). Sparrow Force została początkowo rozlokowana wokół Kupangu i strategicznie ważnego lotniska Penfui w południowo-zachodnim rogu wyspy, chociaż inne jednostki stacjonowały w Klapalima, Usapa Besar i Babau, a także dalej na wschód, w Champlong.
Do tego momentu rząd Portugalii odmawiał współpracy z aliantami, powołując się na swoje prawa do neutralności i plany wysłania 800-osobowych sił z Mozambiku do obrony swojego terytorium w przypadku japońskiej inwazji. Jednak odmowa ta pozostawiła siły aliantów poważnie odsłonięte, dlatego 400-osobowe połączone siły holendersko-australijskie zajęły 17 grudnia Timor Portugalski. W odpowiedzi premier Portugalii António de Oliveira Salazar zaprotestował przed rządami państw alianckich, a gubernator Timoru Portugalskiego ogłosił się więźniem, aby zachować pozory neutralności. Jednak mały garnizon portugalski nie stawiał oporu, a lokalne władze milcząco współpracowały, podczas gdy sama ludność radośnie witała oddziały alianckie. Większość wojsk holenderskich i cała 2/2. samodzielna kompania komandosów została następnie przeniesiona do Timoru Portugalskiego i rozprowadzona w małych oddziałach po całym jego terytorium.
Neutralny Timor Portugalski nie był pierwotnie zaliczany do japońskich celów wojennych, ale po tym, jak okupacja aliancka naruszyła jego neutralność, Japończycy zdecydowali się na inwazję.
Rządy portugalski i brytyjski osiągnęły porozumienie, które zakładało wycofanie się sił alianckich z Timoru Portugalskiego w zamian za wysłanie przez Portugalię sił zbrojnych, które miały je zastąpić. Siły portugalskie wypłynęły z Lourenço Marques w Mozambiku, kierując się do Timoru 28 stycznia 1942 roku, ale japońska inwazja miała miejsce wcześniej, nim mogli przybyć.
Preludium
W styczniu 1942 roku siły alianckie na Timorze stały się kluczowym ogniwem tak zwanej „bariery malajskiej”, bronionej przez krótkotrwale istniejące, wspólne amerykańsko-brytyjsko-holendersko-australijskie dowództwo z gen. Archibaldem Wavellem na czele. Dodatkowy australijski personel pomocniczy przybył do Kupangu 12 lutego, w tym bryg. William Veale, który został dowódcą sił alianckich na Timorze. W tym czasie wielu członków Sparrow Force – z których większość nie była przyzwyczajona do warunków tropikalnych – zapadło na malarię i inne choroby. Lotnisko w Penfui w Timorze Holenderskim stało się również kluczowym połączeniem lotniczym pomiędzy Australią a siłami amerykańskimi walczącymi na Filipinach pod dowództwem gen. Douglasa MacArthura. Penfui zostało zaatakowane przez japońskie samoloty 26 i 30 stycznia 1942 roku, jednak naloty te były utrudniane przez brytyjską artylerię przeciwlotniczą oraz, w mniejszym stopniu, przez myśliwce P-40 z 33 Eskadry Pościgowej United States Army Air Forces, 11 z nich miało swoją bazę w Darwin. Później kolejnych 500 żołnierzy holenderskich i brytyjska 79 Lekka Bateria Przeciwlotnicza przybyły w celu wzmocnienia obrony Timoru, podczas gdy dodatkowe siły australijsko-amerykańskie miały przybyć w lutym.
Rabaul wpadł w ręce Japończyków 23 stycznia, a 3 lutego Ambon, gdzie zarówno Gull Force, jak i Lark Force zostały zniszczone. Później, 16 lutego, konwój aliancki przewożący posiłki i zaopatrzenie do Kupangu – eskortowany przez ciężki krążownik USS Houston, niszczyciel USS Peary oraz slupy HMAS Swan i HMAS Warrego – dostał się pod intensywny japoński atak powietrzny i został zmuszony do powrotu do Darwin. Wzmocnienia, które przybyły na wyspę, obejmowały australijski batalion pionierów – 2/4. batalion pionierów – i 49. batalion amerykańskiej artylerii. Sparrow Force nie mogła być dalej wzmacniana, a kiedy Japończycy wyruszyli, aby dokończyć okrążanie Holenderskich Indii Wschodnich, Timor wydawał się najlogiczniejszym, kolejnym celem.
Bitwa Japońska inwazja na Timor Portugalski: 19–20 lutego 1942 roku thumb|Zniszczona chińska szkoła w Aileu, Timor Portugalski W nocy z 19 na 20 lutego 1500 żołnierzy z 228 Grupy Pułkowej Cesarskiej Armii Japońskiej, wchodzącej w skład 38 Dywizji 16 Armii pod dowództwem płk. Sadashichi Doi rozpoczęło lądowanie w Dili. Początkowo japońskie okręty pomylono ze statkami przewożącymi portugalskie posiłki, a alianci byli zupełnie zaskoczeni. Byli jednak dobrze przygotowani do obrony i garnizon rozpoczął uporządkowany odwrót, pod osłoną 18-osobowej sekcji nr 2 australijskich komandosów stacjonującej na lotnisku. Według australijskich relacji, komandosi zabili około 200 Japończyków w pierwszych godzinach bitwy; armia japońska odnotowała swoje straty jako zaledwie siedmiu ludzi, ale relacje miejscowej ludności opisujące lądowanie na Timorze potwierdzają meldunki australijskie.
Inna grupa australijskich komandosów, sekcja nr 7, miała mniej szczęścia, przypadkowo wpadając na japońską blokadę drogową. Pomimo poddania się, według historyka wojskowości Brada Manery, wszyscy oprócz jednego zostali rozstrzelani przez Japończyków. Mając nadal przewagę liczebną, pozostali przy życiu Australijczycy wycofali się na południe i na wschód, w górzyste wnętrze wyspy. Van Straten i 200 żołnierzy holenderskich skierowało się na południowy zachód w kierunku granicy z Timorem Holenderskim.
Japońskie lądowania w Timorze Holenderskim 19–20 lutego 1942 roku Tej samej nocy siły alianckie w Timorze Holenderskim również padły ofiarą niezwykle intensywnych ataków powietrznych, które już spowodowały wycofanie się niewielkich sił RAAF do Australii. Po bombardowaniu nastąpiło lądowanie głównej części 228 Grupy Pułkowej – dwóch batalionów liczących łącznie około 4000 żołnierzy – w niebronionej południowo-zachodniej części wyspy, nad rzeką Paha. Pięć tankietek Typ 94 Te-Ke zostało wyładowanych na brzegu w celu wsparcia japońskiej piechoty, po czym siły te szybko posunęły się na północ, odcinając holenderskie pozycje na zachodzie i atakując pozycje 2/40. batalionu w Penfui. Japońska kompania skierowała się na północny wschód do Usua, dążąc do odcięcia trasy odwrotu aliantów. W odpowiedzi kwatera główna Sparrow Force została natychmiast przeniesiona dalej na wschód, w kierunku Champlongu.
Leggatt rozkazał zniszczenie lotniska, lecz aliancka linia odwrotu w kierunku Champlongu została odcięta przez zrzucenie około 300 japońskich spadochroniarzy z 3. Specjalnego Oddziału Desantowego Marynarki Wojennej Yokosuka w pobliżu Usua, 22 km na wschód od Kupangu. Kwatera Sparrow Force przesunęła się dalej na wschód, a ludzie Leggatta przypuścili ciągły i niszczycielski atak na spadochroniarzy, zakończony szarżą na bagnety. Do rana 23 lutego 2/40. batalion zabił wszystkich spadochroniarzy z wyjątkiem 78, ale został ponownie zaatakowany od tyłu przez główne siły japońskie. Ponieważ jego żołnierzom kończyła się amunicja, byli wyczerpani i nieśli wielu ciężko rannych, Leggatt przyjął japońską ofertę poddania się w Usua. 2/40. batalion stracił w walkach 84 zabitych i 132 rannych, podczas gdy ponad dwukrotnie większa liczba żołnierzy zginęła jako jeńcy wojenni w ciągu następnych dwóch i pół roku. Veale i dowództwo Sparrow Force – w tym około 290 żołnierzy australijskich i holenderskich – kontynuowało marsz na wschód przez granicę obu Timorów, aby połączyć się z 2/2. samodzielną kompanią komandosów.
Kontynuacja oporu przez australijskich komandosów, luty – sierpień 1942 roku thumb|Wioska Mindelo we wschodnim Timorze spalona do ziemi przez australijskich partyzantów, aby uniemożliwić jej wykorzystanie jako bazy przez Japończyków, 12 grudnia 1942 roku Do końca lutego Japończycy kontrolowali większość Timoru Holenderskiego i obszar wokół Dili na północnym wschodzie. Jednak Australijczycy pozostali na południu i wschodzie wyspy. 2/2. samodzielna kompania otrzymała specjalistyczne przeszkolenie do prowadzenia operacji na tyłach wroga, miała własnych inżynierów i sygnalistów, chociaż brakowało jej ciężkiej broni i pojazdów. Komandosi ukryli się w górach Timoru Portugalskiego i rozpoczęli działania rajdowe przeciwko Japończykom, wspomagani przez timorskich przewodników i używając koników górskich do przemieszczenia się.
W tych operacjach Sparrow Force i komandosi często używali także kajaków zbudowanych przez miejscową ludność, które pozwalały im dokładniej penetrować obszary położone w pobliżu szlaków wodnych, w celu obserwacji ruchów wroga, przeprowadzania rajdów i ewakuowania rannych, pozostając często do ostatniej chwili niewidocznymi dla żołnierzy nieprzyjaciela. Było to pierwsze w historii użycie cywilnych łodzi do operacji wojskowych w Azji Południowo-Wschodniej.